سوڭعى ءۇمIت جانە تاعدىر

جازۋشى جاقسىلىق ساميت ۇلىنىڭ ومIردەن وتكەنIنە 40 كۇن

1940 جىلى قحر شۇار-دا تۋعان جاقسىلىق ءساميت ۇلىنىڭ قىتايدا كوپتەگەن كiتاپتارى جارىق كورۋمەن بiرگە قىتاي مەملەكەتتiك سىيلىعىن العان. ءومiرiنiڭ ەڭ اسىل جاس داۋرەنiنiڭ 20 جىلى (20 جاسىنان 40 جاسىنا دەيiن) جالانىڭ قۇربانى بولىپ، تارىم جازا لاگەرiندە ءوتتi.

سوندىقتان دا بولار قىتاي مەملەكەتi جوعارى لاۋازىم مەن مەملەكەتتiك سىيلىعىن ۇسىنسا دا جاقاڭنىڭ قىزىل يمپەرياعا iشi جىلىمادى. بالا كۇنiنەن اتالارى جاكە بي باستاپ كوشiپ كەلگەن اتاجۇرتتى اڭساۋمەن بولدى. اقىرى ول ارمانىنا دا جەتiپ، 1993 جىلى قازاقستانعا بiرجولاتا ورالدى. ول قازاق ەلiنە ەلiم دەپ ەمiرەنگەن ەت-جۇرەگiن، ساناسىندا سارتاپ بولىپ ساقتالعان توم-توم كiتابىن الا كەلدi. ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتiندە 15 جىل دوتسەنت بولىپ، ۇرپاق تاربيەلەي ءجۇرiپ، "سەرگەلدەڭ" اتتى ءتورت تومدىق رومانىن جازىپ، جاريالادى. ونىڭ سوڭعى تومى 2007 جىلى تۇركيادا "قاھارلى التاي" دەگەن اتپەن جارىق كوردi. بۇل ەڭبەكتەرi ءور التايداعى ۇلت ازاتتىق قوزعالىسىن تاقىرىپ ەتكەن. ونىڭ شىعارمالارى شۇرايلى تiل مەن كەستەلi قۇرىلىمعا يە بولىپ، قازاق تاريحىنىڭ اۋىر كەزەڭدەرiن، ادام جانىنىڭ نازiك تۇيiندەرiن شەبەرلiكپەن بەينەلەپ بەردi، ادەبيەتiمiزگە وزiندiك ايشىعىمەن كەلدi. جازۋشى تەك قالامگەرلiكپەن اينالىسىپ قالماي شەتەلدەگi قانداس باۋىرلارىمىزدىڭ اتامەكەنگە ورالۋىنا، وتانىنا بەيiمدەلۋiنە دە بiر كiسiلiك ەڭبەك ەتiپ، قايراتكەرلiك تانىتىپ وتىردى.

مەيiرiمسiز اجال 2008 جىلى 22 قاڭتار كۇنi ونى ارامىزدان ماڭگiگە الىپ كەتتi. ول ءوزiنiڭ اتامەكەنiندە كوز جۇمعانىنا شۇكiر دەسەك تە، كوزi تiرiسiندە ءوز ەڭبەگiنiڭ ماراپاتىن ەستي الماي ءپاني جالعانمەن قيماي قوشتاستى. تاعدىر تاۋقىمەتiن بiر كiسiدەي تارتقان جاقاڭنىڭ ومiرiنە قاراپ وتىرىپ، «بەينەت اۋەلدەن-اق ونىڭ پەشەنەسiنە جازىلعان با ەدi?» دەگەن پەندەشiلiك ويعا باراسىڭ. كوز الدىڭا جاقسىلىق ءساميت ۇلىنىڭ جىميىپ وتىرعان تۇلعاسى مەن ول جاساعان كوپ كەيiپكەرلەر كەزەگiمەن كەلەدi. جازۋشىنىڭ جازعان ەڭبەكتەرi جارىق كورiپ، وقىرماننان وڭ باعاسىن السا ۇلكەن باقىت.

جازۋشى جاقسىلىق ءساميت ۇلى قىتايدىڭ تارىم جازا لاگەرiنiڭ جيىرما جىلدىق تەپكiسiنەن قۇتىلىپ، جازۋشىلىق بەينەتكە باسىن بايلاعان ەدi. قىتاي ەلi مەملەكەتتiك سىيلىعىن سىيلاسا دا، قالامىنا ەركiندiك iزدەپ، اتاجۇرتقا بiرجولا ورالدى، كوسiلە جازدى… جالىقپاي جازدى. "سەرگەلدەڭ" تريلوگياسىن بەردi (جازۋشىنىڭ جوسپارى 3 توم ەدi، باسپا جاعدايىمەن 4 توم بولىپ جارىق كورگەن). پوۆەست، اڭگiمەلەر جيناعىنان ءۇش توم دايىنداپ باسپالارعا ۇسىندى. كوكەيiندە بiر ءان ۇنەمi تولقيتىن ەدi. ول – "تۋعان جەر". جاقاڭنىڭ ءوز ءانi – جۇرەگiنiڭ ءلۇپiلi، سارقىلماس ساعىنىشى. تۋعان جەرiنiڭ – التىن التاي دالاسىنىڭ كوك زەڭگiر اسپانى، تاكاپپار تاۋلارى، ايدىن-شالقار وزەن-كولi، جايقالعان قىر گۇلi، سايراعان بۇلب ۇلى… كوز الدى_نان بiر كەتپەدi. وزەگiن ورتەپ، ءجۇز ەمەس، مىڭ تولقىتتى. سونىڭ ءبارiن جەڭەر ەدi-اۋ، الايدا، جۇرەك قانىن سارقىپ جازعان شىعارمالارىنا ادەبي قاۋىم بiردەن باعا بەرە الماي، توسىرقاي قارادى. كورسەك تە كورمەسكە سالدىق. بۇل جاڭالىققا، جاقسىلىققا ۇركە قارايتىن، تالانتتى تانىعىمىز كەلمەيتiن ەجەلگi ادەتiمiز ەدi. وسىنىڭ ءبارi شەر. شەر – كوكiرەك قۋىسىن مەكەندەپ، بەرiشكە اينالدى، مەزگiلسiز دەرت سىيلادى. بiر جاز ارپالىسقان اۋرۋ ازابى اقىرى الىپ ۇرىپ، ارامىزدان ماڭگiلiككە الىپ كەتتi. ول تاعدىرعا وكپەلi كەتتi مە ەكەن، كiم بiلسiن؟!

جازۋشىنىڭ سوڭعى ءۇمiتi — تاعى دا سول شىعارمالارىنىڭ تاعدىرى بولدى.

2008 جىلدىڭ 10 قاڭتارى جاقاڭ جۇمىس ورنىما تەلەفون شالدى. بiرنەشە رەت كوڭiلiن سۇراپ بارعان ەدiم، ناشار جاتقانىن دا بiلەتiنمiن. اماندىقتان كەيiن:

— قابدەش ءجۇمادiلوۆ پەن ۋاقاپ قىدىرحان مەنi 2007 جىلدىڭ تاۋەلسiز "تارلان" سىيلىعىنا ۇسىنايىق دەدi، سوعان يەلiك ەتەتiن قوعامدىق ۇيىم كەرەك ەكەن. باستىقتارىڭ تالعات ماماشەۆقا تەلەفوندا سويلەسiپ ەدiم، قولداپ-قۋاتتايتىندىعىن، حات جازاتىندىعىن ايتتى. انەۋ كۇنi كiتابىمدى شىعارىپ بەرەمiن دەگەن. مiنە، تاعى كومەكتەسەمiن دەپ جاتىر، ونىسىنا كوپ راقمەت. اللا رازى بولسىن. ساعان ايتايىن دەگەنiم، بiرi – قولىڭدا تۇرعان كiتابىما باس-كوز بولساڭ. ەكiنشiسi – قازاقستاندىق مەتسەناتتار كلۋبىناداعى ەستاي دەگەن جiگiتكە حابارلاسىپ، "تارلاننىڭ" باسقا شارتتارىن بiلشi. كiتاپتارى مەن ءوتiنiشiن ءوزi اكەلiپ بەرەدi دەپتi. مەنiڭ جاعدايىمدى بiلەسiڭدەر، زاڭعار ەكەۋiڭ اپارىپ بەرەسiڭدەر عوي- دەگەندەردi ايتتى.

مەن ول كiسiنiڭ تاپسىرمالارىن ورىنداپ، ت.ماماشەۆتiڭ قاۋىمداستىق اتىنان ۇسىنعان حاتىن الدىم. جۇمىستان تۇسكەن كەشكiسiن جولاي تۇرسىنبەك (كاكiشەۆ) اعامىزدى سوعىپ، جاقاڭنىڭ جاعدايىن ايتىپ ەدiم، ول كiسi دە "تارلانعا" ۇسىنۋ تۋرالى حات جازىپ بەردi.

جاقاڭنىڭ ۇيiنە سالەم بەرە كiرگەنiمدە اعامىز تورگi بولمەدە ديۆان ۇستiندە جاتىر ەكەن. جاي عانا باسىن كوتەرiپ امانداستى. الدىڭعى رەت كوڭiلiن سۇراي بارعانىمدا ورنىنان تۇرىپ ەدi. بۇل رەت ونداعىسىنان دا جۇدەۋ كورiندi. ات ارىسا تۋلاق، ەر ارىسا ارۋاق دەيتiن ەدi، iشتەي اياپ كەتتiم. داۋىسى باياعىداي، كۇيiنiڭ تومەندەپ بارا جاتقانىن بiلدiرمەۋگە تىرىسادى:

– قۇربان ايت كەزiندە بالالار ەسiكتi اشىپ-جاۋىپ، سودان تىماۋ تيگiزiپ الدىم، – دەپ بۋلىعا جوتەلەدi. – بالالارىمنان شىعارمالارىما يە بولاتىن ەشكiم جوق، ەشقايسىسى جولىمدى قۋمادى. بوتەن ەمەسسiڭدەر، سەندەر جۇگiرمەگەندە كiم جۇگiرەدi – دەپ بiر تىنىستادى. شىعارمالارىنىڭ تاعدىرى تۋرالى بiراز اڭگiمەلەدi.

ەرتەسi، 11 قاڭتار تۇستەن بۇرىن ۇلى زاڭعار ەكەۋiمiز قازاقستاندىق مەتسەناتتار كلۋبىن iزدەپ تاۋىپ، ج. ءساميت ۇلىنىڭ ءوزiنiڭ ءوتiنiشi مەن شىعارمالارىن جانە ت.ماماشەۆ، ت.كاكiشەۆ، ق.جۇمادiلوۆتەردiڭ حاتتارىن تاپسىرىپ بەردiك. بiزدi جىلى قابىلداعان ەستاي "كوميسسيانىڭ قاراۋىنان وتكەن شىعارمالاردىڭ قورىتىندىسى 26 قاڭتار كۇنi بەلگiلi بولادى" دەگەندi ايتتى.

بiراق،… جاقاڭنىڭ ونى كۇتۋگە دارمەنi جەتپەدi. سوڭعى ءۇمiتiن سوندiرمەگەن كۇيi 22 قاڭتاردا و دۇنيەگە اتتانىپ كەتتi. ال كۇتكەندە نە بولار ەدi?

26 قاڭتار كۇنi "تارلاننىڭ" ناتيجەسi جاريالاندى. ج. ءساميت ۇلىنىڭ ەسiمi اتالماپتى! جازۋشىنىڭ جانى سەزگەن شىعار، كۇنالi ويمەن "كۇتپەگەنi جاقسى بولعان ەكەن" دەپ، پەندەشiلiك قيالعا باراسىڭ. كۇتكەندە، ءوز ەسiمiنiڭ جوقتىعىن بiلگەندە قاسiرەتi قالىڭداپ، پانيگە دەگەن، پەندەلەرگە دەگەن وكپە-رەنiشi ودان ارى قالىڭدار ەدi-اۋ.

ءسويتiپ، شىراقتاي جىلتىراعان سوڭعى ءۇمiتi وزiمەن بiرگە كەتتi، باقيعا الىپ كەتتi. بۇل – تاعدىر. شىندىعىندا، جازۋشىنىڭ سوڭعى ءۇمiتi بۇل ەمەس ەدi. ول ءوزiنiڭ قالامىنان تۋعان كوركەم دۇنيەلەردiڭ بولاشاعىنا سەنiممەن قارايتىن. ءبارi بiر ولمەس شىعارمالار جازعانىن، ەرتە مە كەش پە ونى ۇرپاقتاردىڭ، وقىرمانداردىڭ ۇلىقتايتىنىن بiلدi، سەندi. بۇل ءۇمiت – جازۋشىنىڭ كوزi تiرiسiندە كورە الماعان باقىتى. كوزiڭنەن قوس تامشىنىڭ سىرعاناپ بارا جاتقانىن عانا اڭعاراسىڭ.

بەۋ، دۇنيە، ءسويتiپ جاقاڭ دا ءوتتi ومiردەن!

توپىراعىڭىز تورقا، جانىڭىز جانناتتا بولسىن،

ءجادي شاكەن ۇلى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button