ايىرقالپاقتىلار "اتتانعا" باستى

اتالاسى قىزمەتتەن قۋىلسا دا، شەرۋگە شىعۋدى ادەتكە اينالدىرعان ايىرقالپاقتىلار ەلiندە تاعى دا دۇربەلەڭ باستالدى. بۇل جولعى ايقاي ەلدiڭ اتازاڭىنا قاتىستى. ۇستiمiزدەگi جىلدىڭ 21 قازانىندا جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم وتكiزiلمەك. ساياسي رەفورمانى العا تارتقان قىرعىز بيلiگi قازاق باۋىرلارى سالعان سوقپاقپەن جۇرۋگە بەيiل. بiراق دەپۋتاتتار باكيەۆتiڭ نازارباەۆ سياقتى پارتيا قۇرۋىنا ءۇزiلدi-كەسiلدi قارسىلىق تانىتىپ وتىر.

رەفەرەندۋم — 21 قازاندا

وسىدان ەكi جىل بۇرىن بiر-بiرiمەن جاعا جىرتىسىپ ءجۇرiپ، بيلiك باسىنا كەلگەندەر اقاەۆتىڭ تۇسىنداعى كونستيتۋتسيانى كادەگە جاراتپاي تاستاعان. بiراق كوپ ۇزاماي-اق، وزدەرi قابىلداعان اتازاڭنان باس تارتىپ، كەزiندە جەردەن الىپ، جەرگە سالعان "اقاەۆتىق" زاڭعا مويىنسۇنۋعا ءماجبۇر بولدى. ءدۇيiم جۇرتتى تاعى دا تىعىرىققا تiرەگەن ساياسي داعدارىستان قۇتىلۋ ءۇشiن پرەزيدەنت باكيەۆ 2003 جىلعى كونستيتۋتسيانى تۇعىرىنا قايتا قوندىردى. ارينە، مۇنداي جاڭالىق دەپۋتاتتاردىڭ بارiنە بiردەي جاققان جوق. ەر-تۇرماندارىن باۋىرعا الا تۋلاعان كەيبiر حالىق قالاۋلىلارىنىڭ تالابى بويىنشا، ەلدە رەفەرەندۋم وتكiزiلمەك. باكيەۆ رەفەرەندۋمنىڭ ۇستiمiزدەگi جىلدىڭ 21 قازانىندا وتكiزiلەتiنiن مالiمدەدi. سىرت قاراعاندا، سىر الدىرماعانمەن، پرەزيدەنتتiڭ كوڭiلi كۇپتi. سەبەبi، ول قيت ەتسە، شەرۋگە شىعۋدى ادەتكە اينالدىرعان ايىرقالپاقتىلار قوعامىنا ساياسي رەفورما جاسايتىن كەز جەتتi دەپ ەسەپتەيدi. تەك ول رەفورمانىڭ كiمگە تيiمدi ەكەندiگiن قاراپايىم حالىق تا، بيلiك ەشالونىندا جۇرگەن شەنەۋنiكتەر دە iشتەي سەزiپ وتىر.

2005 جىلى قابىلدانعان نەگiزگi زاڭنىڭ كۇشi نەبارى ەكi ايعا جەتتi. "پرەزيدەنتتiڭ بيلiگiن شەكتەپ، پارلامەنتتiڭ قۇزىرىن ارتتىرۋ قاجەت" دەپ شەشكەن وپپوزيتسيا وكiلدەرi كونستيتۋتسيانى وزگەرتكەن بولاتىن. الايدا، جەدەل قيمىلداعان باكيەۆتiڭ جاقتاستارى كوپ ۇزاماي، پرەزيدەنتتiڭ "جوعالتىپ العان" قۇزىرىن پارلامەنت ارقىلى قايتا بەكiتتi. 2007 جىلدىڭ 14 قىركۇيەگiندە كونستيتۋتسيالىق سوت اتازاڭنىڭ ەكi ۆاريانتىن دا زاڭعا قايشى، جارامسىز دەپ تاپتى. وسىلايشا، بiر-بiرiمەن اڭدىسىپ وتىرعان وپپوزيتسيا مەن بيلiك امالسىزدان "ەسكi" كونستيتۋتسيانى ەسكە العان. ساراپشىلار پiكiرiنشە، "اقاەۆتىق" قۇجاتتىڭ دا عۇمىرى ۇزاققا سوزىلمايدى. ويتكەنi، 21 قازان كۇنi باستالاتىن ەلدەگi كونستيتۋتسيالىق رەفورما بيىل جۇزەگە اسىرىلىپ بiتپەك. جاڭا زاڭ جوباسىن پرەمەر-مينيستر الماس اتامباەۆ باستاعان جۇمىس توبى دايىنداپ جاتىر. ۇستiمiزدەگi جىلدىڭ ساۋiرiندە ۇيىمداستىرىلعان قارسىلىق شارالارىندا وپپوزيتسيا كونستيتۋتسيانى قايتا جازۋ كەرەك دەپ دابىل قاققان بولاتىن. قارسىلاستارىنىڭ باستاماسىن iلiپ اكەتكەن باكيەۆ سوڭعى قابىلدانعان ەكi كونستيتۋتسيانى دا جارامسىز دەپ تاۋىپ، وزگەرiستەر مەن تولىقتىرۋلاردى ءوزi ۇسىنعان. ەگەر ونى قولداۋشىلار سانى كوپ بولسا، ەلدiڭ سايلاۋ تۋرالى زاڭىنا سايكەس، دەپۋتاتتار پارلامەنتكە پارتيالىق تiزiم ارقىلى سايلاناتىن بولادى. ساياسي بەلسەندiلiك تانىتىپ وتىرعان باكيەۆ ءوزiنiڭ پارتياسىن قۇرۋعا مۇددەلi. بiراق ونى قولداعاندار كەم دە كەم. زاڭگەرلەردiڭ ايتۋىنشا، ەكi كونستيتۋتسيانىڭ جوققا شىعارىلۋى 2006 جىلدىڭ قاراشاسىندا قابىلدانعان قۇجاتتاردىڭ زاڭدىق كۇشiنە جانە سول كەزەڭدە تاعايىندالعان شەنەۋنiكتەردiڭ لاۋازىمىنا نۇقسان كەلتiرمەيدi. سەبەبi، سوت تەك پارلامەنتتiك رەگلامەنتكە قاتىستى باپتى عانا زاڭسىز دەپ تاپقان. اتالعان باپ دەپۋتاتتارعا كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ كەلiسiمiنسiز-اق اتازاڭدى قابىلداۋىنا مۇمكiندiك بەرەتiن. سوندىقتان قىرعىز پارلامەنتi 2006 جىلدىڭ قاراشاسىندا قابىلدانعان بارلىق قۇجاتتاردى قايتا سۇزگiدەن وتكiزۋگە كiرiستi. ارينە، دەپۋتاتتاردىڭ كوڭiلiن الاڭداتقان باستى ماسەلە بۇل ەمەس. 2003 جىلعى زاڭ بويىنشا، پرەزيدەنت پارلامەنتتi تاراتىپ جiبەرۋگە قۇقىلى. وپپوزيتسيا تاراپىنان سايلانعان حالىق قالاۋلىلارى "باكيەۆ وزiنە پايدالى ماڭىزدى زاڭ جوبالارىن قابىلداتۋ ءۇشiن وسى قۇقىعىن پايدالانىپ، سوزگە كونبەگەندەردi تەزگە سالىپ الادى" دەپ ۋايىمدايدى. ونىڭ ۇستiنە، كونستيتۋتسيا وزگەرiسكە ۇشىراعان جاعدايدا، اسiرەسە، وزگەرiستەر مەن تولىقتىرۋلار پرەزيدەنت پەن پارلامەنتتi سايلاۋعا قاتىستى بولسا، "بيلiك باسىنا ەسكi ەرەجە بويىنشا كەلگەن ادامداردىڭ ارەكەتi زاڭدى ما، زاڭسىز با؟" دەگەن ساۋال الدان شىعارى انىق. نەگiزi مۇنداي قاراما-قايشىلىقتى جويۋ ءۇشiن جەدەل تۇردە سايلاۋ وتكiزiلەتiنi بەلگiلi.

"توقپاعى مىقتى بولسا…"

ەگەر باكيەۆتiڭ اتازاڭعا قاتىستى جوسپارى جۇزەگە اسسا، ول "قىرعىزستاندى دامىعان ەلدەردiڭ قاتارىنا قوسۋ جاۋاپكەرشiلiگiن موينىنا الا وتىرىپ، ءوزiنiڭ پارتياسىن قۇرادى". "ويتكەنi، قازiرگi پارتيالار تەك بيلiكتi سىناپ، مiنەۋدi عانا بiلەدi". بۇل باستاماعا ورە تۇرەگەلگەن وپپوزيتسيالىق دەپۋتاتتار پرەزيدەنتكە ءۇزiلدi-كەسiلدi قارسىلىق تانىتتى. ولار بيلiك باسىندا تەك بiر عانا پارتيانىڭ بولۋى مەملەكەتتiڭ دەموكراتيالىق باعىتتا دامۋىنا كەرi ىقپال ەتەتiنiنە سەنiمدi. جوعارعى كەڭەستiڭ دەپۋتاتى دوورونبەك سادىرباەۆ: "بۇنى ماقۇلداساق، بiز، كەزiندە كوممۋنيستiك پارتيا بيلiك قۇرعان كسرو-نىڭ نەمەسە قازiر "نۇر وتان" بيلەپ وتىرعان قازاقستاننىڭ كەبiن كيەمiز. كورشiلەرiمiزدە پرەزيدەنت ەسiمiنiڭ العاشقى بۋىنى الىنىپ، "نۇر وتان" قۇرىلسا، بiزدە "قۇر وتان" بولادى. قىرعىز تiلiندە "قۇر" دەگەن ءسوز — "بوس" دەگەندi بiلدiرەتiنi بەلگiلi" دەيدi. سوندىقتان ايىرقالپاقتىلاردىڭ بەلسەندi وپپوزيتسيونەرلەرi بيلiكپەن كۇرەستi جالعاستىرا بەرەدi. ارينە، باكيەۆ پرەزيدەنتتiك تاقتان وڭايلىقپەن قوشتاسا قويمايدى. كەرiسiنشە، رەفەرەندۋمنىڭ كومەگiمەن، ەنگiزiلەتiن وزگەرiستەر ارقىلى پرەزيدەنتتiك مەرزiمدi ۇزارتۋعا مۇمكiندiك الماق. ساراپشىلار وزبەكستان مەن تاجiكستانداعى سحەمانىڭ پايدالانىلۋى عاجاپ ەمەستiگiن ايتادى. ول ەلدiڭ بيلiك باسىندا وتىرعان پرەزيدەنتتەرi كونستيتۋتسياعا وزگەرiستەر ەنگiزۋ بارىسىندا ۇزارتىلعان پرەزيدەنتتiك مەرزiمدi "العاشقى مەرزiم" دەپ جاريالاعان بولاتىن. ەسەسiنە، پارلامەنت رەفورمانىڭ قۇربانىنا اينالدى. بۇعان دەيiن دەپۋتاتتار پرەزيدەنتتiڭ پارلامەنتتi تاراتۋعا قاتىستى جاساعان ارەكەتتەرiنە اشىقتان اشىق قارسىلىق بiلدiرiپ، توتەپ بەرۋگە قاۋقارلى ەدi. بiراق ۋاقىت وتە كەلە، ءسال جۋاسىعان سىڭايلى. ولاردىڭ كوپشiلiگi باكيەۆتiڭ كومانداسىن وتستاۆكاعا جiبەرۋدi بiر ەمەس، بiرنەشە رەت تالاپ ەتسە دە، ساۋiردەگi دۇربەلەڭدە بۇرىنعى پرەمەر، قازiرگi وپپوزيتسيونەر فەليكس كۋلوۆتى دا، ول ۇيىمداستىرعان قارسىلىق شارالارىن دا جاقتاۋدان باس تارتقان. دەپۋتاتتار: "الەم نە دەيدi? بيلiككە قايتا-قايتا قارسى شىعا بەرسەك، دەموكراتيانىڭ كۇنi نە بولماق؟" دەپ اقتالادى. مۇندايدا "توقپاعى مىقتى بولسا، كيiز قازىق جەرگە كiرەدi" دەگەن اتام قازاقتىڭ ناقىلى ەسكە تۇسەدi.

ءنازيا جويامەرگەنقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button