جەڭIس تۇعىرىندا – جالعىز پارتيا

بiزگە ەۋروپا ەمەس، ازيانىڭ دەموكراتياسى جاقىن بولعانى عوي…

18 تامىزداعى سايلاۋدىڭ الدىن-الا قورىتىندىسى بويىنشا، ماجiلiسكە بiر عانا پارتيا، "نۇر وتان" پارتياسىنىڭ وكiلدەرi باراتىن بولدى. بۇعان دەيiن ساراپشىلاردىڭ جاساعان بولجامدارى، ماجiلiستەن ءۇش پارتيانىڭ ورىن الۋ مۇمكiندiگiنiڭ ءبارi جوققا شىقتى. جەكسەنبi كۇنi ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى ق. تۇرعانقۇلوۆ سەنبiدەگi سايلاۋدىڭ الدىن-الا قورىتىندىلارىن ءمالiم ەتكەندە، تالايلار تاڭدانىپ، تاڭدايىن قاعىستى. ارينە، "نۇر وتان" پارتياسىنىڭ جەڭiسiنە ەشكiم كۇمان كەلتiرگەن جوق. ول ءوزiنiڭ ليدەرiنiڭ بەدەلiن پايدالانىپ تا، اكiمشiلiك رەسۋرستارعا بوي ۇرىپ تا 80% جەڭiسكە جەتەدi دەۋشiلەر كوپ بولعان. الايدا…

سايلاۋدىڭ ەڭ سوڭعى قورىتىندىسى ءالi جاريالانا قويعان جوق. بiراق، سوعان قاراماستان سايلاۋ وتكەن كۇننەن باستاپ، جەڭiسiن تويلاعان «نۇروتاندىقتاردىڭ» ماساتتانعانىن ايقىن بايقاۋعا بولادى. سايلاۋ وتكەن كۇنi كەشكiسiن الدىن-الا قورىتىندىلاردى جاريالاپ ۇلگەرگەن وبلىس اكiمدەرi بiرiمەن-بiرi سايىسقا تۇسكەندەي، بiرiنەن-بiرi اسىپ تۇسۋگە تىرىستى. ەگەر، بەرiلگەن داۋىستى بۇرمالاپ، وپپوزيتسيانىڭ ەنشiسiن تارتىپ العاندار بار بولسا، مەنiڭشە، ولار وبلىس اكiمدەرi مەن اكiمشiلiگi بولۋى بەك مۇمكiن. ويتكەنi، اكiم-قارالار جاعىمپازدىقتىڭ شەكتەن شىققان ۇلگiسiن وسىلاي كورسەتۋگە تىرىسىپ باققان كورiنەدi. قالاي دەگەنمەن دە، بiزدiڭ ەلدەگi سايلاۋ بارىسىن جارىسا جازعان الەم اقپارات قۇرالدارى سايلاۋ قورىتىندىسىنا تاڭدانىستارىن جاسىرماي جاتىر. كەيبiر، اقپارات قۇرالدارى "نۇر وتان" پارتياسىن كەڭەس زامانىنداعى كوممۋنيستiك پارتياعا تەڭەپ جاتسا، ەندi بiرەۋلەرi اۆتوريتارلىقتىڭ شەكتەن شىققان ۇلگiسi دەپ باعا بەرۋدە.

بiر قىزىعى، قازاقستانداعى سايلاۋ بارىسىن قورىتىندىلاعان باقىلاۋشىلار بۇل سايلاۋدىڭ الداعى سايلاۋلارمەن سالىستىرعاندا، اناعۇرلىم اشىق، اناعۇرلىم دەموكراتيالى بولعاندىعىن ايتۋدا. ال، وپپوزيتسيا بۇرمالاۋشىلىقتاردىڭ وتە كوپ بولعاندىعىن جەتكiزدi.

حالىقارالىق باقىلاۋشىلار كوزIمەن

ليۋبومير كوپاي، ەقىۇ ۇزاق مەرزiمدi باقىلاۋشىلار قىزمەتiنiڭ توراعاسى:

— بiز قازاقستاندا بولعان كەزiمiزدە ەلەكتوراتپەن، ساياسي پارتيا وكiلدەرiمەن، ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ مۇشەلەرiمەن، قوعامدىق جانە مەملەكەتتiك ەمەس ۇيىمداردىڭ وكiلدەرiمەن كەزدەسiپ، پiكiر الماستىق. ولاردىڭ كوڭiلگە تۇيگەن ويلارىنا قاتتى نازار اۋداردىم. بiزدiڭ كوز جەتكiزگەنiمiز، سايلاۋ وتكiزۋدە بۇرىنعىدان بiرشاما iلگەرiلەۋشiلiك بايقالادى. الايدا، اتقارىلاتىن شارۋا ءالi كوپ. سونداي-اق، مەن بiر پارتيادان جاساقتالعان پارلامەنتi بار ەشقانداي دەموكراتيالىق مەملەكەتتi بiلمەيمiن.

كونسيلو دي نينو، ەۋروپا پارلامەنت اسسامبلەياسىنىڭ قىسقا مەرزiمدi

باقىلاۋشىلار قىزمەتiنiڭ توراعاسى:

— بۇل سايلاۋ قازاقستاندى دەموكراتيالىق قوعام ورناتۋ جولىندا تاعى بiر قادام العا جىلجىتتى. ناتيجەسi كوزگە ۇرىپ تۇر. پارتيالارعا سايلاۋ بارىسى كەزiندە تولىق ەركiندiك بەرiلدi. باقىلاۋشىلار سايلاۋ بارىسىنىڭ جاقسى وتكەندiگi جايىندا بiر پiكiرگە كەلدi.

ۆلاديمير رۋشايلو، تمد-لىق باقىلاۋشىلار قىزمەتiنiڭ توراعاسى،

تمد اتقارۋشى حاتشىسى:

— بۇل سايلاۋدىڭ ەركiن جانە اشىق بولعانىن مويىنداۋ كەرەك. مەنiڭشە، سايلاۋ مەملەكەتتiڭ تۇراقتى الەۋمەتتiك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ كورiنiسi بولدى، قوعامنىڭ ءارi قاراي دەموكراتيالانۋىنىڭ ماڭىزدى فاكتورى بولعان ساياسي رەفورمالاردىڭ زاڭدى جالعاسىنا اينالدى.

الەۋمەتتIك ساۋالنامالار قورىتىندىسى بويىنشا:

18 تامىز كۇنi كەشكi ساعات 20.00-دە قازاقستاننىڭ الەۋمەتتانۋشىلارى مەن ساياساتتانۋشىلارى قاۋىمداستىعى Exit poll تاسiلiمەن وتكiزگەن الەۋمەتتiك ساۋالناما قورىتىندىسىن جاريالادى. قازاقستاننىڭ الەۋمەتتانۋشىلارى مەن ساياساتتانۋشىلارى قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتi باقىتجامال بەكتۇرعانوۆانىڭ سوزiنە قاراعاندا، ساۋالناما استانا جانە الماتى قالالارىندا، 14 وبلىستا جۇرگiزiلگەن. ياعني، ساۋالناماعا رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار 16 قالا، 20 ەلدiمەكەن قامتىلعان. رەسپۋبليكا بويىنشا، 156 ۋچاسكەدە 110 مىڭ سايلاۋشىنىڭ پiكiرiن بiلگەن. ساۋالناما قورىتىندىسى بويىنشا، بيلiك پارتياسى "نۇر وتانعا" — 77،3%، جالپىۇلتتىق سوتسيال-دەموكراتيالىق پارتياعا — 6،86%، "اق جول" پارتياسىنا — 7،06%، "اۋىل" پارتياسىنا — 3،29%، قازاقستاننىڭ حالىقتىق كوممۋنيستiك پارتياسىنا — 1،71%، "رۋحانيات" پارتياسىنا — 0،43% داۋىس بەرiلگەن. ساۋالناما اتالعان قاۋىمداستىقتىڭ ءوز قارجىسىمەن جۇرگiزiلگەندiكتەن، باقىتجامال بەكتۇرعانوۆا ەشكiمگە بۇيرەگi بۇرمايتىندىعىن ايتتى.

"Ksilon Astana CG" كونسالتينگتiك زەرتتەۋ كومپانياسىنىڭ مالiمەتi بويىنشا:

"نۇر وتان" پارتياسى — 83،22%

"اق جول" پارتياسى — 6،74%

جالپىۇلتتىق سوتسيال دەموكراتيالىق پارتياسى — 5،02%

قازاقستاننىڭ حالىقتىق كوممۋنيستiك پارتياسى — 2،79%

"اۋىل" پارتياسى — 1،13%

پاتريوتتار پارتياسى — 0،87%

"رۋحانيات" پارتياسى — 0،23%

سۇرالۋشىلاردىڭ سانى — 20502 ادام.

سونداي-اق، "كوممەرسانت" گازەتiنiڭ تiلشiسi سايلاۋ بارىسىن ءوزiنiڭ جiتi قاداعالاعانىن، 18-تامىز كۇنi كەشكi ساعات 20.00-دە ءدال وسى "Ksilon Astana CG" كونسالتينگتiك زەرتتەۋ كومپانياسىنىڭ ساۋالناما قورىتىندىسىن تiكەلەي ەفيردەن بەلگiلi تەلەجۇرگiزۋشi ايگۇل مۇكەي ءمالiم ەتكەندiگiن جازادى ("كوممەرسانت"، "دوكازاتەلستۆو وت ودنوپارتينوگو"№148، 20.08.07.). ايگۇل مۇكەي تەلەەكران ارقىلى ەكi ءتۇرلi ساۋالنامانىڭ قورىتىندىسىن جاريا ەتكەن. ونىڭ بiرiندە "نۇر وتان" — 83،22%، ەكiنشiسiندە – 80،32% داۋىسقا يە بولسا، "اق جول" پارتياسى 6،74% جانە 7،21% داۋىس جيناسا، جسدپ — 7 پايىزدىق وتكەلگە ءسال جەتپەگەن.

وپپوزيتسيا سايلاۋ قورىتىندىلارىنىڭ ادIلدIگIنە سەنبەيدI

قازاقستانداعى دەموكراتيالىق كۇشتەردiڭ بiرi، ءارi وزدەرiن ناعىز وپپوزيتسيونەرمiز دەيتiن جالپىۇلتتىق سوتسيال دەموكراتيالىق پارتياسى سايلاۋ قورىتىندىلارىن مويىندامايتىندىقتارىن بiلدiرۋدە. جەكسەنبi كۇنi جۋرناليستەرگە ءباسپاسوز-ءماسليحاتىن وتكiزگەن ولار سايلاۋ اياقتالعانىنا 12 ساعات بولسا دا سايلاۋ ۋچاسكەلەرi وپپوزيتسيالىق پارتيا وكiلدەرiنە داۋىس بەرۋ ناتيجەسi تۋرالى حاتتامالاردى بەرمەي وتىرعانىن حابارلاعان. ال، دۇيسەنبi كۇنi سايلاۋ قورىتىندىلارىن مويىندامايتىندىقتارىن ءمالiم ەتكەن. سونداي-اق، جسدپ وكiلدەرi سايلاۋعا بۇكiل سايلاۋشىنىڭ 65%-ى سايلاۋعا قاتىستى دەگەنگە دە نانار ەمەس. ولاردىڭ پiكiرiنشە، "وسىدان ءۇش جىل بۇرىنعى ءماجiلiس سايلاۋى قىركۇيەكتiڭ ورتاسىندا وتكەنiنە قاراماستان، سايلاۋشىلاردىڭ 56%-ى عانا قاتىسسا، اسىعىس-ۇسiگiس، تامىزدا وتكەن سايلاۋعا قالاي 65% ادام داۋىس بەرiپ ءجۇر؟". ءارi جسدپ اتىنان باقىلاۋشى بولعان ادامداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، باقىلاۋشىلاردىڭ كوبi الماتى قالاسىندا جۇمىس iستەگەن. مۇنداعى 466 سايلاۋ ۋچاسكەسiنiڭ 420-سىنىڭ حاتتاماسى بويىنشا الماتىلىقتاردىڭ 22%-ى وپپوزيتسياعا داۋىس بەرگەن ەكەن.

ال، وزدەرiن وپپوزيتسياعا دا، بيلiككە دە بۇرا تارتپايتىن تسەنتريستەرمiز دەيتiن "اق جول" پارتياسىنىڭ وكiلدەرi دە بۇل سايلاۋدا ەكiنشi ورىنعا تابان تiرەپ، ماجiلiستەن ورىن الاتىندىقتارىنا قاتتى سەنiمدi بولدى. بiراق، سايلاۋ قورىتىندىسى ولاردىڭ كوڭiلiنە سۋ سەپتi. سايلاۋدىڭ الدىن-الا قورىتىندىسى بەلگiلi بولىسىمەن، ءباسپاسوز-ءماسليحاتىن وتكiزiپ، مالiمدەمە جاساعان اقجولدىقتار "سايلاۋ قورىتىندىسى بۇرمالاندى" دەيدi. "اق جول" پارتياسىنىڭ توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ءبورiحان نۇرمۇحامەدوۆتiڭ ايتۋىنا قاراعاندا، "اق جول" پارتياسى كەمiندە 12% داۋىسقا يە بولعان كورiنەدi. "اق جول" پارتياسى سايلاۋ قورىتىندىلارىن مويىنداماي، نارازىلىق جاريالاماق. كەز-كەلگەن نارازىلىقتى زاڭ شەڭبەرiندە ۇيىمداستىرۋدى باستى ماقسات ەتiپ وتىر.

ۇلتتىڭ ءسوزIن كIم سويلەر؟

بiر پارتيالىق پارلامەنتپەن دەموكراتيالى مەملەكەتپiز دەۋ قيىن. ويتكەنi، بiر پارتيادان سايلانعان ارiپتەستەر بiر-بiرiنە قارسى كەلە قويار ما ەكەن؟! دەگەنمەن، جاپونيا، كورەيا، سينگاپۋر سەكiلدi شىعىس-ازيالىق بارىس ەلدەرiندە ءدال وسىنداي تاجiريبە قالىپتاسقان. دەمەك، بiزگە ەۋروپا دەموكراتياسىنان گورi، ازيا دەموكراتياسى جاقىن بولدى عوي. قيت ەتسە باتىستىق دەموكراتيانى تىقپالاي بەرەتiن ەۋروپالىق ارiپتەستەرiمiز ەندi نە دەر ەكەن؟ 2009 جىلى ەقىۇ-عا باسشىلىق ەتۋ يدەياسى جۇزەگە اسا قويار ما؟ ويتكەنi، ەۋروپاداعى قاۋiپسiزدiك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى ءدال وسى سايلاۋ قورىتىندىسىن كۇتكەن بولاتىن. قازاقستاننىڭ اتالعان ۇيىمعا توراعا بولۋى-بولماۋىن سايلاۋ شەشەدi دەگەن. ەقىۇ-دان كەلگەن باقىلاۋشىلار ازiرگە سايلاۋعا "جاقسى" دەگەن باعا بەرۋدە.

قالاي دەگەنمەن دە، بiر پارتيادان سايلانعان ارiپتەستەر بiرi نە دەسە سوعان باس شۇلعىپ وتىرا بەرەتiن بولدى. بۇرىنعى-بۇرىنعى ما، ەندiگi پارلامەنتتە ۇلتتىڭ مۇددەسi ءۇشiن باس اۋىرتاتىن، ۇلت مۇددەسi سىنعا تۇسكەن كەزدە شىرىلداپ ارا تۇسەتiن ادامدى شام الىپ iزدەمەسەك جارار. بۇل پارلامەنتتە توقتار اۋباكiروۆ، مۇحتار شاحانوۆ، امالبەك تشان، امانگەلدi ايتالىلار بولمايتىن بولدى. پiكiر الۋاندىعى، پليۋراليزم جوق جەردە، دەموكراتيانىڭ داميتىندىعى دا كۇماندi.

ەسەنگۇل كاپقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button