جاڭا الىپبيگە كوشۋ – جالپىۇلتتىق نارتاۋەكەل

اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى مەن وقىتۋشىلارىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ كەپىلى – لاتىن الىپبيىنە كوشۋ» اتتى دوڭگەلەك ۇستەل ءوتتى. شارا بارىسىندا   اباي اتىنداعى قازۇپۋ رەكتورى تاكير بالىقباەۆ، الماتى قالاسى تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسىنىڭ باستىعى ماماي احەتوۆ، سونداي-اق، عابيت كەنجەباەۆ، فاۋزيا ورازباەۆا، جانات داۋلەتبەكوۆا سىندى عالىمدار مەن باق وكىلدەرى   لاتىن قارپىنە قاتىستى وي ءوربىتىپ، ماڭىزدى ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى.

«قر پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ جىل باسىندا جاريالانعان «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» دەپ اتالاتىن جولداۋىندا قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى باستالعانىن ايتىپ وتكەن ەدى. سونىڭ نەگىزىندە قايتا تۇلەۋدىڭ ايرىقشا ماڭىزدى ەكى پروتسەسى – ساياسي رەفورما مەن ەكونوميكالىق جاڭعىرۋ قولعا الىندى. كوزدەگەن ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ سانامىز ىسىمىزدەن وزىپ ءجۇرۋى، ودان بۇرىن جاڭعىرىپ وتىرۋى ءتيىس. بۇل ساياسي جانە ەكونوميكالىق جاڭعىرۋلاردى تولىقتىرىپ قانا قويماي، ولاردىڭ وزەگىنە اينالادى. ەلىمىز مىقتى ءارى جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى ءبىرتۇتاس ۇلت بولۋى ءۇشىن بۇقارالىق سانانى وزگەرتۋدىڭ ماڭىزى ارتادى»، – دەگەن قازۇپۋ رەكتورى تاكير وسپان ۇلى ەلباسى باستاماسىنا زور قولداۋ بىلدىرەتىنىن جەتكىزدى. لاتىننەگىزدى قازاق جازۋى – قازاقتىڭ دەربەس ۇلت ەكەندىگىن سەزدىرەتىن، ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى بەكىتەتىن جانە ۇلتتىق مۇددەنى  قورعاۋعا  مۇمكىندىك بەرەتىن قۇرال ەكەندىگىن تەرەڭ تۇسىنە وتىرىپ، ونى جۇزەگە اسىرۋعا ەل بولىپ  بار كۇش-جىگەر جۇمساۋ كەرەكتىگىنە توقتالعان دوڭگەلەك ۇستەل قاتىسۋشىلارى ەلباسى ۇسىنعان رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ بىرەگەي باعدارلاماسىندا ۇلتتىق سانانىڭ رولىنە باسا نازار اۋدارىلعانىن، اتقارىلۋعا ءتيىس مىندەتتەردىڭ ايقىن كورسەتىلگەنىن، سولاردىڭ ىشىندە، رۋحاني بىرەگەيلىكتى، سونداي-اق ۇلتتىق قۇندىلىقتار مەن وزىق داستۇرلەردى ساقتاپ قالۋدىڭ، جاڭعىرتا ءبىلۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى.

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور عابيت كەنجەباەۆ: «مەملەكەت باسشىسى رۋحاني جاڭعىرتۋداعى ۇلتتىق سانا-سەزىمدى دامىتۋدىڭ ەكى باعىتىن كورسەتتى. ونىڭ ءبىرى – ۇلتتىق كود. ۇلتتىق كودتىڭ وزەگى – ۇلتتىق ءتىل، ۇلتتىق جازۋ. ۇلتتىق كودتىڭ بۇزىلۋى ەل ىرگەسىنىڭ ىدىراۋىنا دا اسەر ەتەرى ءسوزسىز. سوندىقتان لاتىن نەگىزدى الىپبيگە كوشۋ بارىسىندا ۇلتتىق ءتىلدىڭ ومىرشەڭدىگى مەن ونىڭ جۇيەسىنىڭ تولىق ساقتالۋى، جازۋ ارقىلى قازاق ءتىلىنىڭ رۋحاني جاڭعىرۋى كوزدەلەدى» دەسە، ال پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، قازۇپۋ پروفەسسورى فاۋزيا شامسيقىزى جاقىندا عانا قر پارلامەنت ماجىلىسىندە ۇسىنىلعان لاتىن ءالفاۆيتىنىڭ ينتەرنەتتىك نۇسقاسىنىڭ ۇتىمدى جانە كەمشىن تۇستارىنا تالداۋ جاساي كەلە، قازاق ءتىلىنىڭ ءبىر دىبىس ءبىر ءارىپتى بەينەلەيتىن ەرەكشەلىگىن ساقتاۋ ماڭىزدىلىعىن، ديگرافپەن جازىلعان سوزدەردىڭ كەي جاعدايدا دۇرىس قابىلدانباي نەمەسە باسقا ماعىنا بەرىپ كەتۋىن ەسكەرە وتىرىپ، ءتىل تالاپتارىنىڭ جازىلىم-وقىلىم-ايتىلىم-تىڭدالىم سىندى ۇدەلەرىنەن تولىق شىعا الاتىن، بالانىڭ دا، قارتتىڭ دا ۇيرەنۋىنە جەڭىل ۇلتتىق ءالىپبي ۇلگىسىن جاساۋدىڭ ەرەجەلەرى مەن قاعيدالارىن بەكىتەتىن كاسىبي ماماندار بىرىگە جۇمىس ىستەسە عانا ەڭ ءتيىمدى ناتيجەگە قول جەتكىزۋگە بولاتىنىنا كەڭىنەن توقتالدى.

قازاق ءتىلىنىڭ دامۋىنا اشىلعان جول

جاڭا تەحنولوگيا تىلىنە اينالعان لاتىن ءالىپبيىن قولدانىسقا ەنگىزۋدىڭ ماڭىزى زور. قازاقتىڭ ۇلت رەتىندە ۇيىسۋىنا، ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى الەمدىك وركەنيەتكە كەڭىرەك تانىتۋعا ىقپال ەتەتىن بۇل قادامدى اتىراۋ جۇرتشىلىعى دا قولدايدى. «مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ لاتىن گرافيكاسىنداعى ءالىپبيىنىڭ بىرىڭعاي ستاندارتىن ەنگىزۋ ماسەلەلەرى» بويىنشا «لاتىنعا كوشۋ: بولاشاق تاڭداۋى» اتتى يدەولوگيالىق اكتيۆ جينالىسىندا ورەلى ويلار ايتىلدى.

ايماقتاعى زيالى قاۋىم وكىلدەرى مەن مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر باس قوسقان جيىندا وبلىس اكىمى نۇرلان نوعاەۆ ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسى اياسىندا قولعا الىنىپ جاتقان جۇمىستاردى باياندادى. «لاتىن الىپبيىنە كوشۋ – قازاق ءتىلىنىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىلۋىنا جول اشادى. مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي، ءبىزدىڭ رۋحاني نەگىزىمىز بولىپ وتىرعان قازاق ءتىلىنىڭ حالىقارالىق مارتەبەسىن كوتەرۋ – الەمدىك وركەنيەتكە جەتۋىمىزدىڭ ايقىن جولى»، – دەدى ايماق باسشىسى. حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ اتىراۋ وبلىستىق فيليالىنىڭ توراعاسى ءابىلحان تولەۋىشوۆ «قازاق ءتىلىنىڭ جاڭا الىپبيگە كوشۋى – تاۋەلسىز مەملەكەت پەن قازاق قوعامىنىڭ جەكە دارا ءىسى مەن تاڭداۋى. بۇعان قازاق قوعامى ىشتەي دايىن وتىر. جاڭا الىپبيگە كوشۋ – ۇلكەن ۇلتتىق نارتاۋەكەل. ۋاقىتتى سوزباي پارلامەنتتىك تىڭداۋدا ۇسىنىلعان جاڭا ءالىپبيدى جان-جاقتى تالقىلاپ، ءاربىر ءارىپتى، ءار تاڭبا مەن بەلگىنى تەرەڭ تالداۋىمىز قاجەت. سەبەبى ءتىل جانە جاڭا ءالىپبي ماسەلەسىندە ەشقانداي قاتەلىك بولماۋى ءتيىس. ءالىپبيدى وزگەرتۋ – ءوز ەرەكشەلىگىمىزدى ساقتاپ قالۋ، الەمدىك ينتەگراتسيا، اقپارات الۋ مۇمكىندىكتەرىن دامىتۋعا جاعداي جاسايدى»، – دەدى. ال فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى جۇمازيا ابدراحمانوۆا: «ءتىپتى ءوز مەملەكەتتىك ءالىپبيى بار ەلدەر دە شەت تىلدەرىن ۇيرەنگەندە، عىلىم مەن تەحنيكا، مەديتسينا سالالارىن يگەرگەندە لاتىن ءارپىن ۇيرەنۋدى جانە قولدانۋدى قاجەت ەتەدى. وسى جاعىنان العاندا ونى حالىقارالىق ءالىپبي دەسە دە بولادى. الەمدەگى حالقى ەڭ كوپ قىتاي مەن قارىشتاپ دامىعان جاپونيا ءوز وقۋشىلارىنا بەيىمدەلگەن لاتىن ءارپىن ۇيرەتەدى ەكەن. عالامتور مەن حالىقارالىق جەدەلحات ءارپى دە لاتىنشا. ءبىزدىڭ ەلىمىز دە لاتىن قارپىن قولدانۋدىڭ ازداعان جىلدار بولسا دا تاريحي تاجىريبەسىنەن وتكەنى تاريحتان ءمالىم. لاتىنعا كوشۋدىڭ تاعى ءبىر ۇتىمدى جەرى بۇكىل تورتكۇل دۇنيەگە تارىداي شاشىلعان قازاقتاردىڭ ءبىر جازۋدى قولدانۋ مۇمكىندىگى. ورتاق جازۋ ارقىلى شەتەلدىك قازاقتار ءوز ۇلتىنىڭ تىلىندە، ءوز وتانىنان كۇندەلىكتى اقپاراتتى جانە لاتىن قارپىمەن جازىلعان ادەبي جانە باسقا دا تۋىندىلارمەن تانىسۋعا مۇمكىندىك الار ەدى. وسىنىڭ ارقاسىندا الەمدەگى قازاقتار انا تىلىندەگى ورتاق كەڭىستىككە يە بولادى. بۇل قازاق ءتىلىن بىلەتىن جانە ونى بىلگىسى كەلەتىن قازاق ۇلتىنىڭ وكىلى ءۇشىن الەمنىڭ قاي بۇرىشىندا جۇرسە دە، قازىرگى اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردىڭ ارقاسىندا وڭاي ءارى ءتيىمدى ىسكە اساتىن مۇمكىندىك بولادى»، – دەدى تاپتىشتەپ.

لاتىن – جاڭعىرۋ نەگىزى

ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى عىلىم كوميتەتىنىڭ فيلوسوفيا، ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىندا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىمەن جانە الماتى قالاسى بويىنشا عىلىمي-ساراپتاما توبىمەن بىرلەسە وتىرىپ، لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ماسەلەسىنە ارنالعان جيىن ءوتتى.

جيىن بارىسىندا قازاق جازۋىن لاتىن əلىپبيىنە كوشىرۋگە وراي، ونىڭ əلەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جəنە ساياسي نەگىزى، قازاق قوعامىنداعى كيريلل ءالفاۆيتىنىڭ اتقارعان ءرولى، لاتىنعا وتۋدەگى ۇيىمدىق جəنە تەحنيكالىق شارالار، لاتىن الفاۆيتىنە كوشۋدەگى وزگە ەلدەردىڭ تəجىريبەسى سىندى بىرقاتار تاقىرىپتار قوزعالدى. «ءالفاۆيتتى وزگەرتۋ – قوعام ءۇشىن اۋقىمدى دا ماڭىزدى مəسەلە، ۇستىمىزدەگى عاسىردا، قازىرگى «ينتەللەكتۋالدىق تەحنولوگيا» زامانىندا، əسىرەسە، وركەنيەتتى əلەمنىڭ نەگىزگى عىلىمي-تەحنيكالىق، باسقا دا اقپاراتتى اعىلشىن تىلىندە پايدالاناتىن كەزەڭىندە قوعامداعى وراسان زور ماڭىزدى شارا. وسىعان وراي بەلگىلى عالىمدار مەن ساراپشىلار جəنە جالپى جۇرتشىلىق تاراپىنان قازاق گرافيكاسىن لاتىن əلىپبيىنە كوشىرۋدىڭ تاعدىرلى شەشىمى جان-جاقتى تالقىلانۋى ءتيىس. لاتىن جازۋى عاسىرلار بويى قۇنىن جوعالتپاي كەلەدى. Əلەم تۇرعىندارىنىڭ 80 پايىزدان استامى لاتىن قارپىن پايدالانادى. Əلەمدەگى اقپاراتتاردىڭ 70 پايىزى لاتىن əرپىندە باسىلادى. ءƏلىپبيدى وزگەرتۋ – قوعامىمىزدىڭ جان-جاقتى دامۋىنا تۇرتكى بولاتىن تاريحي شەشىم»، – دەدى فيلوسوفيا، ساياساتتانۋ جəنە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى، ساياسي عىلىمدار دوكتورى، پروفەسسور اقان بيجانوۆ.  كەزدەسۋدە فيلوسوفيا، ساياساتتانۋ جəنە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى، فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور رۇستەم قادىرجانوۆ لاتىن قارپىنە قاتىستى پىكىرىن بىلدىرە كەلە، «ءƏلىپبيدى اۋىستىرۋ – كۇردەلى əلەۋمەتتىك-ساياسي پروتسەسس. ويتكەنى ول وسى مەملەكەتتە ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ءəربىر ادامعا قاتىستى مəسەلە، ءəربىر ادامنىڭ مəدەني كودىنىڭ الداعى ۋاقىتتا رۋحاني جاڭعىرۋى، وزگەرۋى دەگەندى بىلدىرسە كەرەك. تəۋەلسىزدىك العان ۋاقىتتان بەرى ءəلسىن-ءəلسىن كوتەرىلىپ، قوعام اراسىندا جاقتاۋشىلار مەن قارسى ۋəج ايتۋشىلاردىڭ ايتىس-تارتىسىنا ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىنداعى لاتىن قارپىنە كوشۋ تۋرالى باستاماسى اقىرعى نۇكتەسىن قويدى. ەندىگى مəسەلە – قازىرگى ۇسىنىلىپ جاتقان ءəلىپبي نۇسقالارىنىڭ ىشىندەگى ەڭ وڭتايلى، حالقىمىزدىڭ تىلدىك، ۇندىك ەرەكشەلىكتەرىن تولىعىمەن وتەپ، دۇرىس جەتكىزە الاتىن ءتۇرىن تاڭداي ءبىلۋ.

 

 

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button