پوليگوندار قالاي پايداعا جاراتىلماق؟

قازىرگى تاڭدا قازاق دالاسىندا قولدانىستان شىققان پوليگونداردى شارۋاشىلىققا پايدالانۋ قولعا الىنۋدا. ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتىڭ مالىمەتىنشە، سەمەي پوليگونىنىڭ 85 پايىزى اۋىل شارۋاشىلىعى اينالىمىنا ەنگىزىلەدى.

قازىرگى تاڭدا قازاق دالاسىندا قولدانىستان شىققان پوليگونداردى شارۋاشىلىققا پايدالانۋ قولعا الىنۋدا. ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتىڭ مالىمەتىنشە، سەمەي پوليگونىنىڭ 85 پايىزى اۋىل شارۋاشىلىعى اينالىمىنا ەنگىزىلەدى.

 

ادام دەنساۋلىعىنا زياندى اۋماقتىڭ شارۋاشىلىقتا قالاي پايدالانىلاتىنى ازىرگە بەلگىسىز. بىراق ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق ديرەكتورى ەرلان باتىربەكوۆتىڭ ايتۋىنشا، پوليگون ماسەلەسىن تۇبەگەيلى شەشۋ جوسپارلانعان. ول ءۇشىن پوليگوندى قولدانىسقا بەرۋ كوزدەلىپ وتىر. «ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتىڭ رادياتسيالىق اپاتتاردى جويۋدا، سونىمەن قاتار رادياتسيامەن لاستانعان جەرلەردى قالپىنا كەلتىرۋدە ۇلكەن تاجىريبەسى بار. بۇل تاجىريبە سەمەي پوليگونىنان الىنىپ وتىر. بۇگىندە جەردىڭ شامامەن 50 پايىزىن زەرتتەدىك، ولاردى قالپىنا كەلتىرۋ باعدارلاماسى ازىرلەندى. 2023 جىلى سەمەي پوليگونى تۇيتكىلىن تولىقتاي شەشۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ياعني، سەمەي پوليگونىنىڭ بارلىق جەرىنىڭ 85 پايىزدان استامىن اۋىل شارۋاشىلىعى اينالىمىنا ەنگىزەمىز. دەگەنمەن 10-15 پايىز جەر قور بولىپ قالادى»، – دەدى ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق ديرەكتورى. مىسالى قازىردىڭ وزىندە «بالاپان» الاڭىندا «قازمىرىش» كاسىپورنىنىڭ وندىرىستىك قالدىقتارىنا ارنالعان پوليگون قۇرىلعان. «بالاپان» الاڭى جەراستى يادرولىق جارىلىستارى ءۇشىن پايدالانىلعان. ياعني، بۇل جەرلەردى پايدالانۋ مۇلدەم كوزدەلمەگەن-ءدى. دەگەنمەن بۇگىنگى كۇنى بۇل جەر مەملەكەتكە ناقتى پايدا اكەلۋدە»، – دەدى باتىربەكوۆ مىرزا.

قورشاعان ورتانى قورعاۋ بويىنشا ۇيىمدار پوليگوننىڭ قولدانىسقا بەرىلگەنىن، شارۋاشىلىقتا پايدالانىلعانىن قوشتايدى، ارينە. بۇل جەرلەردىڭ قايتا قالپىنا كەلۋى ءۇشىن ونداعان، جۇزدەگەن جىلدار قاجەت. وسى ۋاقىتقا دەيىن رەسەيدىڭ قولدانىسىنا بەرىلگەن پوليگونداردىڭ بىرقاتارى ەلگە قايتارىلدى. اتاپ ايتقاندا، جىل باسىندا رەسەيدىڭ قورعانىس ءمينيسترى سەرگەي شويگۋ قازاقستانداعى ەمبى پوليگونىن جالعا الۋ جانە پايدالانۋ بويىنشا كەلىسىمدى توقتاتۋ تۋرالى قازاقستاندىق-رەسەيلىك مەملەكەتارالىق حاتتاماعا قول قويدى. وعان ساي قازاقستانعا 300 مىڭ گەكتارعا جۋىق جەر قايتارىلعان ەدى. سول سياقتى رەسەيلىك اسكەريلەرگە اتىراۋ وبلىسى، قىزىلقوعا اۋدانىنداعى پوليگوننىڭ 749،6 مىڭ گەكتار جەرى جالعا بەرىلگەن بولاتىن. قازىرگى تاڭدا ەكى ەل اراسىندا جاسالعان كەلىسىم بويىنشا 624 مىڭ گەكتار جەر قايتارىلدى. قىزىلقوعا اۋدانىنداعى جەر 1949 جىلدان بەرى اسكەري پوليگونعا تيەسىلى بولعان. 1966-77 جىلدارى بۇل ايماقتا جيىرمادان استام يادرولىق سىناق وتكىزىلدى. ودان كەيىنگى ۋاقىتتا بۇل جەر بوس جاتقانىمەن، جەرگىلىكتى شارۋالار يگىلىگىن كورە العان جوق. ويتكەنى جەردى 1991 جىلى رەسەي جالعا الدى. قازىر پوليگون اۋماعىندا 1،5 مىڭنان استام ادام تۇرادى. بۇعان دەيىن رەسەي جالعا العاندىقتان اۋدانعا قاراستى ۇلان-عايىر اۋماقتى يگەرۋ ءۇشىن زاڭدى قۇجات راسىمدەۋ مۇمكىن بولمادى.

قالاي دەسەك تە، پوليگوننىڭ قولدانىسقا بەرىلگەنى كوڭىل قۋانتادى. الايدا شارۋاشىلىق پايداسى دەگەننىڭ ءوزى – قوقىس قالدىقتارىن ورنالاستىرۋعا ارنالعان ورىن سياقتى. ايتالىق، اسكەري سىناق الاڭى بولعان پوليگوندار بۇگىندە قوقىسقا تولعان. بۇنىڭ قورشاعان ورتاعا زيانى شاش-ەتەكتەن.

تورعاي دالاسىنا تاستالعان قالدىقتار

سوڭعى كەزدەرى قازاق باسىلىمدارى تورعاي دالاسىنىڭ زىمىران قالدىقتارىن تاستايتىن پوليگونعا اينالعانى تۋرالى مالىمەتتى زور وكىنىشپەن جازۋدا. تورعاي قالاسى تۇرعىندارىنىڭ ەلباسى اتىنا جازعان اشىق حاتى جەرگىلىكتى جاعدايدان تام-تۇمداپ حابار بەرەتىنى ءسوزسىز.

حات ماتىنىندە پوليگون ەسەبىنە بەرىلگەن جەرلەر جانە الداعى ۋاقىتتا سولتۇستىك كورشىنىڭ قۇدا ءتۇسىپ وتىرعان اۋماقتارىن اتاپ كورسەتىپتى. «…تورعايدان 20 شاقىرىم جەردەگى شوپتىكول قونىس ورنىن «سويۋز-2» راكەتاسىنىڭ ءبىرىنشى ساتىسىنىڭ قالدىقتارىن تاستايتىن الاڭ رەتىندە پايدالانۋعا، پوليگون ەتۋگە جەر سۇراۋدا. ونىڭ سىرتىندا ولار تاعى دا 100 گەكتار جەر الماقشى… تورعايدان 40600 گەكتار جەردى وسىنداي پوليگونعا العان. سول جەرگە زىمىران قالدىقتارىن تاستاپ جاتىر. ول جەر تورعايدان 80 شاقىرىمداي جەر. وعان دا قارسى بولعانبىز. بىراق تورعاي حالقىمەن ەشكىم ساناسپادى. ەندى تورعايدان 20 شاقىرىم جەردى الماقشى. بۇل دەگەن ماسقارا زورلىق ەمەس پە؟!».

قوعام قايراتكەرى ماقسات ءىلياس ۇلىنىڭ ايتۋىنشا، «قازعارىش» اگەنتتىگى بەرگەن مالىمەتكە سايكەس، «بايقوڭىردان» ۇشىپ شىعاتىن زىمىرانداردىڭ ەكى ۇشۋ جولى بار. ءبىرى – قاراعاندى وبلىسى، جەزقازعان ايماعى، ەكىنشىسى – قوستاناي وبلىسى، جانگەلدين اۋدانى مەن اقتوبە وبلىسىنىڭ ىرعىز اۋدانى. زىمىران، جالپى، ءۇش بولىكتەن تۇرادى. سونىڭ ءبىرىنشى بولىگى ۇشىپ شىققان سوڭ، جوعارىدا اتالعان ايماقتارداعى بەلگىلى ءبىر اۋماققا قۇلايدى.

جالپى، رەسەي قازاقستاننان 7 بىردەي پوليگوندى جالعا العان. ولاردىڭ ەڭ ءىرىسى – بايقوڭىر عارىش ايلاعى. بايقوڭىر 1994 جىلدان بەرى جالعا بەرىلىپ، ەلىمىزگە جىلىنا 115 ميلليون دوللار تولەنەدى. 2050 جىلعا دەيىن تولىق پايدالانۋعا رۇقسات ەتىلگەن.

رەسەيلىك اسكەريلەرگە جالعا بەرىلگەن قازاق دالاسىنداعى پوليگوندار بىرتىندەپ ەلگە قايتارىلۋدا. بىراق قايتارىلعان جەردىڭ تابيعاتى مەن تىنىس-تىرشىلىگى بۇرىنعىداي بولا المايدى. بۇل تۇرعىلىقتى جەردىڭ ەكولوگياسىن بۇزىپ، حالىققا دا زيانىن تيگىزۋدە. ال تورعاي دالاسىنا تاستالعان زىمىران قالدىقتارىنىڭ زاردابى مىڭداعان ادامنىڭ ومىرىنە قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇر دەيدى ەكولوگ-ماماندار.

 

 

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button