مۇحتار التاەۆ: بالانىڭ دەنساۋلىعى –انانىڭ قولىندا

بالالار تسەرەبرالدى سال اۋرۋى – سوڭعى جىلدارى كەڭ تارالعان اۋرۋلاردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. بۇل اۋرۋ شالا دامۋدىڭ نەمەسە ونتوگەنەزدە ميدىڭ زاقىمدانۋىنان پايدا بولادى. بالالار تسەرەبرالدى سال اۋرۋى ءار ءتۇرلى قيمىل-قوزعالىس، پسيحيكالىق جانە سويلەۋدىڭ بۇزىلۋىنان بايقالادى. ياعني، مۇنداي اۋرۋمەن اۋىراتىن بالالاردىڭ سويلەۋ، ويلاۋ قابىلەتتەرى دە تومەن بولماق. ءبىز جاقىندا «بالبۇلاق» رەسپۋبليكالىق بالالاردى وڭالتۋ ورتالىعىنا بارىپ، سال اۋرۋىنا شالدىققان بالالاردى ساۋىقتىرۋ، ەمدەۋ ادىستەرىن ءوز كوزىمىزبەن كورىپ قايتتىق. دەرتىنەن قينالعان بالا مەن بالاسى ءۇشىن جانىن بەرۋگە دايىن انانىڭ كوزىنە تىكە قاراۋعا ءداتىمىز بارمادى. ولار «ءبىزدىڭ جانعا باتقان مۇڭدى قايدان تۇسىنەسىڭ؟» دەيتىندەي. ارينە، «باسقا تۇسسە باسپاقشىل» دەمەكشى، بالاسىنىڭ ساۋىعىپ كەتۋىنەن ءۇمىتتى انانىڭ جانارىنداعى جىلت ەتكەن ءۇمىت جىگەرلەندىردى. كوكەيدەگى ساۋالىمىزدى «بالبۇلاق» رەسپۋبليكالىق بالالاردى وڭالتۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى، مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، جوعارى بىلىكتى پەدياتر مۇحتار جاقسىباي ۇلى التاەۆقا قويعان ەدىك.

– مۇحتار جاقسىباي ۇلى، «بال­بۇ­­لاق» رەسپۋبليكالىق بالالار­دى وڭالتۋ ورتالىعىنىڭ بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگى قالاي؟

– جۇيكە جۇيەسى مەن پسيحيكاسى بۇزىلعان بالالارعا ارنالعان «بالبۇلاق» رەسپۋبليكالىق بالالاردى وڭالتۋ ورتالىعى 1995 جىلى ءساۋىر ايىندا «بوبەك» بالالار قورىنىڭ پرەزيدەنتى س.ا.نازارباەۆانىڭ باستاماسىمەن اشىلدى. ورتالىقتىڭ اياعىنان تىك تۇرۋىنا العاشقى باس دارىگەر، مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى شولپان بولەكباەۆانىڭ ەڭبەگى زور. 12 جىل بويى ورتالىقتى باسقارعان مامان جوقتان بار جاساپ، بالالارعا كومەكتەسۋگە دەگەن ىستىق ىقىلاسىنىڭ ارقاسىندا بۇرىنعى بالالار ءۇيى بۇگىنگى زاماناۋي وڭالتۋ ورتالىعىنا اينالدى. قر ۇكىمەتىنىڭ 1996 جىلعى 26 ماۋسىمداعى №804 قاۋلىسىندا «بالبۇلاق» رەسپۋبليكالىق بالالاردى وڭالتۋ ورتالىعىن قۇرۋ تۋرالى: «ورتالىق جۇيكە جۇيەلەرi زاقىمدانعان بالالارعا مامانداندىرىلعان مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋدiڭ ساپاسىن جاقسارتۋ، اتالعان كەمiستiگi بار بالالار ءۇشiن قالپىنا كەلتiرۋ ەمدەۋ قىزمەتiن قۇرۋ ماقساتىندا اشىلۋى كەرەك. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلiگi «بالبۇلاق» بالالار ساناتوريiنiڭ بازاسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلiگiنە 1996 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت بويىنشا ونىڭ ۆەدومستۆولىق باعىنىستاعى دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرiن ۇستاۋعا ارناپ كوزدەلگەن قاراجات شەگiندە 75 توسەكتiك نەۆرولوگيالىق بەيiمدەگi «بالبۇلاق» رەسپۋبليكالىق بالالاردى وڭالتۋ ورتالىعىن قۇرسىن» دەلىنگەن بولاتىن. 75 ورىننىڭ 15-ءى جاعدايى اۋىر بالالاردىڭ اتا-اناسىنا ارنالعان. مىنە، سودان بەرى ورتالىق ەڭ الدىمەن جۇيكە جۇيەسى، پسيحيكاسى زاقىمدانعان، سونداي-اق، بالالاردىڭ تسەرەبرالدىق سال اۋرۋىنا (بتسس) شالدىققان بالالارعا قالتقىسىز مەديتسينالىق كومەك ۇسىنىپ كەلەدى. ودان بولەك اقىلى قىزمەت تە كورسەتىلەدى. 21 جىل ىشىندە ورتالىقتا تسەرەبرالدىق سال دەرتىنە شالدىققان 11 مىڭنان استام بالا ەمدەلىپ، ونىڭ 268-ءى «بالبۇلاق» قابىرعاسىندا العاشقى قادامىن جاساپ، ءوز ەركىمەن جۇرە باستادى. سونداي-اق، 180 بالا وتىرىپ، 405 بالا كومەك ارقىلى جۇرە الدى.

– قازىرگى كەزدە بالالار اراسىندا ءتۇرلى اۋرۋلار بەلەڭ الۋدا. اسىرەسە، سوڭعى كەزدە بالالاردىڭ تسەرەبرالدىق سال اۋرۋىنا شالدىعۋ دەرەگى كوپ. جالپى، بۇل دياگنوزبەن اۋىرعان بالالاردا ساۋىعىپ كەتۋ مۇمكىندىگى بار ما؟   

– راس، سال اۋرۋىمەن سىرقاتتانعان بالالار جىلدان جىلعا كوبەيىپ بارادى. بىزدە ەمدەلەتىن بالالاردىڭ دەنى وسى دياگنوزبەن كەلەدى. كەيدە جۇرەگىڭ شىمىرلاپ، تاس توبەگە شىعاتىنداي بولادى. جىلاپ-جىلاپ، كوزى بۇلاۋداي بولعان انانىڭ دا ءحالىن تۇسىنەمىن. جانىڭ اشيدى. امال نەشىك؟! ولار ءبىزدىڭ ورتالىققا كەزەككە تۇرىپ، جىل سايىن ەم-دوم الۋعا تىرىسادى. ءتىپتى، سىرقاتى اسقىنا قويماعان بالالار اياقتان تىك تۇرىپ، ءجۇرىپ تە كەتەدى. قاتارىنان التى جىل ۇزبەي ەم الىپ جۇرگەن بالانىڭ اپاسى: «نەمەرەم جۇرە المايتىن ەدى، سويلەي المايتىن ەدى. قازىر ءوزى جۇرەدى، ءتىپتى بالالارمەن مەكتەپكە بارادى»، – دەپ العىسىن جاۋدىرىپ كەتتى. شىن مانىندە، دياگنوزى اۋىر بالا ءبىزدىڭ ورتالىققا بەس-التى رەت كەلگەننەن-اق جاقسى ناتيجەگە قول جەتكىزەدى. ءبارى دە اۋرۋدىڭ جاعدايىنا بايلانىستى. ادامدا سەنىم بولۋى كەرەك. ەگەر انا بالاسىنىڭ بويىنان سول اۋرۋدىڭ بەلگىلەرىن ەرتەرەك بايقاسا، جازىلىپ كەتەدى. بۇگىندە رەسپۋبليكانىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى جۇيكە جۇيەسى وزگەرىسكە ۇشىراعان، مي جۇمىسى بۇزىلعان، كىشكەنتاي كەزىندە شوشىنىپ قالعان، اقىل-ويى دامىماي، تەجەلگەن بالالار «بالبۇلاق» ورتالىعىندا ەمدەلۋ ءۇشىن كەزەكتە تۇر. سەنسەڭىز، ءبىر وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا بالالاردىڭ تسەرەبرالدىق سال اۋرۋىنا (بتسس) شالدىققان 7 مىڭ بالا بار، ال جامبىل وبلىسىندا 4 مىڭ، الماتى وبلىسىندا 4 مىڭ بالا تىركەۋدە تۇر. ونىڭ كوبى ءتورت-بەس جىلداپ كەزەگىن كۇتەدى. 1 جاستان 16 جاسقا دەيىنگى نەۆرولوگيا دەرتىمەن اۋىراتىن بالالار مەملەكەت ەسەبىنەن تەگىن ەم الادى. 1 جاستاعى جانە جاعدايى اۋىر بالالار مىندەتتى تۇردە اتا-اناسىمەن وسىندا جاتادى. سوندىقتان جولدامانىڭ كوبىن وڭتۇستىك قازاقستان ءوڭىرى الادى. استاناداعى ءدال وسىنداي 340 ورىندىق وڭالتۋ ورتالىعىنا بارعاننان گورى، «بالبۇلاققا» كەلگىسى كەلەتىندەر كوپ. سەبەبى بىزدە ماماندار ءار بالاعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ، ارقاشان جانىنان تابىلادى. ونىڭ ۇستىنە قاشىقتىعى جاعىنان الماتى وڭتۇستىك ءوڭىر حالقىنا جاقىن قالا.

– ورتالىقتىڭ اۋلاسىندا اتقا ءمىنىپ جۇرگەن بالالاردى كورىپ قالدىق. دەمەك، مۇندا يپپوتەراپيا ءادىسى بويىنشا دا ەم-دوم جۇرگىزىلەدى عوي.

– بالانى جەتىلدىرۋ ءۇشىن مۇندا لوگوپەد، پسيحولوگ، الەۋمەتتىك پەداگوگ، تەراپەۆت، نەۆروپاتولوگ، دەفەكتولوگ، مونتەسسوري-پەداگوگ سياقتى بىرنەشە ماماندار جۇمىلدىرىلعان. ولار بالالارمەن كەشەندى جۇمىستار جۇرگىزەدى. ماسەلەن، دارىگەرلەر مەديتسينالىق ەم شارالارىن جاساسا، الەۋمەتتىك پەداگوگتار بالانىڭ وي-ءورىسىن دامىتىپ، سەزۋ مۇشەلەرىن جەتىلدىرىپ، ياعني ءاربىر ادام جاساي ءبىلۋى ءتيىس ءىس-ارەكەت جاساۋدى ۇيرەتىپ، بالانى قوعامعا بەيىمدەيدى. ول ءۇشىن پسيحولوگيالىق ترەنينگتەر وتكىزىلىپ تۇرادى. ال دارىگەرلەر ءاربىر ناۋقاستىڭ اۋرۋىنا بايلانىستى دياگنوز قويىپ، سول بويىنشا جەكە ەمدەۋ باعدارلاماسىن جاسايدى. بالالار ەمدىك دەنە شىنىقتىرۋ، مەحانوتەراپيا، ۋلترادىبىس، ەلەكتروفورەز، گيدروپروتسەدۋرالار سياقتى ەمدەردى الادى. ودان بولەك، بالشىقپەن، وزوكەريتپەن ەمدەۋ جانە دارىلىك شوپتەرگە تولتىرىلعان ەمدىك ۆاننا قابىلدايدى. كەشەندى وڭالتۋ جۇمىسى ءۇش اسپەكت بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى: مەديتسينالىق وڭالتۋ; پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق تۇزەتۋ; الەۋمەتتىك بەيىمدەلۋ. سونداي-اق، پروپريورەتسەپتيۆتى تۇزەتۋ ءۇشىن ەمدىك كوستيۋمدەر; ستاتيستيكالىق پاراپوديۋم ALREH; كوپفۋنكتسيونالدى ۇستەل – «مانۋالەكس»; لوگوپەديالىق جاتتىقتىرۋ قۇرالى «دەلفا 142-1»; ۋلتراكۇلگىن فوتوقاراڭعى جانە اق سەنسورلىق بولمەلەر; مونتەسسوري كابينەتى; ورتەز شەبەرحاناسى; اياق-قول بۋىندارىن وڭدەۋ ءۇشىن زاماناۋي جاتتىقتىرۋ قۇرالدارى (ارترومات، موتومەد); «گروسس» جاتتىقتىرۋ قۇرالى; «داس-بوس» جۇرەك سوعۋ ىرعاقتىلىعىنىڭ بۇزىلۋىندا تىنىس الۋ بويىنشا كەرى بيولوگيالىق بايلانىس ءادىسى ارقىلى سويلەۋدى تۇزەتۋ ءۇشىن لوگوتەراپيالىق كومپيۋتەرلىك كەشەن; تىرىسقاق اۋرۋىن دياگنوستيكالاۋ ءۇشىن بەينەمونيتورينگپەن ەلەكتروەنتسەفالوگرافيا ءادىسى بار. سول سياقتى «Locostation» جاڭا اپپاراتى جۇمىس ىستەپ تۇر. بۇل قۇرىلعىنىڭ ءوزى 4 ملن تەڭگە تۇرادى. بۇل جۇرە المايتىن بالالاردىڭ اياعىنا كيگىزىلىپ، اپپارات ارقىلى ءجۇرۋدىڭ يميتاتسياسىن جاساپ، دۇرىس جەتىلمەگەن بۋىندارىنا ءجۇرۋ كەزىندە جاسالاتىن ارەكەتتى ىستەتەدى. ولاردىڭ بۇلشىق ەتتەرىنىڭ دامۋ بارىسىن دارىگەرلەر اپپاراتقا بەكىتىلگەن كومپيۋتەردەن باقىلاپ، سوعان سايكەسىنشە جاتتىعۋ اۋىرلىعىن كوبەيتەدى. وسىنىڭ ارقاسىندا بۋىندار جەتىلۋىن توقتاتپايدى ەكەن. تاعى ءبىر ەرەكشە ەمدەۋ ءتاسىلى – يپپوتەراپيا. 2013 جىلدان بەرى جىلقى مالىنىڭ كومەگىمەن ەمدەۋ ءتۇرى ەنگىزىلدى. نەگىزى مەديتسينالىق تۇرعىدا اتپەن ەمدەۋ ءتاسىلى قازاقستان بويىنشا وسى ورتالىقتا عانا. ءوزىڭىز بايقاعانداي، اۋلادا ۇيرەتىلگەن ەكى ات بار. ەكى ينسترۋكتور بالانى اتقا مىنگىزىپ، اياعىنىڭ قيمىلداۋىنا ىقپال ەتەدى. مىسالى، اياعى سىرقاتتانعان بالا اتقا ءمىنىپ، جارتى ساعاتتاي جۇرەدى. ونىڭ دەنەسىن تىك ۇستاپ، دۇرىس وتىرۋى قاداعالانادى. بۇلشىق ەتتەرى قيمىلدايدى. ات ادام بويىنداعى تەرىس ەنەرگيانىڭ ءبارىن سورىپ الادى. كەيبىر بالالار ءبىرىنشى رەت وتىرعاندا قورقۋى مۇمكىن. كەيىن قولدارىن جوعارى كوتەرىپ، ەكى جاعىنا سوزىپ، جاتتىعۋلار جاسايدى. بالالار جاعدايىنا قاراي ءبىر جارىم جاستان باستاپ اتقا وتىرادى. ويتكەنى بۇل بالالار ەرەكشە كۇتىمدى، قامقورلىقتى قاجەت ەتەدى. مۇندا ماماندار كەمتار بالالاردىڭ اياق-قولىنا جاتتىعۋلار جاساپ، ونىڭ وزدىگىنەن قيمىلداۋعا ۇيرەنۋىنە، يكەمدى بولۋىنا جاعداي تۋعىزادى. ارينە، ورتالىقتىڭ كومەك كورسەتۋ ۋاقىتى – 24 كۇن. ودان كەيىن كەزەك كۇتكەن باسقا بالالار كەلۋى كەرەك. ويتكەنى بالاسىنىڭ اياقتان تۇرىپ كەتۋىنە وسى ورتالىقتىڭ پايداسى تيەتىندىگىنە سەنگەن اتا-انا قانشاما؟! بالاسىنىڭ اۋىر ءحالىن كورگەن سايىن ولاردىڭ جۇرەگى سىزدايدى، اياقتان تۇرعىزۋ ءۇشىن كومەك ىزدەيدى.

– بۇگىندە وڭالتۋ ورتالىعى بەتپە-بەت كەلىپ وتىرعان باستى ماسەلە نە؟ زاماناۋي مەديتسينالىق قۇرالدارمەن جابدىقتالۋ جاعى قالاي؟

– 14 اۋىسىممەن 24 كۇن سايىن 60 بالادان قابىلدانىپ وتىرسا، ءبىر جىل ىشىندە 840 بالا عانا ەم-دوم الادى. ال ەلىمىزدە ءبىزدىڭ ورتالىقتىڭ كومەگىنە  مۇقتاج مۇگەدەك بالالاردىڭ سانى 80 مىڭعا جۋىق.  دەمەك، بىزدەگى باستى تۇيتكىل – ورتالىقتىڭ اۋماعى تار. بۇرىن بۇل ورتالىقتىڭ ورنىندا بالاباقشا بولعان. سوندىقتان دا بولمەلەرى كىشكەنتاي. الايدا جەرى جەتكىلىكتى. جانىمىزدا ىرگەتاسى قالانعان كۇيى قالعان ورىن تۇر. ەگەر وسى عيمارات تۇرعىزىلعاندا جىلىنا 840 ەمەس، 1750 بالانى ەمدەۋگە مۇمكىندىك تۋار ەدى. بۇل ماسەلەنى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنە دە ايتتىق. بولاشاقتا ەسكەرەدى دەگەن ءۇمىتىمىز جوق ەمەس. ال قۇرال-جابدىققا كەلسەك، ارينە كەز كەلگەن دۇنيە، قۇرال-جابدىق ەسكىرەدى. دەمەۋشىلىك تانىتىپ، قولۇشىن سوزىپ جاتقاندار بار. «بالبۇلاق» وڭالتۋ ورتالىعىندا پايدالانۋعا بەرىلگەن ورتوپەديالىق كوستيۋمدەر جانە ترەناجەرلار جيىنتىقتارىنىڭ ارقايسىسىنىڭ كىشكەنتاي پاتسيەنتتەردى دياگنوستيكالاۋدا جانە كومپلەكستى تۇردە ەمدەۋدە ماڭىزدى ورىن الاتىنى ءسوزسىز. ساتىپ العان جيىنتىقتاردىڭ اراسىندا «نەيرون-سپەكتر-ۆيدەو-4» قۇرىلعىسىنىڭ ناقتى دياگنوز قويۋعا، تارتىلۋ بەلگىلەرى مەن ەپيلەپسيانى انىقتاۋعا جانە ەمدەۋگە كومەگى زور. سونداي-اق، «گراۆيتون»، رك «فاەتون» سياقتى ارنايى كوستيۋمدەر ومىرتقانىڭ بارىنشا بوساڭسۋىن قامتاماسىز ەتەدى جانە بالانىڭ ءجۇرىس-تۇرىسىنىڭ دۇرىستالۋىنا كومەكتەسەدى، ەڭ باستىسى، بالا بۇل جاعدايدا ءوزىن وتە ىڭعايلى سەزىنەدى. «Mary Kay» كومپانياسىنىڭ دەمەۋشىلىگىمەن «باۋىرجان» قايىرىمدىلىق قورىنىڭ 10 جىلدىق مەرەكەسىنە ارنالعان «ادەمىلىك الەمدى وزگەرتەدى» اتتى قايىرىمدىلىق اكتسياسىنىڭ شەڭبەرىندە، مەديتسينالىق جانە وڭالتۋ قۇرال-جابدىقتارىن ارنايى ەمدەۋ ورتالىقتارى مەن الەۋمەتتىك مەكەمەلەردە ورناتۋ باعىتىندا ۇيىمداستىرىلعان شارادا قۇرال-جابدىقتاردى تانىستىرۋدان باسقا بالالارعا جانە قوناقتارعا ارنالعان مەرەكەلىك شوۋ-باعدارلاما جانە توسىن-سىيلىقتار دايارلاندى. ءبىر كاسىپكەر ۇنەمى ءوزى اۆتوبۋس جالداپ، بالالاردى «ارمان» كينوتەاترىنا اپارىپ، كوڭىلدەرىن ءبىر سەرپىلتىپ قايتادى. جاقىندا «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ الماتى قالالىق فيليالىنا حات جازىپ ەدىك، بالالارعا تسيرك قويىلىمى كەلدى. وسىلايشا، شاما-شارقىمىز كەلگەنشە بالالاردىڭ كوڭىلىن اۋلاۋعا تىرىسىپ جاتىرمىز. ەندى دەمەۋشىلەرگە   ءوزىمىزدىڭ جەكە اۆتوبۋسىمىز بولسا ەكەن دەگەن ۇسىنىسىمىزدى ايتتىق. سوعان قاراماستان «بالبۇلاق» ورتالىعىنداعى وڭالتۋ بارىسى حالىقارالىق ۇلگىگە سايكەس جۇمىس ىستەيدى. ورتالىق ماماندارى مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالاردىڭ ومىرلىك ساپاسىن ۇلعايتۋ جولىندا ەڭبەك ەتۋدە.

– وسى سالانىڭ باسى-قاسىندا ءجۇر­گەن مامان رەتىندە زەرتتەپ تە كور­گەن شىعارسىز، سوڭعى كەزدە بالا­لاردىڭ تسەرەبرالدىق سال اۋرۋىنا ءجيى شالدىعۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟

– ونىڭ ءتۇرلى سەبەبى بار. بىرىنشىدەن، قازىر بالا تۋعا قابىلەتتى انالاردىڭ دەنساۋلىعى تومەن. اسىرەسە، جۇكتىلىك كەزەڭ باستالعاندا دەر كەزىندە تىركەۋگە تۇرماي، اناليزدىك ساراپتامالاردى تاپسىرماي جۇرە بەرەتىن انالار كوپ. ءيا، بۇرىن اۋىلدى جەردە تۇراتىن انالارىمىز مال باعىپ، سيىر ساۋىپ ءجۇرىپ-اق بالا تۋا بەرەتىن. ول زامان مەن بۇل زاماندى سالىستىرۋعا كەلمەيدى. بىرىنشىدەن، ەكولوگيا ناشار، ەكىنشىدەن، ازىق ەتىپ جۇرگەن تاماقتىڭ قۇنارى تومەن، ۇشىنشىدەن، جاڭا تەحنولوگيانىڭ دامىعان ۋاقىتىندا راديواكتيۆتى ساۋلەلەردىڭ كەرى اسەرى باسىم. ونىڭ ۇستىنە بۇگىن ءومىر ءسۇرۋ دە قيىنداپ كەتتى. ءبارى قىمبات. وتباسىنىڭ تاپقان اقشاسى بىرىنە جەتسە، ەكىنشىسىنە جەتپەيدى دەگەندەي. سودان جۇكتى ايەلدە سترەسس پايدا بولادى. ستاتيستيكالىق مالىمەتكە قاراساق، تسەرەبرالدىق سال اۋرۋى كوبىنەسە كوپبالالى، الەۋمەتتىك تۇرمىسى تومەن وتباسىندا تۋعان بالالاردا كەزدەسەدى ەكەن. سول سياقتى بۇرىن ءجيى تۇسىك جاساتىپ، كۇتىنبەگەن جانە قانداي دا ءبىر ينفەكتسيا جۇقتىرعان انالار وسىنداي پاتولوگيامەن ۇرپاق اكەلۋگە بەيىم. تاعى ءبىر سەبەپ – ەكىقابات ايەل قاراپايىم بوسانۋ پروتسەسى كەزىندە اكۋشەر-گينەكولوگتىڭ نۇسقاۋى بويىنشا ارەكەت ەتپەسە، ونىڭ ارتى ۇلكەن تۇيتكىلگە ۇلاسۋى مۇمكىن. ماسەلەن، بوسانۋ كەزىندە بالانىڭ باسى قىسىلىپ قالسا، نەرۆ كلەتكالارىنا ايتارلىقتاي زاقىم كەلەدى. مىنە، بۇل دا سال اۋرىنا ۇشىراتادى. بۇدان بولەك شالا تۋعان نارەستەنى دە دەر كەزىندە ارنايى دارىگەرلەردىڭ تەكسەرۋىنەن وتكىزۋ كەرەك. قازىر «قاۋىپسىز بوسانۋ»، «قاۋىپسىز انا بولۋ» دەگەن باعدارلاما بار. ءبىز مۇنىڭ اياسىندا جاڭادان انا بولۋ باقىتىنا يە بولىپ جاتقان ايەلدەردى اركەز قۇلاعدار ەتەمىز. «ومىرگە بالا اكەلدىم…» دەپ ۇيدە جاتا بەرمەي باستاپقى ءۇش ايدىڭ ىشىندە تولىققاندى تەكسەرۋدەن وتكەننىڭ زيانى جوق. بالكىم، سول كەزدە-اق اناليز ساراپتاماسى ارقىلى اۋرۋدىڭ العاشقى بەلگىلەرى ءبىلىنۋى مۇمكىن، ۋزي قۇرىلعىسى ارقىلى انىقتالۋى مۇمكىن.

– سوڭعى كەزدە بالاسى تسەرەبرالدىق سال اۋرۋىنا شالدىققان كەيبىر اتا-انالار مۇنىڭ سەبەبىن ەكپەدەن كورەدى. بۇعان نە دەيسىز؟

– ارينە، كەز كەلگەن انا بالاسىنىڭ دەرتتىڭ اۋىر تۇرىنە شالدىققانىنا سەنگىسى كەلمەيدى. كەيدە سول دەرتكە سەبەپشى ءوزى ەكەنىن دە ەستەن شىعاراتىن سياقتى. كوڭىلى قام انانىڭ بەتىنە پالەن دەپ ەشتەڭە ايتا المايسىڭ. مۇنداي دياگنوزبەن اۋىراتىن بالالاردى باعۋ دا، قاراۋ دا، ەمدەۋ دە وڭاي ەمەس. وتباسى قۇرار الدىندا بالانى جوسپارلاۋ ماسەلەسىن باستى ورىنعا قويۋ كەرەك. 6-7 بالاسى بار كوپبالالى انالاردى دەموگرافياعا ۇلەس قوسىپ جاتىر دەيمىز. سولاي دا شىعار. الايدا كيەرگە كيىمى، ىشەرگە تاماعى جوق وتباسى 100 پايىز دەنى ساۋ ءسابيدى ومىرگە اكەلەدى دەگەنگە سەنۋ قيىن. بۇرىن دەموگرافيالىق كورسەتكىشتى كوتەرۋ ءۇشىن ارنايى باعدارلاما بولدى. قازىرگى جاردەماقىنى نەگە جەتكىزە الاسىز؟ دەنى ساۋ بالا تۋ – ۇلكەن ۋايىم. ونىڭ ۇستىنە ەر ازاماتتار اراسىندا بەلسىزدىك بەلەڭ الۋدا. 20 جاسار جىگىتتەردىڭ وزىندە بەلسىزدىك اۋرۋى كوپ تىركەلۋدە. وعان نە سەبەپ؟ اينالامىزدىڭ ءبارى – ەلەكتر تولقىندارى، تەحنيكا، ۇيالى تەلەفون. قىسقاسى، عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەسستىڭ دامۋى دا اعزاعا زيان. ال ەكپەگە كەلسەك، بۇل ءۋاجدىڭ دە جانى بار. كوبىنەسە تسەرەبرالدىق سال اۋرۋىنا پوليوميەليتكە قارسى ەكپە شالدىقتىرادى ەكەن. الايدا اۋرۋ ەكپەدەن پايدا بولدى دەپ كەسىپ ايتۋعا دا بولمايدى. ول تەك كەرى اسەرىن تيگىزۋى مۇمكىن. ەگەر بالادا سول دەرتتىڭ بەلگىسى بولسا، ەكپە ونى قوزعاپ، اسقىندىرادى. سوندىقتان ەكپەدەن دە جاپپاي باس تارتۋدىڭ كەرەگى جوق. قازىر ەكپە سالدىرماۋدىڭ سالدارىنان ايىقپاس دەرتكە شالدىعىپ جاتقان بالالار دا كوپ.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت!

 

اڭگىمەلەسكەن

دينارا مىڭجاسارقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button