كوزدەن كەتسە دە...

ءبىر جازۋشى بار – بۇرقىراتىپ كوپ جازادى، بىراق وقىرماندى سەلت ەتكىزەرى جوق. جەلبۋاز سوزدەرىنەن جالىعىپ، شىعارماسىنىڭ سوڭىنا دەيىن شىدامىڭ جەتپەي كىتابىن جابا سالاسىڭ. ءبىر جازۋشى بار – از جازادى، بىراق وقىرماندى قايتالاپ وقۋدان جالىقتىرماي ويعا باتىرادى. ءتىلىنىڭ كوركەمدىگىنە، سونى يدەياسىنا، سيۋجەتىنىڭ كۇردەلىلىگى مەن وبرازدارىنىڭ پسيحولوگيالىق جان دۇنيەسىن بەرۋدەگى جازۋ شەبەرلىگى، تالعامپازدىعى ەرىكسىز تارتىپ تۇرادى.  جازۋشى-جۋرناليست ديداحمەت ءاشىمحان ۇلى وسىلاردىڭ ەكىنشىسىنە جاتاتىن ەدى. اڭگىمەلەرى دە، حيحاياتتارى دا كوپ ەمەس. ءوزى ايتقانداي شىعارمالارى  تاقىرىپ پەن يدەيا جاعىنان ءتورت توپقا بولىنگەن. جەر. ءتىل. ءدىن. سالت-ءداستۇر.  «جەر اڭساعان سارى اتان». «تاسقالا». «سارى ساماۋرىن». «قۇدايسىزدار».  بۇلاردان باسقا اقپارات قۇرالدارىندا جاريالانعان اڭگىمەلەرى، سىندارى، پۋبليتسيستيكالىق ماقالالارى دا وقىرماندارىن بەي-جاي قالدىرعان ەمەس. اتالمىش حيكاياتتارى مەن اڭگىمەلەرى بىرنەشە تىلگە اۋدارىلعان. 

ديداعاڭ كەيىنگى جىلدارى باسپا ىسىمەن دە اينالىسقان ەدى. ساناۋلى جىلداردىڭ بەدەرىندە «ەل-شەجىرە» قوعامدىق قورى جانىنان ارعى-بەگى عاسىرلار اقىن-جىراۋلارى، الاشتىڭ ارداقتى تۇلعالارىنىڭ قايراتكەرلىك ىستەرى، شىعارمالارىن، تاعدىرلارى تۋرالى جاريالانىمداردى  كوپ تومدىق ەتىپ جارىققا شىعاردى. ونىڭ جۇرت بىلە بەرمەيتىن تاعى ءبىر قىرى – شەتەل باسپالارىمەن دوستىق بايلانىستار جاساپ، الەمدىك تۇلعالاردىڭ ونەگەلى ومىرلەرى جايىندا جازىلعان كىتاپتاردى وقىرماندارعا ۇسىنۋ ەدى. بۇل يگى ءىسىن قىتايداعى «ۇلتتار باسپاسىمەن» بىرىگىپ، اتاقتى دەن-سياوپيننەن باستاعاندى ءجون كورگەن. ونىڭ باستاماسى قىتاي ەلى تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ، ول تۋرالى كىتاپ 2015 جىلى  وقىرماندارعا جول تارتتى. ەندى ءبىراز اڭگىمە سول كىتاپتىڭ قالاي شىعۋى جايىندا.

سول جىلى كۇزدە « ۇلى رەفورماتور – دەن-سياوپين» كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرى الماتىداعى ۇلتتىق كىتاپحانادا بولدى. بۇل تۇساۋكەسەرگە قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىلىگىنەن وكىلدەر قاتىستى. سونداي-اق، بەجيندەگى «ۇلتتار باسپاسىنىڭ» ديرەكتورى يۋ بينشي باستاعان ءبىراز كىسىلەر ارنايى كەلگەن ەدى. تۇساۋكەسەردىڭ سالتاناتتى جيىنىندا ارىقشا، بويشاڭداۋ كەلگەن ورتا جاستاعى يۋ بينشي مىرزاعا ءسوز بەرىلدى.

ول 2014 جىلى قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويىنا توراعا نۇرلان ءورازاليننىڭ ارنايى شاقىرتۋىمەن كەلگەنىن، باسپا سالاسىندا ەكى جاقتى ىقپالداستىق ورناتۋعا قول جەتكىزگەندەرىن ايتا كەلىپ، اڭگىمە ارقاۋىن ديداحمەت اشىمحان ۇلىمەن قالاي تانىسقانى جايىنا بۇردى.

− ءبىز سول جولى ءۇشىنشى رەت كەزدەستىك. ول مەنى اەروپورتتان كۇتىپ الدى. مەنى قاپسىرا قۇشاقتاپ تۇرىپ: «كەلگەنىڭىزگە ەندى عانا سەنگەندەي بولدىم عوي»، − دەدى. قۇشاعى قانداي كەڭ، قانداي دارقان، قانداي مەيىرىمدى دەسەڭىزشى! ءبىزدىڭ تانىستىعىمىز تىم قىسقا مەرزىمدە جۇزەگە استى. نەبارى ءتورت ايدىڭ ىشىندە ءبىز ءۇش رەت كەزدەسىپ، باسپا سالاسىندا بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋىمىزدىڭ ارقاسىندا ۇلكەن ىستەرگە قول جەتكىزدىك.

الداعى 2015 جىلى مامىر ايىندا قىتاي حالىق ساياسي ءماسليحات كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى، مەملەكەتتىك ۇلتتىق ىستەر كوميتەتىنىڭ توراعاسى ۋاڭ جەڭۋەي باستاعان قحر وكىمەت دەلەگاتسياسىنىڭ قازاقستانعا ءىسساپارى جوسپارلانعان. ءبىز ىسساپارعا دايىندىق ماجىلىسىندە ول كىسىگە ءوز ۇسىنىس-پىكىرلەرىمىزدى ايتتىق. قىتاي مەن قازاقستان مادەني قارىم-قاتىناستارىنىڭ دانەكەرى بولىپ جۇرگەن بەلگىلى قايراتكەر ديداحمەت ءاشىمحان- ۇلى مىرزانى وندا وتەتىن ءىس-شارالارعا ارنايى تۇردە شاقىرۋدى ەرەكشە ەسكەرتتىك. ۋاڭ جەڭۋەي بۇل ۇسىنىسىمىزدى قابىل الدى. رەسمي دەلەگاتسيا ساپارىنان بۇرىن «ۇلتتار باسپاسىنىڭ» قازاق رەداكتسياسى قىزمەتكەرلەرىن الدىن الا قازاقستانعا كەلىپ، دايىندىق جۇمىستارىن اتقاراتىن بولدى. مەن ولاردان ديداحمەت اشىمحان ۇلىمەن بىرگە تۇسكەن فوتوسۋرەتىمىز نەگىزىندە 3D تەحنولوگياسى بويىنشا جاسالىنعان ەكەۋمىزدىڭ بويى ون سانتيمەتردەي ءمۇسىنىمىزدى جاساتىپ  بەرىپ جىبەردىم. ءبىزدىڭ ءمۇسىنىمىز كورەرمەندەر ەزۋلەرىنە كۇلكى ۇيىرگەنىمەن، وبرازدى شىققان ەدى. مەن وعان «شاۋ-زۋ» دەپ ات قويدىم. ونىڭ قازاقشا اۋدارماسى «اعايىندىلار».  مەن سوندا بۇل سىيلىقتىڭ ديداحمەت مىرزاعا ءسوزسىز ۇنايتىنىن، ءارى بالاشا قۋاناتىنىن كوز الدىما ەلەستەتتىم دە.

ءىسساپار اياقتالعاننان كەيىن ءوزىم باسقارىپ وتىرعان باسپانىڭ قازاق رەداكتسيا قىزمەتكەرلەرىمەن تەلەفون ارقىلى بايلانىسىپ، يگى شارانىڭ قالاي وتكەنىن سۇرادىم. ولار مۇنداعى كەزدەسۋلەردىڭ وتە جوعارى دەڭگەيدە بولعانىنان حاباردار ەتتى. وكىنىشكە قاراي، دەنساۋلىعىنىڭ سىر بەرە باستاۋىنا بايلانىستى بۇل مادەني شارالارعا ديداحمەت مىرزا قاتىسا الماپتى. ونىڭ ورنىنا «ورحون» باسپاسى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ءجاميلا ايدوس قاتىسىپ، مىندەتىن اتقارعان. نەگە ەكەنىن قايدام، ىشتەي كوڭىلىم بۇزىلىپ، الاڭداي باستادىم. بىراق باسقاداي الابوتەن ويدا بولعانىم جوق.

ەرتەڭىنە كۇن سەنبى ەدى. قازاق رەداكتسياسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ عالامتور  جەلىسى ارقىلى جازعان حاتىن الدىم. وندا ديداحمەت ءاشىمحان ۇلىنىڭ قايتىس بولعانى تۋرالى جازىلىپتى. «بۇل مۇمكىن ەمەس!.. كەشە عانا ماعان قىزمەتتەستەرىم ونى سىرقاتتانىپ قالعانى بولماسا، امان-ساۋ دەپ حابارلاعان ەدى عوي!.. بۇل قۇر داقپىرت بولار!..». مەن كوڭىلىم سەنبەگەندىكتەن سولاي جاعىمسىز جاڭالىقتى جوققا شىعارۋعا تىرىستىم. وكىنىشكە قاراي، تۇسكە جاقىن بۇل حابار راس بولىپ شىقتى. قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ سايتى سۋىق حاباردى رەسمي تۇردە جاريالادى. مەنىڭ توبەمنەن جاي تۇسكەندەي ەسەڭگىرەپ قالدىم. سونداعى كوڭىل كۇيىمدى سىزدەرگە سوزبەن ايتىپ جەتكىزە الماسپىن. – يۋ ءبينشينىڭ كوڭىلى تولقىپ، جانارىنىڭ اياسىنا تۇنعان جاستى قولىمەن ءسۇرتىپ، ءبىراز ءۇنسىز تۇردى دا، ءسوزىن قايتا جالعادى. – الداعى ۋاقىتتا ءبىزدىڭ بىرىگىپ اتقاراتىن شارۋالارىمىز كوپ ەدى. تاعدىرعا امال بار ما، − دەدى اۋىر كۇرسىنىپ. ونىڭ سونداعى شىن كوڭىلدەن شىققان كوز جاسىنان، كۇرەڭىتە الابۇرتقان وڭىنەن ديداعاڭنىڭ قيماسىنا اينالىپ كەتكەنى انىق بايقالىپ تۇردى. ول ەستەلىگىن تاعى جالعادى.

− الماتىعا بارعان ءبىر ساپارىمدا ديداحمەت مىرزا ماعان قازاق حالقىنىڭ: «كورشىنى قۇداي بەرەدى»، − دەگەن ۇلاعاتتى ءسوزىن ايتىپ ەدى. ەكى ەل حالىقىنىڭ دوستىعىن ۇرپاقتارعا جالعاستىرۋ ءۇشىن ءبىر-بىرىمەن ەتەنە جاقىنداسىپ، تۇسىنىسۋلەرى كەرەك دەگەن ول سوندا. ءبىزدىڭ سول جولعى ساپارىمىز وتە ءساتتى بولدى. ديداحمەت مىرزا بىزگە جولباسشى بولىپ، الماتىداعى مۇراجايلارعا الىپ بارىپ تانىستىردى. كوشەلەردەگى ەسكەرتكىشتەر جايىنداعى سوزدەرىنە دە قانىعىپ، ۇلتتىڭ ۇلى تۇلعالارى تۋرالى كوپتەگەن ماعلۇماتتار الدىق. سول جولعى ءىسساپاردا ديداحمەت مىرزا بىزگە كوپ كومەكتەستى.

ديداحمەت مىرزانىڭ كۇش سالۋىمەن قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى نۇرلان ورازالين مىرزا دەمالىس ۋاقىتىن ءۇزىپ، ءبىزدىڭ دەلەگاتسيانى ارنايى قابىلدادى. بۇل كەزدەسۋ بەجيندەگى «ۇلتتار باسپاسى» مەن قازاقستان جازۋشىلار وداعى اراسىندا قولعا الىنعان «اق قانات ادەبي اۋدارما كىتاپتار سەرياسى» اتتى بىرلەسكەن كەشەندى جوبانى جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى ماڭىزدى ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزدىك.

ارادا ءبىر اي وتكەندە بەجيندە وتەتىن كىتاپ جارمەڭكەسىنە ديداحمەت مىرزا كەلدى. ونىڭ ءبىزدىڭ استانادا العاش رەت بولۋى ەكەن. ءبىز وعان قالاداعى مادەني ورىنداردى تانىستىرۋدى ۇيعارىپ، قىتاي حالقىنىڭ ايگىلى جازۋشىسى لۋ سين مۇراجايىنان باستاعاندى ءجون كوردىك. مۇراجاي قىزمەتكەرى شياۋم مەنىڭ دوسىم ەدى. سوعان تەلەفون شالىپ، قازاقستاندىق  جازۋشىنىڭ باراتىنىن الدىن الا ەسكەرتىپ، اۋدارماشى تاۋىپ قويۋىن ءوتىندىم. مەن كۇندەلىكتى جۇمىس ۋاقىتىمدا شەتەلدەردەن جانە ەلدىڭ ءار ايماقتارىنان كەلگەندەردى قابىلداۋدىڭ ءبارىن كەلەر كۇنگە ىسىرىپ، سول مۇراجايعا ونى ءوزىم ەرتىپ باردىم. ول مۇراجايدا اۋدارماشىنىڭ ءار ءسوزىن بار زەيىنىمەن تىڭدادى. لۋ ءسيننىڭ «قارا جەر بەتىندە جول جوق بولسا دا، ءجون-جول تابۋعا بولادى» دەپ اتالىنعان پانەل الدىندا كوپ ويلانىپ، ۇزاق تۇردى دا فوتوعا ءتۇستى. ديداحمەت مىرزا «لۋ ءسيننىڭ تۇرعان ۇيىنە بارامىز» دەگەندى ەستىگەندە تىم قاتتى قۋاندى. ءۇيدىڭ كىرە بەرىس دالىزىندە اياق كيىمىن شەشىپ جاتقاندا قىزمەتشى: «ەدەن سالقىنداۋ ەدى، شەشپەي-اق جۇرە بەرىڭىز»، − دەدى. سوندا ول: «بۇل ادەبيەت پەن يدەيانىڭ كيەلى جۇرتى عوي. وندا قالاي اياق كيىممەن كىرۋگە بولادى»، − دەپ بولمەلەردى جالاڭ اياعىمەن ارالاپ كوردى. ونىڭ سول كەزدەگى سالاۋاتتى ادال ءبىتىم بولمىسىنان لۋ سينگە دەگەن قۇرمەتى جانە سول ارقىلى بۇكىل قىتاي حالقىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى كورىنىپ تۇردى. ەندى، مىنە، سىزدەر مەن بىزدەر ديداحمەت مىرزانىڭ جوبا-ۇسىنىسىمەن جۇزەگە اسقان « ۇلى رەفورماتور – دەن سياوپين» كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەر راسىمىندە وتىرمىز. ءبىر جاعى بۇل كىتاپ ديداحمەت مىرزا ەكەۋمىزدىڭ دوستىعىمىزدىڭ جەمىسى ىسپەتتەس. مۇنى ەكى ەلدىڭ رۋحاني دۇنيەسىندەگى مادەني بايلانىستار باستاۋلارىنىڭ ءبىرى دەپ بىلىڭىزدەر جانە ول جاساعان جوبا الداعى ۋاقىتتا دا جالعاسىن تابا بەرەتىن بولادى. – يۋ بينشين سوزىنە جينالعاندار قول شاپالاقتاپ قوشامەت كورسەتتى.

قازاقستان مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ يەگەرى، جازۋشى الىبەك اسقاروۆ «ديدارعايىپ ديداحمەت» اتتى ەستەلىگىندە ونىڭ تاعىلىمدى ءسوزىن ەسكە العان. «…ەگەر ءسىز تىم بولماعاندا ءبىر ايدا ءبىر قازاق كىتابىن ساتىپ الساڭىز – ۇلت الدىنداعى ءبىر پارىزدان قۇتىلعانىڭىز. ەگەر ءسىز كەلەسى جىلعا تىم بولماعاندا ءبىر باسپاسوزگە جازىلساڭىز – ۇلتتىق نامىسىڭىزدىڭ ءسال دە بولسا ويانعانى. ەگەر ءسىز انا تىلىڭىزدەگى سول كىتاپ پەن ءباسپاسوزدى ىجداعاتپەن وقىپ وتىرساڭىز – كۇن سايىن رۋحىڭىزدىڭ وسە تۇسكەنى. ەگەر ءسىز وقىعانىڭىزدى توڭىرەگىڭىزگە ايتىپ، ناسيحاتتاي جۇرسەڭىز – وندا ۇلتتىق ساناڭىزدىڭ سامعاۋ بيىككە ۇمتىلعانى. قىسقاسى، سانى از حالىقتىڭ سانالى ازاماتتارى، بىزگە قازىر اقىل دا، نامىس تا، ەرلىك تە، ءبارى-ءبارى كەرەك. ول ءۇشىن ەڭ ءبىرىنشى ەلىمىزدىڭ ەڭسەسىن، رۋحىن كوتەرە بىلەيىك. رۋحتى كوتەرەتىن ۇلى كۇش – ادەبيەت پەن ءباسپاسوز. ەندەشە، ءبارىمىز جيىلىپ وسى ادەبيەت پەن ءباسپاسوزدىڭ كوسەگەسىن كوگەرتۋگە ۇمتىلايىق!».

ديداعاڭنىڭ وسى ۇلاعاتتى سوزىنەن اسىپ، نە ايتۋعا بولادى؟! ول كوزدەن كەتسە دە، كوڭىلدەن كەتكەن جوق. ارتىندا ەل ءسۇيىپ، وقۋ­­­دان جالىقپايتىن  كوركەم ءارى پۋبليتسيستيكالىق شىعارمالارى قالدى.

 

 

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button