Туғаннан жасөспірімдік кезеңнің ортасына дейін мыңдаған баланы бақылаған зерттеу психоз бұзылыстары бар балалардың туғаннан кейін басы сәл кішірек болатынын көрсетті. Psychological Medicine журналында жарияланған зерттеу бұл айырмашылықтардың негізінен дене бойының жалпы ұзындығымен байланысты екенін анықтады, деп хабарлайды turkystan.kz.
Бұл бас немесе ми өсуіне ғана тән оқшауланған ерекшеліктен гөрі, дене дамуының кеңірек өзгерген үлгісін көрсетуі мүмкін. Зерттеу сондай-ақ жеңілірек психоздық белгілері бар ерлер мен әйелдерде даму траекторияларының өзгеше болуы ықтимал екенін көрсетті.
Психоз – адамның шынайылықпен байланысының бір бөлігін жоғалтатын психиатриялық жағдай. Ол көбіне галлюцинациялармен, яғни шын мәнінде жоқ нәрселерді сезім мүшелері арқылы қабылдаумен, және сандырақ нанымдармен, яғни шындыққа сәйкес келмейтін пікірлерге берік сенумен сипатталады. Психоз белгілі бір спектр бойынша көрінеді. Оның ауыр шетінде шизофрения сияқты клиникалық психоздық бұзылыстар орналасады. Олар адамның күнделікті өмірін бұзып, әдетте жасөспірімдік кезеңнің соңында немесе ерте ересек шақта басталады. Ал халықтың әлдеқайда үлкен бөлігі кейде дауыс естігендей болу немесе себепсіз күдіктену сияқты жекелеген психоздық тәжірибелерді бастан өткеруі мүмкін, бірақ бұл клиникалық ауру диагнозын қоюға жеткіліксіз.
Психоз бұзылыстары әдетте жас ересек шақта байқалғанымен, шизофренияның нейродаму моделі бұл жағдайлардың биологиялық негіздері ұрықтық даму мен ерте балалық шақта қалыптасатынын болжайды. Шизофрения диагнозы қойылған ересектердің жалпы ми көлемі бұл диагнозы жоқ адамдармен салыстырғанда сәл кішірек болады. Мұндай айырмашылықтар психиатриялық дәрілерді қабылдағанға дейін де байқалуы мүмкін. Мыңдаған нәресте мен баланың миын сканерлеу қымбат әрі іс жүзінде қиын болғандықтан, ғалымдар ерте жастағы ми көлемінің жанама көрсеткіші ретінде бас шеңберін пайдаланады. Бас шеңбері – бас сүйектің ең кең тұсын таспамен өлшеу арқылы анықталатын, педиатрлар үнемі тіркеп отыратын қарапайым көрсеткіш.
«Зерттеуге психоз қаупінің арзан әрі қолжетімді биомаркерлерін анықтау қажеттілігі түрткі болды», – деді зерттеудің бірлескен авторы, Лондон университеттік колледжі Психиатрия бөлімінің адам неврологиясы бойынша оқытушысы Кейт Мерритт PsyPost басылымына. «Егер психоздың даму ықтималдығы жоғары адамдарды анықтай алсақ, болашақта алдын алу шараларын қауіп деңгейі жоғары адамдарға бағыттауға мүмкіндік туар еді».
«Жұмысымыздың көп бөлігі психоз кезіндегі нәтижелерді болжайтын биологиялық маркерлерді МРТ арқылы анықтауға бағытталған, бірақ МРТ қымбат және көп жерде қолжетімді емес», – деп түсіндірді Мерритт. «Сондықтан бас шеңбері сияқты әлдеқайда қарапайым өлшем пайдалы ақпарат бере ала ма деген сұрақ туындады. Бас шеңбері ми көлемімен байланысты болғандықтан, бас өсуіндегі айырмашылықтардың психоз қаупімен байланысын зерттедік».
Нәрестенің бас көлемі мен кейінгі психикалық денсаулығы арасындағы байланысты зерттеген бұрынғы жұмыстардың нәтижелері біркелкі болмаған. Кейбір зерттеулер, соның ішінде 2005 жылы швед егіздеріне жүргізілген зерттеу, туған кезде бас шеңбері мен салмағы төмен нәрестелердің ересек шақта шизофренияға шалдығу ықтималдығы жоғары екенін көрсетті. Басқа зерттеулерде керісінше, бас көлемінің үлкенірек болғаны, ешқандай байланыс болмағаны немесе айырмашылықтардың тек қыз балаларда байқалып, ерте балалық шақта жойылып кеткені анықталды.
Бұған дейінгі жұмыстардың көпшілігі туған кездегі немесе өмірдің алғашқы бірнеше айындағы өлшемдерге ғана назар аударған. Сондықтан бас өсуінің кейінгі балалық шақ пен жасөспірімдік кезеңде қалай жүретіні белгісіз болып келді. Ғалымдар сондай-ақ кішірек бас көлемі тек миға қатысты биологиялық үдерісті көрсете ме, әлде бүкіл дененің өсу үлгісінің өзгерісін білдіре ме деген мәселені талқылаған. Мысалы, 2007 жылы 1,3 миллионнан астам швед ер азаматының деректерін қамтыған зерттеу ересек шақтағы бойдың қысқалығы мен дене салмағы индексінің төмендігі шизофрения қаупінің жоғары болуымен байланысты екенін көрсетті. Сол сияқты 2007 жылғы бір туу когортын зерттеу шизофрения спектрі бұзылыстары дамыған әйелдердің ерте балалық шақта бұл жағдайлары жоқ әйелдерге қарағанда жылына шамамен бір сантиметрге баяу өскенін анықтады.
Бас өсуінің траекториялары психоз спектрі бойынша ерекшелене ме және бұл айырмашылықтар дене көлеміне тәуелсіз бе деген сұраққа жауап беру үшін Мерритт, зерттеудің жетекші авторы, Лондон университеттік колледжінің ғалымы Сара А. Эшли және олардың әріптестері Avon ата-аналар мен балаларды бойлық зерттеуінің деректерін талдады. Бұл халыққа негізделген жоба 1991 жылғы сәуір мен 1992 жылғы желтоқсан аралығында Англияның оңтүстік-батысында жүкті болған әйелдерден туған балаларды бақылаған.
Психоздық бұзылыс критерийлеріне сай келген қатысушылардың жалпы саны салыстырмалы түрде аз – 62 адам болды, олардың тек 13-і ер бала еді. Бұзылыс тобына кірген ер балалар саны аз болғандықтан, зерттеушілерде толық психоздық бұзылыстары бар адамдар арасындағы жыныстық айырмашылықтарды анықтауға статистикалық мүмкіндік жеткіліксіз болуы мүмкін. Сондықтан бұл топтағы ер балаларға қатысты нәтижелерді сақтықпен түсіндіру қажет. Жынысқа байланысты өсу үлгілерін растау және ерте физикалық даму мен ересек шақтағы психикалық денсаулықты байланыстыратын биологиялық механизмдерді зерттеу үшін болашақта қатысушылары көбірек, тәуелсіз туу когорттарына негізделген зерттеулер қажет.
«Ұзақ мерзімді перспективада бас шеңберін басқа даму, генетикалық және қоршаған ортаға қатысты қауіп көрсеткіштерімен біріктіріп, ерте араласудан пайда көруі мүмкін адамдарды анықтау мүмкіндігін жақсартуға бола ма деген мәселе бізді қызықтырады», – деп қосты Мерритт.
