Жандос Шаймарданов,
Президент жанындағы ҚСЗИ директоры:
Құндылықтардың жаңа жүйесін қалыптастырады
– Жалпыхалықтық референдумда қабылданған Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясы күшіне енді. Бұл – ауқымды конституциялық реформаның аяқталуы ғана емес, сонымен қатар елдің саяси-құқықтық дамуының жаңа кезеңінің басталуы. Біз күшті институттарды дамытуға, саяси жүйе мен әлеуметтік-экономикалық саланы дәйекті жаңғыртуға негізделген жаңа тарихи кезеңге қадам бастық.
Жаңа Конституцияның басты ерекшелігі – қоғам болып атсалысып, жан-жақты сараланып, кәсіби сараптамалық жұмыстың нәтижесінде қабылдануы. Ата Заңды әзірлеуге Парламенттік реформа жөніндегі жұмыс тобы мен Конституциялық комиссияның қызметі негіз болды. Бұл құрылымдар ғылым өкілдерін, мемлекеттік органдарды, депутаттық корпусты, саяси партияларды, азаматтық қоғам институттарын және сарапшылар қауымдастығын біріктірді. Азаматтардан келіп түскен мыңдаған ұсыныс құжаттың соңғы редакциясын әзірлеу барысында жан-жақты қарастырылды. Мұндай тәсіл жаңа Конституцияның қоғамдық легитимділігін едәуір күшейтіп, Қазақстандағы конституциялық құрылыс ашық диалог пен кең қоғамдық консенсус қағидаттарына негізделетінін айқын көрсетті.
Жаңа Конституция институционалдық өзгерістер шеңберінен әлдеқайда кең екенін баса айту қажет. Ол жаңа мемлекет моделінің құндылығын айқындайды, мұнда бірінші орында – адам, оның құқығы, бостандығы мен қадір-қасиеті. Осылайша, адамға бағдарланған қағидат тек саяси декларация ретінде ғана емес, мемлекеттік саясаттың мазмұнын айқындайтын конституциялық принцип ретінде бекітіліп отыр.
Сонымен қатар Ата Заң конституциялық құндылықтардың жаңа жүйесін қалыптастырады. Мемлекеттік егемендік, аумақтық тұтастық, унитарлық құрылым және мемлекеттің зайырлы сипаты сияқты дәстүрлі қағидаттармен қатар, әділеттілік, заң мен тәртіп, әлеуметтік ынтымақтастық, этносаралық және конфессияаралық келісім ерекше маңызға ие болуда. Аталған құндылықтардың конституциялық деңгейде бекітілуі олардың құқық шығармашылық және құқық қолдану тәжірибесі үшін негізгі бағдарға айналатынын білдіреді.
Елдің стратегиялық даму ресурстарын түсінудегі тәсілдердің өзгеруі де – аса маңызды. Бұған дейін негізгі назар дәстүрлі түрде табиғи ресурстарға аударылса, жаңа Конституция білім беру, ғылым және инновациялар арқылы адами капиталды дамытуды басым бағыт ретінде бекітеді. Осылайша, мемлекеттің бәсекелесуге қабілеті қоғамның зияткерлік әлеуетімен, білім сапасымен және инновацияларды қалыптастыру қабілетімен айқындалатын даму моделіне көшуді мақсат етпекпіз.
Жаңа Конституцияның тағы бір ерекшелігі – оның қазіргі технологиялық сын-қатерге бейімделгені. Конституциялық деңгейде алғаш рет азаматтардың цифрлық ортадағы құқығын қорғауға кепілдік беріліп отыр. Бұл цифрландыруды тек технологиялық үдеріс ретінде ғана емес, сонымен қатар жеке қауіпсіздікті қамтамасыз етудің және конституциялық құқықты қорғаудың жаңа тетіктерін талап ететін құқықтық үдеріс ретінде түсіну деген сөз.
Мемлекеттің халық алдындағы жауапкершілігін күшейту жаңа конституциялық модельдің маңызды элементтерінің бірі ретінде айқындалды. Конституцияда мемлекеттік органдардың жұмысына салғырт қарағаны үшін жауапкершілікке тартатын, сондай-ақ билік органдарының заңсыз шешімдері немесе іс-әрекеттері салдарынан келтірілген залалды өтеуге кепілдік беретін нормалар бекітілген. Осылайша, қазіргі заманғы құқықтық мемлекеттің басты белгілерінің бірі саналатын мемлекет пен қоғамның өзара жауапкершілігі қағидаты едәуір нығая түседі.
