ءاليحاننىڭ شىراقشىسى

وسىدان ءدال وتىز جىل بۇرىن – ءبىر مىڭ توعىز ءجۇز توقسان ەكىنشى جىلدىڭ تامىزىندا جەز­قاز­عان وبلىسىنىڭ اقتوعايىندا (سول ۋاقىتتاعى جەزقازعان، بۇگىنگى قاراعاندى وبلىسى) دۇركىرەپ ۇلى توي وتكەن. بۇل – ۇلت جولىندا، ەركىندىك مۇراتى كۇرەسىندە شاھيد كەتكەن الاش ارىستارىنا بەرىلگەن العاشقى قۇدايى اس.

الاشتىڭ ۇلى تويى ءاليحان بوكەيحان اتا­مىزدىڭ قۇرمەتىنە وراي ۇيىم­داس­تىرىل­عان. ساڭلاعىن، تۋعان پەرزەنتىن ۇلىق­تاعان اقتوعايدىڭ باۋرايىنا ءماس­كەۋدەن كوسەمنىڭ نەمەرەسى ەۆگەني (ۇگە­دەي­دىڭ ۇلى)، شوبەرەسى پەتر، مىرجاقىپ دۋلا­ت ۇلى­نىڭ قىزى گۇلنار، جۇسىپبەك ايماۋى­ت ۇلى­نىڭ قىزى مۋزا، ءالىمحان ەرمەكتىڭ ۇلى ماعاۋيا، جاقىپ اقباي ۇلىنىڭ اتالاس تۋىستارى جان-جاقتان جينالىپ، ارقا-جار­قا بولادى. الماتىدان پروفەسسور تۇرس­ىن­بەك كاكىش ۇلى، اكادەميك كەڭەس نۇرپەيىس سىن­دى الاش تاريحىن زەرتتەپ جۇرگەن عا­لىمدار بارىپ، عىلىمي كونفەرەنتسيادا ۇلت كەلبەتىنە اينالعان تاريحي تۇلعا­لارى­مىز تۋرالى تۇڭعىش رەت كوسىلىپ، تۇشىمدى بايان­داما جاسايدى. مىنە، وسىنىڭ ءبارى الاش اڭساعان، قاسىق قانىن توگىپ، جانىن قي­عان ۇلى كۇن – تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسى، عا­سىر تىلەگى بولعان بوستاندىقتىڭ قۇدىرەتى بو­لاتىن!
قىر بالاسى – ءاليحاننىڭ تويىندا ءفاني عۇمىرىندا ەركىندىك ءۇشىن باسىن قا­تەر­گە تىگىپ، ەر تۇرمانى تۇگەندەلمەي كەتكەن ەسىل ەردىڭ ۇرپاعى – ەۆگەنيگە اقبوز ات ءمىن­گىزىپ، يىعىنا شاپان جاۋىپ، ارۋاق ال­دىن­دا ۇلكەن قۇرمەت كورسەتىلگەن. قازاق­ستان­نىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن جاقسى-جاي­ساڭ ۇلى تويدان تابەرىك الىپ، اسىل­دار­دىڭ ۇرپاعىن كورىپ، سۇحباتتاسىپ، الاش­تانۋشى-عالىمداردىڭ تىڭ زەرتتەۋلەرىن تىڭ­داپ، مارە-سارە بولىسقان. وسىدان وتىز جىل بۇرىن ارقا توسىندە وسىنداي توي وتكەن ەدى دۇركىرەپ.
الاشتىڭ العاشقى تويىن كەڭ كولەمدە اتا­لىپ وتۋىنە سەبەپكەر بولعان جاننىڭ ءبىرى تۋرالى ءسوز قوزعايىق. بۇل پىكىرىمدى سول جى­لى ومىرگە كەلگەن ۇلدىڭ ءارى تاۋەلسىزدىك قۇرداسىنىڭ باعاسى دەپ قابىلداڭىزدار.
حح عاسىر باسىنداعى قازاق قوعامىنا الا­پات قۇبىلىس بولىپ كەلگەن ۇركەردەي وقىعاندارىنىڭ شوعىرىنىڭ ەسىمىن حالىققا جاقىنداتقانداردى دا ۇمىتىپ كەتپەيىك. الاشتى تانۋ، زەرتتەۋ، زەردەلەۋ ىسىندە عالىمداردان بولەك جەرگىلىكتى ولكەتانۋشىلاردىڭ ايتارلىقتاي ۇلەسى بار. قازاق تۇلعالارىن تانىتۋ، ناسيحاتتاۋ جۇمىسىنا بەلسەنە ارالاسىپ جۇرگەن ازاماتتاردىڭ بىرەگەيى – تۇڭعىشباي مۇقان اعامىز.
ولكەتانۋشى تۇڭعىشباي اقساقالمەن الاش جولىندا ءجۇرىپ تانىستىق. القيسسا، 2016 جىلى ۇلت كوسەمىنىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويى يۋنەسكو دەڭگەيىندە تويلانىپ، قازاق گەوگرافيالىق قوعامى «ءاليحان ءبو­كەي­حان ىزىمەن…» حالىقارالىق ەكس­پە­ديتسيا­سىن ۇيىمداستىردى. ەكس­پەديتسيا كوسەمنىڭ كىندىك قانى تامعان اقتوعايدان ماسكەۋگە دەيىنگى ارالىقتى قامتىدى. ەكسپەديتسيا جەتەكشىسى – تانىمال الاشتانۋشى-عالىم، پروفەسسور ايگۇل ىسىماقوۆا. عىلىمي توپ قۇرا­مىندا ءبىز دە بولعانبىز.


الماتىدان اقتوعايعا كەلە جاتقان توپ­تى اۋدان اتقامىنەرلەرى كۇتىپ الدى. جول­باسشى – تۇڭعىشباي اعا. بۇعان دەيىن اعا­نىڭ سۇحباتىن «ونەگەلى ءومىر» جوبا­سى­نان تالاي مارتە كورگەنبىز. ءجۇزى تانىس، ويى مەن كوزقاراسى بەلگىلى. بۇرىننان ارالاس-قۇرا­لاس كىسىلەردەي ءبىر-بىرىمىزگە تەز باۋىر با­سىپ، جاقىن بولىپ كەتتىك.
اقتوعاي اتىرابىنىڭ تاريحىن، جەرىنىڭ ويىن دا، قىرىن دا جاقسى بىلەتىن اعامىز عا­لىم­داردى اۋزىنا قاراتىپ، «مىنا جەردە ءاليحان بوكەيحاننىڭ اتا-اناسى جەر­لەن­گەن»، «مىنا جەردە توقىراۋىن وزەنىن قيىپ وتكەن ۇلكەن جول بولعان»، «مىنا جەردە مۇقان تورەنىڭ قىستاعى بولعان» دەپ ءار نۇك­تەنى كورسەتىپ، تامسانىپ كەلەدى. بالا ءاليحان سۋ ىشكەن بۇلاقتى كورسەتتى. ءبارىمىز سۋ ءىشىپ، ءشولىمىزدى باستىق. شىلىڭگىر شىلدەنىڭ مي قايناتار ىستىق كۇنى ەدى. ءبىر ۋاقىتتا ءبىزدى باستاپ جەلتاۋ باۋرايىنا شىعاردى. الىپ مۇزجارعىش كەمەگە ۇقساعان جارتاستى نۇسقاپ: «مىنا تاسقا بالا الەكەڭ وتىرعان ەكەن. بۇرىنعىلاردىڭ ايتۋىنشا، بۇل تاستى «حان تاعى» دەپ ايتقان ەكەن» دەپ ەسكى تاريح­تان ۇزىك-ۇزىك سىر ايتىپ، قارسى تۇرعان قى­زىلاراي تاۋىن كورسەتىپ، كەنەسارى حان­نىڭ اقمولا بەكىنىسىن الماستان بۇرىن وسى جەر­دە ساربازدارىن دايارلاعانىن تىلگە تيەك ەتتى.
ءاليحاننىڭ تاعىلىمى مەن اماناتىنا ادال بولىپ جۇرگەن ءومىرتايدىڭ تۇڭ­عىش­بايى 1946 جىلدىڭ 1 قازانىندا قوڭىرات اۋدا­نىندا دۇنيەگە كەلگەن. قاراعاندى پە­داگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ تۇلەگى. قارا­پايىم مەكتەپ مۇعالىمى قىزمەتىنەن باستاپ ۇلكەن لاۋازىمدى قىزمەتكە دەيىنگى ەڭ­بەكتىڭ بارلىق ساتىسىنان سۇرىنبەي، ادال ءجۇرىپ وتكەن بىلىكتى مامان. زامانىندا «اق­توعاي حالىق تەاترى» مەن «توقىراۋىن تول­قىندارى» ءانسامبلىنىڭ نەگىزىن قالاعان. ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ ۇزدىگى، ى.التىنسارين اتىنداعى توسبەلگى يەگەرى، قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ قۇرمەت گرامو­تاسى­مەن، العىس حاتىمەن ماراپاتتالعان. ونىڭ قالامىنان «ەل تاريحى – رۋحاني قا­زىنا»، «اقتوعاي ونەرىنىڭ شامشىراق­تارى»، «الاشتىڭ ءاليحانى» سىندى بىرنەشە تا­نىمدىق كىتاپتار تۋعان. قازاقستان جۋر­ناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى رەتىندە دە اۋ­دان تاريحى، ەل تاعدىرى تۋرالى تولعانۋ­دان ەش جالىققان ەمەس.
جاسىنان ءسوزۋار بولماي، سوزۇعار بولىپ وسكەن تۇڭعىشباي – ولكەنىڭ تاريحىن بەس ساۋ­ساقتاي تارقاتىپ، جەتىك بىلەتىن كونەكوز. 1992 جىلى تۇقاڭ اقتوعاي اۋدانى اكىمىنىڭ يدەولوگيالىق ءجۇمىستار جونىندەگى ورىن­باسارى قىزمەتىن اتقارادى. قىرىقتىڭ قىر­قاسىنا شىققان جىگىت اۋداننىڭ رۋحاني جاڭارۋىنا بار كۇش-جىگەرىن سالعان. سول 1992 جىلدىڭ وزىندە-اق كارل ماركس اتىن­داعى مەكتەپتىڭ اتىن ءاليحان بوكەيحان مەك­تەبى دەپ وزگەرتەدى. لەنين اتىنداعى ور­تالىق كوشە اتاۋىن الاش قوزعالىسى جە­تەك­شىسىنىڭ ەسىمىنە ال­ماس­تىرادى. قاراپ وتىر­ساق، دەسوۆەتيزاتسيا اق­توعايدا تىم ەر­تە باستالعان ەكەن. قازىر اۋدان ورتالى­عى­نىڭ ءار كوشەسى، ءار اۋىلى قا­زاقىلانىپ تۇر! اتاۋلارىنا قاراپ-اق قى­زىعاسىڭ!
1998 جىلى ۇلتشىل اعامىز اۋدان اكىمى ءتو­لەۋحان احمەتبەكوۆكە كىرىپ ءجۇرىپ، لە­نين­نىڭ قولادان قۇيىلعان ەسكەرتكىشىن قۇلا­­تىپ، ورنىنا ءاليحان بوكەيحان، جاقىپ اقباي ۇلى، ءالىمحان ەرمەك ۇلى سىندى تو­قىراۋىن وڭىرىندە تۋعان ءۇش كوسەمنىڭ ەڭ­سەلى ەسكەرتكىشىن قويدىرعانى بار.
اقتوعايدى اۋداندىق ولكەتانۋ مۋزەيى – ەلىمىزدەگى ەڭ باي ءارى تاقىرىپتىق مازمۇنى جا­­عىنان اۋقىمدى مۋزەي. وسى مۋزەيدىڭ ال­دىندا رۋح ساردارى ءاليحان اتامىزدىڭ تاران­تاسى تۇر. 2009 جىلى ىزدەنگىش تۇڭ­عىش­باي ولكەتانۋشى اۋىل-ايماقتى ارالاپ ءجۇرىپ، كوسەمنىڭ جولداسى ءارى اتقوسشىسى بولعان سادۋاقاس ءابديدىڭ ۇرپاقتارىنان تاران­تاستى تاۋىپ، مۋزەيگە الدىرادى. ءبو­كەي­حان اۋلەتىنە تيەسىلى ءار زاتتى ءار جەردەن تىرنەكتەپ جيناپ، مۋزەي قورىن بايىتقان.
2016 جىلدىڭ 23-24 قىركۇيەگىندە اق­تو­عاي حالقى وزدەرىنىڭ ساڭلاق تۇلعالارىن ۇلىق­تاپ، ءاليحان بابامىزدىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىن كەڭىنەن اتاپ ءوتتى. سالتاناتتى شا­راعا ەلىمىزگە بەلگىلى الاشتانۋشى-عا­لىمدار قاتىناسىپ، ۇلى تويدىڭ قۋانىشىن ءبو­­­لىستى. سول تويعا بارعان قوناقتىڭ ءبىرى، جاس عالىم، زامانداسىم ەركىن ەرلان ۇلى: «ەلدوس، مىنا تۇڭعىشباي اعامىز اقتو­عاي­دىڭ، ءاليحاننىڭ «ءتىرى» بيوحرونيگى ەكەن» دەپ جاقسى ءسوز ايتتى. شىندىعىندا دەيمىن-اۋ، تۇڭعىشباي اعامىز جان-تانىممەن ەڭبەك ىسىنە بەرىلگەن ادام ەمەس پە!
تۇڭعىشباي مۇقان سارىارقا اتىرا­بىندا تۋىپ، بار قازاققا اعا بولعان الاش بەك­زادالارىن ءجىتى زەرتتەپ، ولار تۋعان، ءوس­كەن، ءىزى قالعان جەرلەردىڭ كارتاسىن سى­زىپ، تاريحي نۇكتەلەرگە بەلگىتاس قويىپ، ماڭايىن تازارتىپ، اباتتاندىرىپ، كيەلى جەرگە اينالدىرعان. بۇل ءىسى تۋراسىندا: «1991 جىلدىڭ سوڭىندا جۇمىس كابينەتىمە قا­سەنحان التىنبەكوۆ اقساقال كەلدى. قىرىم التىنبەكوۆتىڭ اكەسى. بۇل كىسىلەر دە تورە تۇقىمىنان تاراعان. سول اقساقال ما­عان قولجازبا داپتەرىن تاپسىردى. داپتەردە اق­توعايدىڭ ماڭايىنداعى تاريحي جەرلەر­دىڭ كارتاسىن سىزىپتى. سول داپتەرگە سۇيە­نىپ ءارى اقساقالدىڭ كورسەتكەن جەرلەرىن ءبىر­­گە كورىپ، بەلگى ورناتتىق»، – دەپ ايتقان بو­لا­تىن.
توقىراۋىن وزەنىنىڭ ساعاسىنداعى تال­دىبەيىتكە، ءاليحان بوكەيحانداي الىپتى ءدۇ­نيەگە اكەلگەن نۇرمۇحامەد اكە مەن بەگىم انا جانە جاقىندارى دامىل تاپقان بابا قورىمىنا كەلۋشىلەر سانى كۇننەن-كۇنگە كو­بەيدى. زيارات ەتىپ كەلگەن جۇرتتى تۇڭ­عىشباي شىراقشى ك ۇلىپ قارسى الىپ، جان-ءتا­نىمەن بەرىلىپ، ءاليحان الەمىنە ساياحات جا­ساتادى.
«ءاليحان مەن ءالىمحاندى تانىتتىم، ەندى جا­قىپتىڭ تۇعىرىن كوتەرەيىن، ىزدەۋشىسى بول­ماي ءجۇر» دەپ جار قۇلاعى جاستىققا تي­مەي، الاش ۇلدارىن ايالاپ، ناسيحاتتاپ، زور شابىتپەن ولار تۋرالى ەستىگەن-بىلگەنىن جازىپ، تەلەارنا مەن راديودان سويلەپ، جاس­تار اۋديتورياسىنا ءجيى بارىپ، كەزدەسۋ وتكى­زىپ جۇرگەن ولكەتانۋشى تۇڭعىشباي اعا­نىڭ اتقارارى ءالى كوپ… ءيا، ءبىزدىڭ تاريح­تا جانار شىراق، ايتىلار ءسوز قانشاما!

ەلدوس توقتارباي

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button