Кәрібай Мұсырман: Көшіп келетін қандастардың мүлкі кеден салығынан босатылады (видео))

Сондай-ақ!

Димаш Құдайберген сүйіктісі бар-жоғын айтты

Әлемге әйгілі әнші Димаштың жеке өмірі қызықты әрі құпия. Әншінің миллиондаған тыңдарманына «оның жүрегін жаулап алған кім ?» деген сұрақ қызықты, алайда әнші өз...

Генерал Б. Жанасаев: Елбасының сенімінен асқан жауапкершілік жоқ

Құқықтық тәртіп әскерінде Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев сенім артқан сардарлар аз емес. Олардың әр қайсысының өз орны бар. Десе де, өмірлік тәжірибесі бай, Елбасының сенімін...

Көреалмаушылықтың көрігін басу кімге керек?

Қай қоғамда болса да жиі айтылатын, жиі талқыға түсетін нәрсенің бірі − көреалмаушылық, яғни қызғаныш. Содан болар, өмірінде қызғаныштың құрбаны болғанын, көреалмаушылықтың кесірінен көп...

Бауыржан Иманғалиев: Жүргеновті зерттеу маған аманат етілген

Темірбек Жүргеновтің қайраткерлігін, одан бөлек әдеби мұрасын жан-жақты зерттеп, ғылыми айналымға енгізген бірден-бір ғалым болса, ол – Бауыржан Иманғалиев. Филология ғылымдарының кандидаты, доцент, Қазақстан ...

Túrkistan халықаралық газеті қан­дастарға арналған ATAJURT жобасы аясында шеттен келген ағайынға қатысты әрбір мәселеге жіті назар аударып отыр. Дәл қазіргі уақыт­та «Халықтың көші-қо­ны туралы» заң жо­басы Парламент Мәжі­лісінде тал­қы­ланып жатыр. Жұмыс тобының жетекшісі – Парламент Мәжілі­сі­нің депутаты Кәрі­бай Мұсырман. Біз қан­дастардың тағ­дырына қатысты заң жобасында қандай өзекті мәселелер барын білмек мақ­сатта Кәрібай Иманжанұлын редак­цияға шақы­рып, сұхбаттасқан едік. Көптен бері қандас­тар­ға қа­тысты тақы­рыпты қо­ғам талқысына салып ке­ле жатқан депутатпен болған сұхбатты назар­ларыңызға ұсы­намыз.

– Сіз қазіргі таңда Парламент Мәжілісінде талқыланып жат­қан «Халықтың көші-қоны ту­ралы» заң жобасы жұмыс то­бы­ның жетекшісі екеніңізді бі­леміз. Сондықтан сізбен бол­ған сұхбат көптеген түйткілді сұрақ­тарға жауап болады деген үміттеміз. Шетелден көшіп келетін біраз ағайындарымыз мұн­да келіп өздерінің қазақ екен­дігін дәлелдей алмай әуре бо­лады. Себебі кейбір елдердің төл­құжатында азаматтардың ұл­ты көрсетілмейді. Біздің газет бұл жайында «Түркиядан көшіп келген қандастар қазақ екенін неге дәлелдей алмай жүр?» деген ма­қала да жариялаған. Дәл осы мә­селе талқыланып жатқан заң жо­басында қарастырылған ба?

– «Қазақстан Республикасының кей­бір заңнамалық актілеріне кө­ші-қон процестерін реттеу мә­се­ле­лері бойынша өзгерістер мен то­лық­тырулар енгізу туралы» заң жо­­басы өткен жылдың маусым айын­да Парламент Мәжілісіне ке­ліп түсті. Күзден бастап талқылап жа­тырмыз. Қазірге дейін жұмыс то­бының 20-дан астам отырысы өт­ті. Заңда тек қана қандастардың мә­селесі емес сыртқы, ішкі көші-қон­ды реттеуге байланысты жағ­дайлар қарастырылады. Соның ішін­де қандастарға қатысты мә­се­лелер де бар. Сіз айтып отырған ұл­тын анықтау туралы заң жо­ба­сын­да көрсетілмеген. Бірақ қо­ғам­дық пікірді ескеріп, қандас­тары­мыздың өтініштерін қабылдап, заң жобасына түзету енгізіп жатқан жайымыз бар. Алдағы жұмыс тобында да осы мәселе талқыланатын болады. Ал негізінен Үкімет берген нұсқада қандастарымыздың ұлтын анықтау тетігі айқындалмаған. Мұның мынадай бір нұсқасы бар. Біз­дің заңгерлер Еңбек және ха­лықты әлеуметтік қорғау ми­нистр­лі­гімен ақылдасып, сол жақтың қан­дай да бір құзырлы мекемесінен анықтама алып келуге болады немесе сот арқылы шешуге болады. Ол үшін Жоғарғы сотпен келісу керек. Бұл да алдағы жұмыс тобында тал­қыланатын болады.

– Шетелден көшіп келген қазақ­тарды «оралман» деп атайды. Бұл – алғашқы қабылданған заңда көрсетілген шеттен кел­ген ағайындарға берілген ста­тус­қа байланысты атау. Соңғы кез­дері қазақ рухани ортасында осы «оралман» деген атауға қар­сы пікір өте көп. Бір қазақты екі­ге бөліп тұрған ұғым деп тү­сі­нетіндер де бар. Шетелден кел­ген қазақтарды «қандастар» деп атайық деп Президент Қа­сым-Жомарт Тоқаев та атап өт­кен болатын. Осы жолғы заң жо­­басында бұл атауға байла­ныс­­ты не айтылған?

– «Оралман» деген сөз – бұдан 20 жылдай бұрын пайда болған атау. Осы жөнінде 2009 жылдары үл­кен пікірсайыс болған екен. Оған мар­құм Ақселеу Сейдімбеков аға­ларымыз сияқты зиялы қауым да үн қосыпты. Бірақ ол жылдары сол оралман атауын өзгертпейміз деген шешімге келіпті. Ал соңғы жылдары бұл тақырып қайта көтеріле бастады. Сондықтан бұл мәселе Елба­сы­ның да, Президенттің де құлағына жет­­ті. Нұрсұлтан Назарбаев та «орал­­ман» деген атауды ұнат­пай­ты­нын айтқан. Қасым-Жомарт Кемел­ұлы Президент болып сайланғаннан кейін ұлттық басылымдардың тіл­ші­­леріне сұхбат беру барысында орал­­ман деген атаудың ұнамай­ты­нын тілге тиек еткен. Сонымен қа­тар өзінің сайлауалды бағдар­ла­ма­сында да көрсетілген. Ал бізге келіп түс­кен заңда ештеңе көрсетілмеген. Сондықтан біздің жұмыс мүшелері Nur Otan фракциясының депутаттары түзету енгізіп, Мемлекет бас­шы­сының ұсынысын қолдап, «қан­дас» деп алуды ұйғардық. Бұл «қан­дастар» деген сөз біреуге ұнаса, біреуге ұнамауы мүмкін. Бірақ әлеу­меттік желідегі тағы басқа қоғамдық ор­тадағы көпшіліктің пікірі қан­дастар атауын құп көріп отыр. Бауырластар дегенді де, ағайын дегенді де ұсынды. Бірақ басым көпшілік осы қандастар атауын құптап отыр. Сондықтан бұл атау бекітілді. Бізден кейін Сенатқа барады, әрі қарай Президент қолын қоюға жіберіледі.

– Шетелден көшіп келген қа­зақ­тар Қазақстан Респуб­ли­ка­сының аза­маттығын алуы үшін құжат тап­сыр­ған өңірінде тұрақты тіркеуде болуы қажет. Бі­рақ шетелден жаңа кел­ген адам­­ның баспанасы болма­ған­дық­тан тіркеуге тұратын мекенжайы болмайды. Бұл жөнінде сіз де бірнеше рет мәселе көтер­діңіз…

– Қандастарымыздың азамат­тық алуы заң бойынша реттелген. Бі­­рақ онда тұрақты тіркеу жайлы көр­­сетілмеген. Ол заңнамада жоқ болғанымен, заңға тәуелді құқық­тық актілерде бар. Атап айтқанда, азаматтық алу үшін құжаттарды рет­теу жайлы Қазақстан Республикасы ІІМ-нің 2015 жылғы 396-бұй­ры­ғы және 2016 жылғы 85-бұйрығы бар. Сонда көрсетілген. Бұл мәселе жұ­мыс тобында талқыланды. Сон­дық­тан біз жұмыс тобының мүше­лері Үкімет басшысы Асқар Мамин­нің атына арнайы хат жаздық. Бұл негізінен министрдің бұйрығымен шешілетін мәселе. Қазір бұл жайлы Үкіметте қаралып жатыр. Шешімі қа­лай болатыны жайлы қазір айта алмаймын. Негізінен бұл мәселені ретке келтіру керек. Себебі шеттен келген қандастардың құжат алуына үлкен қиындық туғызып отыр. Қандастар тіркеуге тұруы үшін риэлторларға, таныстарына жалынышты болады. Кейбіріне ақысын төлеп, тұрақты тіркеуге тұрады. Бі­рақ ол адам ол жерде тұрмаған­дық­тан оған көші-қон полициясының адамдары келіп, «сіз тіркелген же­ріңізде тұрмадыңыз» деп айыппұл салып жатқан жағдайлар да бар.
Бұл – екінші жағынан қарасақ сыбайлас же­мқорлыққа жағдай тудыратын ахуал. Сондықтан алдағы уақытта бұл мәселені қалайда шешуіміз қажет.

– Басқа мемлекеттен көшіп келген қандастар Қазақстанға ке­ліп зейнетке шыққанда, бас­қа мемлекетте жасаған еңбегі ескерусіз қалады. Сондықтан ол кісілер толыққанды зейнетақы ала алмайды. Бұл жайында қа­зіргі талқыланып жатқан заңда не айтылған?

– Бұл да елеулі мәселе. Бірақ біз­ге көшіп келетін ағайындардың кө­бісі ТМД елдерінен келеді. Мә­се­лен Өзбекстаннан, Тәжікстаннан, Түркіменстаннан дегендей. Аталған  мемлекеттерден келетін азаматтар бұл мәселеде қиындық көріп отыр­ған жоқ. Себебі кезінде бұл елдермен мемлекетаралық келісімдер жа­салған. Ал ТМД құрамына кір­мей­тін Қытай, Моңғолия, Иран, Түр­кия сияқты елдерден келген аза­маттар бұл жөнінен қиындыққа ұшы­рап отыр. Дүниежүзі қазақ­тарының V құрылтайында Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев Үкіметке осы мәселені шешу жөнінде тапсырма берген болатын. Біз сол үшін Парла­мент арқылы заңға түзету енгіз­ген­біз. Бірақ онда көшіп келген ағайындардың шетелдегі еңбек қызметі ескеріледі деп жазылған. 2014 жылға дейін Моңғолиядан кел­ген ағайындар ТМД-дан келген аза­маттармен бірдей зейнетке шы­ғып келді. Себебі бұған дейін Қа­зақстан мен Моңғолия арасында ке­лісімшарт бар болған. Бұл келісімшарт 2014 жылы аяқталды. Бұл жерде ескеретін бір мәселе заңда көрсетілген еңбек қызметі деген ұғым еңбек өтілі дегенге қарағанда тар­лау. Еңбек өтіліне әскерде бол­ған уақыты және де орта мектептен кейін еңбек істеп жүріп жоғары оқу орнына оқуға түскен болса, оқып жүрген кезі енеді. Жаңағы заңға ен­гізілген еңбек қызметі деген ұғым­ға шеттен келген ағайындар­дың әскерде болған кезі мен жоғары оқу орнында оқып жүрген кездері кірмейді. Бұл жөнінде Парламенттегі жұмыс тобында заңға түзету де болды, талқылау да болды. Бірақ тиіс­ті мемлекеттік органдар қарсы болды. Себебі Қытай, Моңғолиямен немесе басқа да мемлекеттермен Қазақстан арасында халықаралық шарт болуы керек екен. Ол шарт екі жаққа да тиімді болуы керек. Мәселен, біздің азамат Моңғолияға, Қытайға немесе басқа елдерге көшіп барған жағдайда екі елдің де азаматтарының құқы тең болуы ке­рек дегенді айтып отыр. Сонымен қатар шетелден келген қандастарға халықаралық шарттардың негізінде зейнетақы төлеу деген норма заң аясында бекітілген. Сондықтан қа­зір Еңбек және халықты әлеу­мет­тік қорғау министрлігінің жауапты қызметкерлері Моңғолиямен, Қы­таймен халықаралық шарт жасауға әзір­лік жұмыстары жүріп жатыр деп уәде беріп отыр.

– Қазір де жыл сайын қан­дас­тарымыз көшіп келіп жатыр. Ол кісілер шетелдегі мініп жүр­ген көлігін, тағы да басқа мүлкін мұнда алып келсе, жеңілдетілген тәртіппен заңдастыра ала ма? Бұл жайында сіздер талқылап жатқан заңда не жазылған?

– Шетелден көшіп келетін қан­дастардың мүлкін заңдастыру жайлы көші-қон туралы заңда қарас­тырылған. Олардың мүлкі кеден салығынан босатылған. Бірақ кеден салығынан басқа құжаттарын тапсырып, ақысын төлеп, осы жаққа қайта тіркеп алады. Ол мініп келген басқа елдің тіркеуіндегі көлігімен мына жақта жүре алмайды ғой. Сон­дықтан тіркеуге байланысты төле­ма­қыларды төлеп, көлігін заңдас­тырып алады. Мен бұл жөнінде кеше ғана зерттеп білдім. Алдағы жұмыс тобында бұл жайында тал­қы­лау болады. Құзырлы орын­дар­дың да ұстанымын білетін боламыз.

– Сіз қандастар тақырыбын тұрақты қозғап жүрсіз. Парламент мінберінде болсын, БАҚ бетінде болсын оларға қатысты мәселенің барысын аңдап отырсыз. Осы уақытқа дейін 1 мил­лион­нан астам қазақ көшіп кел­ген. Тәуелсіздік алған 30 жыл үшін бұл жеткілікті меже деп ойлайсыз ба? Шетелде әлі де 5 миллиондай қазақ өмір сүріп жатыр ғой.

– 1991 жылы Елбасы дүниежүзі қа­зақтарына үндеу жасады. Сол үн­деуге құлақ асқан ағайындарымыз жан-жақтан ағылып келді. Олар бір мил­лионнан астам болды. Кейінгі кез­де көш саябырсыды. Оның әр­түрлі себептері болуы мүмкін. Қазір жы­лына шамамен 10 мыңдай ағайын көшіп келеді. Өткен жылы 2 мыңдайы мемлекеттік квотамен келді. Биыл да 1 300-дей адамға кво­та беріліп отыр. Біздің Қазақ­стан­ның 7 өңіріне квота бөлінген. Ол жақ­тарда жұмыс күші жетіспейтін, демографиялық ахуалы қолай­сыз өңірлер. Бұл жаққа адамдарды орналастыру – біздің елдің ішкі сая­саты. Ол жаққа келген ағайын­дар­ға мемлекеттік квота, жеңілдік көрсетіледі. Ал еліміздің басқа өңір­леріне көшіп келем деген қандастар­ға ешқандай шектеу жоқ. Ол ағайын­дардың өз таңдауы. Осы ұлы көш­тің жолына кедергі болатын түйінді мәселелер біз талқылап жат­қан заң көлемінде қарас­тыры­лып отыр. Мәселен, бұған дейін оралман куәлігін алу үшін және Қазақстан Республикасының азаматтығын алу үшін екі мәрте құжат тапсыратын. Осы заңның аясында  енді бұл екеуіне құжатты бір рет қана тапсыратын болады. Сонымен қатар алыс­тағы ағайындар үшін тағы да бір жанашырлық – бұған дейінгі заң­намада әкімшілік жазаға тартылған ағайындар, мәселен салық төле­ме­ген, еңбек заңын, көші-қон заңна­ма­сын бұзған қандастар Қазақстан аза­маттығын жеңілдетілген тәртіп­пен алуы қиын болатын. Енді алда­ғы уақытта ондай әкімшілік жазаға тар­тылған қандастар да жеңіл­детіл­ген тәртіппен Қазақстан азаматты­ғын ала алады. Сонымен қатар Қы­тай­дан келетін қазақтар 180 күн­нің ішінде Қазақстаннан шы­ғып, қайта кірген жағдайда құжат­тар­ды басынан бастап қайта реттеу керек болатын. Қазір ол норма да өзгеріп бұрынғы тапсырған құжат­тары заңдық күшінде қала беретін бол­ды.

– Соңғы сұрақ. Бүгінгі тақы­рып­қа қатысы жоқ. Сіз Парла­мент­тегі азғантай журналистің бірісіз. Соңғы жылдары өзіңіз­дің сол байырғы әріптестеріңіз­дің әлеуметтік статусы жайлы жиі айтылып жүр. Ол кісілер еш­қандай мемлекеттік бағдар­ла­маларға қатыса алмайды. Болашақта олардың статусын анықтау жайлы мәселе жоғарғы жақта талқылануы мүмкін бе?

– Бұл мәселенің көтеріліп жүр­гендігін, Ақпарат және қоғамдық даму министрлігіне айтылғанын біле­мін. Бұл – үлкен мәселе. Шетелдік тәжірибені алып қарасақ та, жур­налистерге ерекше мәртебе бер­гені жайлы естіген жоқпын. Біз­дің елдегі қазіргі жағдай былай. Егер сіз мемлекеттік мекеменің баспасөз қызметіне жұмысқа кірсеңіз, мемлекеттік қызметкер атанасыз. Содан кейін мемлекеттік қызметкерге тиесілі жеңілдіктерге де қол жеткізе аласыз. Ал егер ЖШС немесе акционерлік қоғамда еңбек етсеңіз, жалпы жұртпен бірдей көресіз.

– Арнайы жеңілдіктерден құр қалады ғой…

– Иә, сондай жағдай қалыптасып отыр. Бұл енді үлкен пікірсайыс туды­рып отырған мәселе. Сонымен қа­тар анау елде сондай екен дейтіндей оңтайлы тәжірибе де жоқ.

Сіздер жассыздар, біле бер­меу­леріңіз мүмкін. Кезінде бізде кеңес өкіметі тұсында Қазақстандағы жал­ғыз Журналистика факультеті Қазақ мемлекеттік университетінде болды. Біз сол оқу орнын бітіріп, партияның жолдамасымен қай жаққа жұмысқа бөлсе, сонда кете­тінбіз. Барлық БАҚ партияға ба­ғыныш­ты болғандықтан, орталық комитеттің нұсқамасымен облысқа, аудан­ға баратынбыз. Сонда бізге жас маман ретінде екі жылдың ішін­де пәтер беруге міндеттелетін. Әри­не, оның бәрі сол кезде де орын­далғаны шамалы. Бірақ әйтеуір қағаз жүзінде болса да болды. Мен өзім ондай жеңілдікті пайдаланған да жоқпын. Сондықтан бұл мәселе журналистердің өзіне де байланыс­ты. Жалпы, журналистика қоғам­дық-саяси жұмыс деп есептей­мін. Қазір біз педагогтер мәртебесі туралы заңды қабылдадық. Алдағы уа­қытта дәрігерлер туралы заң қаб­ыл­да­нады. Мүмкін, сосын журна­листер­ге де кезек келер.

 

 

Сұхбаттасқан Бейбіт ТОҚТАРБАЙ

 

 

Редакция таңдауы

Димаш Құдайберген сүйіктісі бар-жоғын айтты

Әлемге әйгілі әнші Димаштың жеке өмірі қызықты әрі құпия. Әншінің миллиондаған тыңдарманына «оның жүрегін жаулап алған кім ?» деген сұрақ қызықты, алайда әнші өз...

Генерал Б. Жанасаев: Елбасының сенімінен асқан жауапкершілік жоқ

Құқықтық тәртіп әскерінде Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев сенім артқан сардарлар аз емес. Олардың әр қайсысының өз орны бар. Десе де, өмірлік тәжірибесі бай, Елбасының сенімін...

Көреалмаушылықтың көрігін басу кімге керек?

Қай қоғамда болса да жиі айтылатын, жиі талқыға түсетін нәрсенің бірі − көреалмаушылық, яғни қызғаныш. Содан болар, өмірінде қызғаныштың құрбаны болғанын, көреалмаушылықтың кесірінен көп...

Ұлы көштің ұйытқысы

1 желтоқсан – Қазақстанның Тұңғыш Президенті күні. Ел тарихы үшін елеулі күн болғандықтан, Тәуелсіз мемлекетіміздің буынын бекітіп, қанатын қатайтқан Елбасының ерен еңбегін екшеп айтуымыз...

«Үй алып берем» деп ақша алыпты

Мемлекеттік бағдарлама бойынша үй алып беруге уәде еткен алаяқ әйел ұсталды, деп...

Ұрланған 464 телефон табылды

Алматы қаласында полиция қызметкерлері жеке үйлерді тінту барысында ұрланған 464 мобилді құрылғыны...

Коронавируспен ауырған бір науқасты емдеуге неше теңге керек?

Коронавируспен ауырған бір науқасты  емдеу үшін 465 мың теңгеден 900 мың теңгеге...

Қомақты қаржы жымқырған: Энергетика министрлігі мен облыс әкімдіктеріндегі бірнеше шенеунік тергелуде

«Antikor ortalygy» алаңында Нұр-сұлтан қаласы бойынша сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл департаментінің басшысы...

Отандық PR жөнінде онлайн декада

23-27 қараша аралығында Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің Журналистика және саясаттану...

Көп оқылды

Коронавирустың жаңа белгілері пайда болды

Коронавирус жұқтырған науқастардың бойындағы ауру белгілері денге қызбасының белгілеріне ұқсас болуы дұрыс диагноз қоюға кедергі келтіруде. Аталмыш белгілерді анықтаған Сингапур ғалымдары арнайы баяндама жасады....

Қазақ Тәуелсіздігіне – 25 жыл

2016 жылдың үлкен мерейтойы – Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 25 жылдығы. Айтулы мерекеге республикамыздың түкпір-түкпірінде қызу дайындық жұмыстары жүргізілетіні бесенеден белгілі. Ал ақтөбеліктер егемендігіміздің ширек...

Ертеңнен бастап мас күйінде көлік жүргізгендер 10 жылға сотталады

Көлікті мас күйінде тізгіндеп, жол ережесін бұзғандар 7 жылдан 10 жылға дейін бас бостандығынан айырылады. Президент осындай өзгеріс енгізілген заң жобасына бұған дейін қол қойған,...

Мемлекет басшысы коронавирустың екінші толқынына не себеп болғанын айтты

Президент Қасым-Жомарт Тоқаев телевизиялық үндеуінде елде коронавирустың және пневмония дертінің өршуіне не себеп болғанын айтты.  «Коронавирус қаупіне байланысты пандемия басталғалы біз елдегі вирустың таралуына шектеу...