Бір кездері қазақ даласында кітап білімнің ғана емес, ұлттың рухани оянуының құралы болды. Абайдың қарасөзі, Ахметтің әліппесі, Әуезовтің эпопеясы тұтас ұрпақтың дүниетанымын қалыптастырды. Ал бүгін ақпарат тасқыны адам назарын секунд сайын сан тарапқа сүйреген заманда кітаптың қоғамдағы орны қандай? Миллионнан астам адамды біріктірген «Кітап оқитын ұлт» бастамасы шын мәнінде оқитын ұлт қалыптастыра ала ма?
Миллион, миллион, милион оқырман
Қазір әлемде адамның назарынан қымбат ресурс жоқ. Әлеуметтік желілер мен цифрлық платформалар сол назар үшін тәулік бойы таласып жатыр. Бір минуттық бейне, бірнеше жолдық жазба, үздіксіз келетін хабарлама... Ақпарат көбейген сайын оны терең түсініп, байыппен қабылдауға бөлінетін уақыт азайып барады.
Осындай кезеңде кітап оқу мәселесінің мемлекеттік деңгейде көтерілуі кездейсоқ емес. Өйткені кітап – адамның ойлау жүйесін қалыптастыратын, тілдік қорын байытатын, өмірге деген көзқарасын кеңейтетін рухани мектеп.
Қазақстанда 23 сәуірдің Ұлттық кітап күні болып белгіленуі, «Кітап оқитын ұлт» тұжырымдамасының қолға алынуы – осы қажеттіліктен туған қадамдар.
Reading-nation.kz платформасы ұсынған мәліметіне сүйенсек, бүгінде «Кітап оқитын ұлт» марафонына еліміздің түпкір-түпкірінен 1 миллион 493 мың 882 адам тіркелген. Марафон 2027 жылдың сәуір айына дейін жалғасады. Бұл – елеулі көрсеткіш. Миллионнан астам адамның бір идея төңірегіне топтасуы қоғамда кітапқа деген қызығушылықты оятуға мүмкіндік бар екенін аңғартады. Әсіресе, цифрлық ойын-сауық үстемдік құрған кезеңде мұндай бастаманың әлеуметтік мәні жоғары.
Марафонның аралық көрсеткіштері өңірлердегі оқырман белсенділігінің әркелкі екенін көрсетеді. Ал әлеуметтік желілерде оқылған шығармалар жөнінде бейнепікір жариялау бойынша Астана қаласы көш бастап тұр. Елордада 3 мыңға жуық бейнежазба жарияланған.
Бұл деректер кітап оқу мәдениетінің жаңа сипатқа ие бола бастағанын көрсетеді. Бұрын оқырман шығармадан алған әсерін күнделігіне жазса немесе жақындарымен бөліссе, бүгінде оны бейнеформатта көпшілікке ұсынады. Осылайша, кітап оқу жеке адамның рухани тәжірибесінен қоғамдық пікір алмасудың бір түріне айналып келеді.
Астана кофеханаларындағы кітап сөресі
Елордада кітап оқу мәдениетін күнделікті өмірге жақындатуға бағытталған бастамалар көбейіп келеді. Астана қаласы әкімдігінің орталықтандырылған кітапханалар жүйесінің мәліметінше, марафон жарияланғаннан бері қалалық кітапханаларда 12 мың 576-дан астам оқырман тіркеліп, қатысушыларға шамамен 31 мың 440 кітап берілген. Бұл көрсеткіш кітапханалардың ағартушылық кеңістік ретіндегі рөлін айқындай түседі. Алайда қазіргі заман кітапханадан да жаңа тәсілдерді талап етеді. Өйткені оқырманды тек кітапханаға шақыру жеткіліксіз, кітаптың өзін адам күнделікті баратын ортаға жеткізу маңызды.
Осы тұрғыдан алғанда, осы жылдың қазан айында Астана қаласының Тілдерді дамыту және архив ісі басқармасының бастамасымен жүзеге асырылған «Сөз сөресі» жобасының мәні ерекше. Жоба аясында елордадағы 30-дан астам кофеханаға қазақ тіліндегі мыңға жуық кітап таратылған. Арнайы сөрелерге қазақ әдебиетінің таңдаулы шығармалары, қазақ тіліне аударылған әлемдік бестселлерлер мен жергілікті қаламгерлердің туындылары қойылған.
Бұл шағын ғана мәдени бастама секілді болып көрінгенімен оның астарында маңызды қоғамдық идея жатыр. Кофеханада тынығып, кофе ішкен жандар енді кітап оқып, уақытын тиімді өткізе алады. Демек, кітапты тек арнайы мекемеден іздейтін уақыттың орнына кітап адамның күнделікті тіршілігімен қабысатын кезең келді деуге болады. Кофе күтіп отырған адамның қолына телефон емес, кітап ілінсе, соның өзі оқу мәдениетін қалыптастырудың алғашқы қадамы болуы мүмкін.
Әсіресе, бұл бастаманың қазақ тіліндегі әдебиетті насихаттауға бағытталуы маңызды. Себебі тілдің қоғамдық кеңістіктегі қолданысын кеңейту тек ресми құжаттармен немесе жарнамалық жазулармен шектелмеуі керек. Қазақ тілі демалыстың, интеллектуалдық әңгімелесудің, заманауи мәдени тұтынудың да тіліне айналуға тиіс.
Бұл ретте елорда автобустары мен аялдамаларында белгілі тұлғалар туралы қысқаша аудиоматериалдардың ұсынылуы да ағартушылық мазмұнды қоғамдық кеңістікке шығарудың бір жолы десек қателеспеспіз.
– Елорда тұрғындары қашанда кітап оқуға құмар десем, қателеспеймін. Өйткені біздің кітапханалардан адам үзілмейді. Десе де, соңғы айларда жаңа оқырмандар көбейді. Бірнеше айдың ішінде 12 мыңнан астам адам оқырман ретінде тіркеліпті. Олардың көбі «Кітап оқитын ұлт» жобасына енген кітаптарды оқу үшін кітапханаға келгендерін айтады. Тіпті, кітапхана табалдырығын алғаш аттап, кітапхананың жайлы аурасына тамсанып, бос уақытында үзбей келуді дағдыға айналдырғандар да бар. Бұл осы марафонның арқасы дер едім. Марафон басталған соң кітапханаларға 12 мыңнан астам адам оқырман ретінде тіркеліпті.
Осы марафон аясында елордалық кітапханалар көптеген іс-шара өткізді. Белгілі қаламгерлермен кездесу ұйымдастырып, жаңа кітаптардың таныстыруын жасап, «Кітапхана түнін» өткіздік. Әр іс-шараға қатысатын оқырмандардың саны көбейіп келеді, – деді Астана қалалық "Орталықтандырылған кітапханалар жүйесі" мекемесінің диеректоры Гүлбадан Мәдібаева.
Елорда оқырмандарының белсенділігі жоғары
Астана қаласында өскелең ұрпақтың кітап оқуға қызығушылығын арттыру, оқырмандық мәдениетті қалыптастыру және кітапты күнделікті өмірдің ажырамас бөлігіне айналдыру бағытында жүйелі жұмыстар жүргізілуде. Елордадағы білім беру ұйымдары кітап оқуды насихаттайтын республикалық және қалалық жобаларға белсенді қатысып, балалар мен жастардың рухани және зияткерлік дамуына қолайлы орта қалыптастыруда.
Астана қаласы Білім басқармасы Әдістемелік орталығының басшысы Сындар Мұратқызының мәліметінше, бүгінде елорданың білім беру ұйымдары «Кітап оқитын ұлт» республикалық жобасына төрт бағыт бойынша қатысуда. Марафонға жалпы саны 85 022 адам тіркелген. Оның ішінде «Кітап оқитын мектеп» бағыты бойынша – 50 661, «Кітап оқитын колледж» – 20 650, «Кітап оқитын педагог» – 10 490, ал «Кітап оқитын әулет» бағыты бойынша 3 221 қатысушы қамтылған. Бұл көрсеткіштер елорда тұрғындарының, әсіресе білім беру қауымдастығының кітап оқуға құмарлығының жоғары екенін аңғартады.
Оқырман мәдениетін қалыптастыру жұмыстары мектепке дейінгі білім беру ұйымдарынан бастау алады. Қала балабақшаларында бүлдіршіндердің кітаппен ерте жастан танысуына ерекше мән берілген. Әр топта кітап бұрыштары жасақталып, жатын бөлмелерде балалардың жас ерекшеліктеріне сәйкес ертегі кітаптары орналастырылған арнайы сөрелер қойылған. Сонымен қатар балабақшаларда шағын кітапханалар мен коворкинг аймақтарын ашу жұмыстары кезең-кезеңімен жүзеге асырылуда. Қазір 11 балабақшада жеке кітапхана, 16 балабақшада BookCrossing кітап алмасу алаңы жұмыс істейді. Тәрбиешілер балалардың қызығушылығына сай ертегілер оқып, олардың мазмұнын бірге талқылау арқылы бүлдіршіндердің ойлау, тыңдау және сөйлеу дағдыларын дамытуға ықпал етуде.
Мектептерде де кітап оқуға қолайлы заманауи кеңістік қалыптастыруға басымдық берілген. Елордадағы 122 жалпы орта білім беру ұйымының 98-інде кітапхана жанынан коворкинг аймақтары ашылған. 101 мектепте BookCrossing кітап алмасу алаңдары құрылып, осынша білім беру ұйымында автоматтандырылған жүйе енгізілген. Сондай-ақ 75 мектептің кітапханасы жөндеуден өткізіліп, заманауи үлгіде жаңартылған. Бүгінде мектеп кітапханаларының қорында 3,7 миллионнан астам оқулық пен 1,5 миллионнан астам көркем әдебиет жинақталған. Бұл оқушылардың білім алуына ғана емес, олардың бос уақытын тиімді өткізіп, әдеби талғамын дамытуына да мүмкіндік береді.
Кітап оқу мәдениетін дамыту ісіне техникалық және кәсіптік білім беру ұйымдары да белсенді атсалысуда. Қаладағы 33 колледжде кітап оқу клубтары жұмыс істейді. Ал 28 колледжде электронды оқу залдары мен BookCrossing алаңдары ұйымдастырылған. Мұндай бастамалар студенттердің көркем әдебиетке қызығушылығын арттырып, өзара пікір алмасуына және оқырман ортасының қалыптасуына жағдай жасайды.
Сонымен қатар елорданың білім беру ұйымдарында «Кітап оқитын ұлт», «Балалар кітапханасы», «8 минуттық оқу» және «12 ай – 12 кітап» жобалары жүйелі түрде жүзеге асырылуда. Аталған бастамалар кітап оқуды бір реттік іс-шара деңгейінде қалдырмай, күнделікті дағдыға айналдыруды, балалар мен жастардың әдебиетке қызығушылығын арттыруды көздейді.
Түйін.
Жалпы кітап оқудың психологиялық және танымдық әсері туралы ғылыми зерттеулер аз емес. Оқу барысында адам назарын бір арнаға бағыттап, мәтіндегі оқиғаларды ойша елестетеді, бұрынғы білімімен салыстырады және жаңа ақпаратты есте сақтауға тырысады. Кітап оқудың күйзеліске әсері туралы жиі айтылатын қызықты дерек бар. Небәрі алты минут кітап оқу адамның күйзеліс деңгейін 68 пайызға төмендетуі мүмкін. Салыстыру үшін келтірілетін көрсеткіштерде музыка тыңдау күйзелісті 61 пайызға, шай немесе кофе ішу 54 пайызға, серуендеу 42 пайызға азайтқаны айтылады.
Иә, бір нәрсе анық, кітап адамға күнделікті ақпарат ағынынан уақытша алыстап, өз ойымен оңаша қалуға мүмкіндік береді. Ал үздіксіз хабарлама мен асығыс шешім үстемдік құрған заманда бұл мүмкіндіктің өзі құнды.