Жасөспірімдердің ұйқысы азайған сайын мидың әртүрлі бөліктерінің өзара байланысы да өзгеруі мүмкін. Мичиган университетінің ғалымдары екі жылдық бақылау мен жеке тәжірибенің нәтижесін біріктіріп, ұйқының жетіспеуі ми қызметінде «із» қалдыратынын анықтады. Зерттеу Developmental Cognitive Neuroscienceғылыми журналында жарияланды, деп хабарлайды turkystan.kz.
Ғалымдар алдымен АҚШ-та жүргізіліп жатқан ауқымды Adolescent Brain Cognitive Development жобасының деректерін пайдаланған. Олар зерттеудің негізгі бөлігінде мыңдаған баланың ұйқы ұзақтығы мен тыныштық кезіндегі ми белсенділігін салыстырған. Балалардың ұйқысы ата-аналардың жауабы, жасөспірімдердің өз мәліметі және қозғалысты тіркейтін құрылғылар арқылы бағаланған. Ми жұмысы функционалдық магниттік-резонанстық томография көмегімен зерттелді.
Нәтижесінде аз ұйықтайтын балаларда ми желілерінің байланысында тұрақты қайталанатын ерекше "із" анықталған. Ең айқын өзгеріс қозғалыс пен денеден келетін сезімдік ақпаратты өңдеуге қатысатын соматомоторлық желіде байқалды. Ұйқысы аз балаларда осы желінің ішіндегі аймақтар бір-бірімен күштірек байланысқан. Ал көру ақпаратын өңдейтін ми желісінің ішкі байланысы, керісінше, әлсіздеу болған. Ғалымдар бұл айырмашылықтың жай ғана әр адамның туа біткен ми ерекшелігі болуы мүмкін екенін де тексерген.
Олар балалардың ұйқысы мен ми көрсеткіштерін шамамен екі жыл аралықпен салыстырды. Осы кезеңде ұйқы уақыты көбірек қысқарған жасөспірімдерде аз ұйқыға тән ми байланыстары да күштірек байқалған. Яғни адамның ұйқы әдеті өзгерген сайын ми желілерінің жұмысы да соған сәйкес өзгеріп отырған.
Зерттеушілер себептің қай бағытта болуы мүмкін екенін түсіну үшін Швецияда жүргізілген бөлек тәжірибенің деректерін де пайдаланған.
Оған 76 ересек адам қатысқан. Олардың миы екі рет тексерілді: бірінде қалыпты ұйқыдан кейін, екіншісінде түнде шамамен үш сағат қана ұйықтағаннан кейін. Бір түн ұйықтамаған ересектердің миында жасөспірімдерден анықталған дәл сол өзгерістерге ұқсас үлгі күшейген. Оның орташа көрсеткіші қалыпты ұйқыдан кейін 2,04 болса, ұйқы шектелгеннен кейін 3,39-ға көтерілген.
Ғалымдар ересектердегі ұйқысыздықтан пайда болған ми картасы мен жасөспірімдердегі қысқа ұйқыға байланысты картаны да салыстырған. Екі үлгінің кеңістіктегі сәйкестігі статистикалық тұрғыдан маңызды болған. Әсіресе соматомоторлық желідегі өзгерістер екі топта да қайталанған.
Бұл нәтиже ұйқының азаюы мидағы өзгерістердің тек салдары емес, олардың пайда болуына ықпал ететін фактор болуы мүмкін деген болжамды күшейтеді.
Жасөспірімдік кезеңде ми әлі де белсенді дамып, оның ішкі байланыстары қайта құрылады. Сондықтан күнделікті ұйқы тәртібі осы кезеңде ерекше маңызға ие болуы мүмкін.
Соматомоторлық желі бұрын негізінен қозғалыс пен сезім мүшелерінен келетін ақпаратқа жауап береді деп есептелетін. Қазіргі зерттеулер оның зейін, мақсатқа бағытталған әрекет және күрделі мінез-құлықпен де байланысты екенін көрсетеді. Сондықтан бұл желідегі өзгерістердің нақты қандай салдары барын анықтау үшін қосымша зерттеу қажет.
Зерттеу аз ұйықтаған әр жасөспірімнің есте сақтау қабілеті немесе оқу үлгерімі міндетті түрде нашарлайды деп көрсеткен жоқ. Ғалымдар бұл жұмыста негізінен ұйқы ұзақтығы мен мидың функционалдық байланысын зерттеген.
Авторлар ұйқы мен мидың байланысы толық біржақты болмауы мүмкін екенін де ескертеді. Ұйқының азаюы ми желілерін өзгертуі ықтимал, бірақ адамның бастапқы ми ерекшеліктері де оның ұйықтауына әсер етуі мүмкін.
Зерттеудің басты қорытындысы: жасөспірімнің ұйқысы жай ғана демалыс уақыты емес. Ұйқы ұзақтығы өзгерген кезде мидың әртүрлі бөліктерінің бір-бірімен қалай жұмыс істейтіні де өзгеруі мүмкін. Сондықтан тұрақты әрі жеткілікті ұйқы жасөспірім шақтағы ми дамуының маңызды факторларының бірі болып қала береді.