13 اقپان, 09:11 895 0 ساراپتاما انار لەپەسوۆا

قوردايداعى جانجال، قوردالانعان ماسەلە

وتكەن جۇمادا جامبىل وبلىسىنىڭ قورداي اۋدانى، ماسانچي اۋىلىندا تۇرمىستىق جانجالدان باستالعان جاپپاي تارتىپسىزدىك ەلدى دۇربەلەڭگە سالدى. وق اتىلىپ، قان توگىلدى، ءورت تۇتاندى. وقيعانى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تىكەلەي ءوز باقىلاۋىنا الىپ،  ايماق­تاعى تىنىشتىق پەن تۇراقتىلىقتى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن ۇكىمەتتىك كوميسسيانى قوردايعا اتتاندىردى.

 اعايىندى  ارانداتقان اتوي

 جامبىلداعى جانجالدان سوڭ دەرەك-دايەگىنەن گورى بولجامى كوپ ءپى­كىرلەر ايتىلدى. بەيرەسمي ءمالى­مەتتەر كيكىلجىڭ و باستا قازاق پەن دۇنگەننىڭ جول ۇستىندەگى توبەلە­سى­نەن باستالعان دەگەندى العا تارتادى. 80 جاستاعى قا­ريا­نى اۋرۋحاناعا اپارا جاتقان ەكى ۇلى تاسجولدا جول ەرەجەسىنە باعىن­عىسى كەلمەي، تارتىپسىزدىك تانىتقان دورەكىلەرگە تاپ بولادى. ولاردىڭ ءتارتىپسىزدى­گىنە قارسىلىق تانىتقان قاريا مەن ۇلدارىن الگىلەر سوققىعا جىق­قان. 5 اقپان كۇنى بولعان وسى وقي­­عانىڭ ەرتەڭىنە ءتارتىپ ساقشى­لارى جول­داعى قاۋىپسىزدىكتى ءجىتى باقى­لاۋعا الىپ، جۇرگىزۋشىلەردىڭ قۇ­جاتىن تەك­سەرە باستايدى. پوليتسيا توقتات­قان اۆتوكولىكتىڭ بىرىنە مىنگەن ءبىر توپ ءدۇن­گەن جول ساقشى­لارىنىڭ تالابىن ورىنداۋدان باس تارتقان. بۇزاقىلار پوليتسيا قىز­مەتكەر­لەرىنە قول كو­تەرۋگە دەيىن بارعان. سول ءسات تاسپا­لانعان بەينە­جاز­با­نىڭ الەۋمەتتىك جەلىدە تاراۋى جەر­گىلىكتى تۇرعىندار­دىڭ اشۋىن تۋعىز­عانعا ۇقسايدى. 80 جاس­تاعى اقسا­قال­دىڭ جانە ءتارتىپ ساق­­شىلارىنىڭ سوققىعا جى­عىلۋىن ءدۇن­گەننىڭ بار قازاققا كور­سەتكەن قى­ساس­تىعى دەپ جورىعان اران­داتۋشىلار جە­لىدە جانجال شوعىن ۇرلەپ، ەكى تاراپتى ءبىر-بىرىنە قارسى قويعان.

ارانداتۋدىڭ اقىرى جاپپاي ءتو­بە­لەس­كە ۇلاستى. ءتارتىپ ساق­­­شىلارى­نىڭ بوگەتىن بۇزىپ، ماسانچي مەن بۇلار با­تىر اۋىلدارىنا ەنتەلەي كىرگەندەر وق ات­قان، جولىندا كەزدەسكەن ۇيلەر مەن عي­ماراتتارعا وت قويعان. قاقتىعىس سال­دارىنان 10 ادام قازا تاۋىپ، 40 ادام اۋرۋحاناعا ءتۇستى. 36 ءۇي، 20-دان اسا كولىك وتقا وراندى. ءتار­تىپ ساق­شىلارى 47 ادامدى قاماۋعا ال­دى. كەيىننەن ءمان-جاي انىقتالعان سوڭ ۇس­تالعانداردىڭ 44-ءى بوساتىلدى.

قورداي اۋدانىندا بولعان وقيعانىڭ سالدارىن جويۋ ماق­ساتىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن ۇكىمەتتىك كوميسسيا قۇرىلعان بو­لا­تىن. كوميسسيا الدىندا كي­كىلجىڭ سەبەپتەرىن انىقتاۋ، سون­داي-اق الەۋمەتتىك-ەكو­نوميكالىق جانە گۋ­مانيتارلىق سيپاتتاعى ماسە­لە­لەردى شۇعىل شەشۋدى قامتاماسىز ەتۋ، كەلتىرىلگەن زالال كولەمىن با­عالاۋ مىندەتتەرى قويىلدى.

تۇرعىندار قاۋىپسىزدىگىنە  قاۋىپ جوق

جامبىل وڭىرىنە ارنايى كەل­گەن ۇكىمەت كوميسسياسى قورداي اۋدا­نىنداعى ماسانچي، اۋقاتتى، سورتوبە ەلدى مەكەندەرىندەگى جاعدايمەن تانىستى. تۇر­عىن ۇيلەردى، الەۋمەتتىك جانە كوممە­ر­تسيا­لىق نىسانداردى ارالادى.  ءنا­تيجەسىندە، جەر­گىلىكتى جەردە الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق ءجا­نە گۋما­ني­تارلىق سيپاتتاعى ماسەلەلەردى شەشۋ بويىنشا شۇعىل شارالار قابىل­داندى.

سونىمەن قاتار بەردىبەك ساپارباەۆ قاراسۋ جانە سور­توبە شەكارا پۋنكت­تەرىنىڭ، ونىڭ ءىشىن­­دە سانيتاريالىق-ەپي­دەميو­لو­گيالىق قىزمەتتەردىڭ جۇمىس بارىسىن دا كورىپ، اۋدانداعى قاۋىپ­سىز_دىك­تى قام­­تاماسىز ەتەتىن قۇقىق قور­­عاۋ ورگاندا­رى­نىڭ جەكە قۇرا­مىمەن سويلەستى. پرەزيدەنت تاپسىرماسى بويىنشا  جامبىل وب­لى­سى­ن­ىڭ اكىمدىگىمەن بىرلەسىپ، قازا تاپ­قانداردى جەرلەۋدى ۇيىمداس­تىرۋ، كەلتىرىل­گەن زالالدى باعالاۋ جۇمىستارى اتقا­رىل­دى. ەسەپ-قيساپ جا­سالعان سوڭ زارداپ شەككەن نىسانداردى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى زاڭ شەڭبەرىندە قولعا الىنباق.

بۇگىندە قوردايداعى جاعداي تۇراق­تالدى. جاپپاي ءتارتىپ­سىز­­دىكتەن سوڭ ۇرەي­لەنىپ، ءۇي-كۇي­لە­رىن تاستاپ، قازاق-قىر­عىز شەكاراسىنا قاراي قاشقان ماسانچي تۇر­عىن­دارى كوپ ۇزاماي اۋىلعا قايتا ورال­­دى. ۇكىمەتتىك كوميسسيا ءتۇسىن­دىرۋ جۇ­مىس­تارىن جۇرگىزىپ، ولارعا ەشقانداي قاۋىپ ءتونىپ تۇرماعانىنا كەپىلدىك بەردى.

«سىزدەرگە قاۋىپتەنەتىندەي ەش نە­گىز جوق. دەنساۋلىقتارىڭىز بەن ءومىر­لەرىڭىز قۇقىق سالاسى قىز­مەت­كەرلەرىنىڭ ءجىتى باقىلاۋىندا بولادى. سوندىقتان بارلىعىڭىزدىڭ ءۇي­لە­رىڭىزگە ورالۋلارىڭىزدى سۇ­راي­مىن. وسى-نى تۋعان-تۋىس، جا­قىندارىڭىزعا جەت­كىز­سەڭىزدەر. اۋىل­دارىڭىزدا بولعان جاع­دايعا جاۋاپتىلاردى تولىقتاي انىقتاپ، جاۋاپكەرشىلىككە تارتاتىن بولامىز»، – دەدى بەر­دىبەك Cاپارباەۆ.

جاۋاپتىلار  جازالاندى

قورداي اۋدانىنداعى وقي­عاعا بايلانىستى 25-تەن اس­­تام قىلمىستىق ءىس قوزعالدى. بۇل تۋ­رالى ىشكى ىستەر مينيسترلىگى تەر­گەۋ دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى سانجار ءادىلوۆ مالىمدەدى.

«قىلمىستىق ىستەردى تەرگەۋگە توقتالساق، قا­زىرگى ۋاقىتتا جامبىل وب­لىسى پوليتسيا دەپار­تا­مەنتىنىڭ اۋماقتىق ءبولىم­شەلەرى 25-تەن اس­تام قىلمىستىق ءىس قوزعادى. وسى تۇر­عىدا جاپپاي تارتىپسىزدىك، جاپپاي ءتار­تىپسىزدىكتى ۇيىمداستىرۋ مەن وعان قاتىسۋ بابى قامتىلعان. سودان كەيىن جاپپاي تارتىپسىزدىككە قاتىسۋعا ۇندەۋ جاساۋ بابى بويىنشا قىلمىستىق ءىس قوزعالدى. التىدان استام ءىس بۇزا­قىلىق فاكتىلەرىنە قاتىس­تى قوز­عالدى. 3 قىلمىستىق ءىس بوتەننىڭ مۇلكىن زاقىمداۋ فاكتىسى بويىنشا، 10 ءىس كىسى ءولتىرۋ فاكتىسى، سون­داي-اق 2 ءىس ادام ءول­تىرۋ­گە وقتالۋ دەرە­گىنە قا­تىستى قوزعالدى»، –دەدى ءادىلوۆ ۇكىمەت ۇيىندە تىلشىلەر ساۋالىنا جاۋاپ بەرە وتىرىپ.

ونىڭ سوزىنە قاراعاندا، بۇگىندە باس پروكۋراتۋرا­نىڭ، ىشكى ىستەر مي­نيستر­لىگىنىڭ جانە باسقا دا قۇقىق قورعاۋ ورگان­دارىنىڭ ۆەدومستۆوارالىق تەرگەۋ توبى جاپپاي تارتىپسىزدىك، ادام ءولتىرۋ بويىنشا سوتقا دەيىنگى تەرگەۋدى جۇرگىزۋدە. اتالعان ىستەر بويىن­شا قازىرگى ۋاقىتتا قاماۋعا الىنعان ادامدار بار. زاڭناما ت­ا­لاپ­تارىنا ساي مينيسترلىك ازىرگە تەرگەۋ مالىمەتتەرى، ۇستالعاندار جايلى دەرەكتەر جاريالانبايتىنىن قاداپ ايتتى. باستىسى، ايىپتىلار انىقتالىپ، ءتيىستى جازاسىن الا­تىنىنا سەندىردى.

قىزمەتىنە سالعىرت قاراعان ءوڭىر ات­قا­مىنەرلەرى دە جازاسىز قال­عان جوق.

دۇيسەنبى كۇنى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن  جامبىل وبلىسى اكىمىنىڭ الەۋمەتتىك ءما­سەلەلەر جونىندەگى ورىنباسارى س.قۇر­مان­بەكوۆا، قورداي اۋدانىنىڭ اكىمى ب.بايتولە، جامبىل وبلىسى پوليتسيا دە­پار­تامەنتىنىڭ باستىعى
ا.ورازاليەۆ جانە قورداي اۋداندىق پوليتسيا ءبولىمىنىڭ باس­تىعى ا.ايقىمبەكوۆ قىزمەتىنەن الىندى. ال وبلىس باسشىسى اسقار مىرزاح­مەتوۆ ءوز ەركىمەن وتستاۆكاعا كەت­تى. وبلىس اكتي­ۆىن­دە ءسوز العان اكىم:  «وكىنىشكە قاراي، قور­داي اۋدانىندا قايعىلى جاعداي ورىن الدى، ءبىر­نەشە ازامات قازا بولىپ، 170-تەن استام ادام جاراقاتتاندى. بۇل تەك جامبىل­دىق­تارعا عانا ەمەس، بارشا ەلىمىزگە وڭاي تيمەدى. وسى تۇرعىدا مەن وبلىس اكىمى رەتىندە جۇ­م­ىستى جالعاستىرۋ مورالدىك تۇرعىدا اۋىر دەپ ەسەپ­­تەدىم. سون­دىقتان پرە­زيدەنتكە ءوز ەركىممەن وتستاۆ­كاعا كەتۋ تۋرالى ءوتى­نىش جاز­دىم. شەشى­مىمدى قابىلداعان مەم­لە­كەت باسشىسىنا راقمەت»، – دەدى ا.مىر­­­زاح­مەتوۆ.

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ­تىڭ جار­­­لى­­عىمەن جام­بىل وبلىسى اكى­مى قىزمەتىنە بەردىبەك ساپارباەۆ تا­عايىندالدى. ءوڭىر­دەگى احۋالدى تۇراق­­تان­دىرىپ، وقي­عانىڭ سالدارىن جويۋدى ءوز موينىنا العان بەردىبەك ماش­بەكۇ­لىن قىرۋار جۇمىس كۇتىپ تۇر.

 

عاريفوللا ەسىم،  ۇعا اكادەميگى، فيلوسوفيا عىلىمىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور:

نەمقۇرايلىق – تۇبىمىزگە جەتەتىن ەڭ جامان ادەت

– قوردايداعى تۇيتكىلدىڭ ءتۇپ تامىرى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ تۇرمىسىنىڭ تومەندىگىندە جاتىر ما دەپ ويلايمىن. با­سىن­داعى ماسەلەسى شەشىلمەگەن، وكپە-رەنىشى تارقاماعان ادامدار اشۋ­شاڭ، جانجالعا جاقىن كەلەتىنى تاريحتان ءمالىم. جەرگىلىكتى اتقامىنەرلەر، اۋدان، اۋىل اكىمدىگى، پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى ايماقتى ارالاپ، جەرگىلىكتى حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىنا قۇلاق ءتۇر­سە، تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى انىقتاپ، كيكىلجىڭ تۋدىرۋى مۇمكىن ماسەلەلەردىڭ الدىن الۋ شارالارىن قولعا السا، مۇنداي وقيعا بولماس ەدى دەپ ويلايمىن. بۇل سەنىممەن تاپسىرىلعان ىسكە، ەل تاعدىرىنا سالعىرتتىقپەن قاراۋدىڭ سالدارى.  نەمقۇرايلىق – تۇبىمىزگە جەتەتىن ەڭ جامان ادەت.

تاعى ءبىر ەسكەرىلۋى ءتيىس جايت – جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ەرەكشەلىگى. ءارتۇرلى مادەنيەتتىڭ توعىسقان جەرىندە ورتاق ۇعىم، ورتاق قۇندىلىقتار قالىپتاستى ما؟  ول ۇعىمدار زامان تالابىنا جاۋاپ بەردى مە؟ ءبىلىم بەرۋ، تاربيە بەرۋ جۇيەسىندە «ءبىز – قازاق ەلىنىڭ ازاماتىمىز، قازاقستانعا قىزمەت ەتۋىمىز كەرەك» دەگەن تۇسىنىك بار ما؟ شاڭىراعىمىزدىڭ بىرەۋ، ماقسات-مۇددەمىزدىڭ ورتاق ەكەنىن سەزىندىرۋ ءۇشىن بالاباقشالاردا، مەكتەپتەردە قانداي جۇمىستار جۇرگىزىلدى؟ مىنە، قوردالانعان ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن وسى ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەۋىمىز كەرەك.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ايتقانداي، «بىزگە حالىق ۇنىنە قۇلاق تۇرەتىن مەملەكەت قاجەت». شەندىلەر ەلدىڭ ورتاسىندا جۇرسە، الەۋمەتتى الاڭداتقان ماسەلەلەردى تىڭداسا، ولاردى شەشۋگە كۇش سالسا، حالىق اشۋعا بەرىلمەس ەدى. اي-كۇننىڭ امانىندا بەيبىت ەلدىڭ تۇرعىندارى ءبىر-بىرىنە قارسى شىقپاس ەدى.  قوردايداعى وقيعادان ەلىمىزدىڭ بارلىق اتقامىنەرلەرى، مەملەكەتتەگى تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىككە جاۋاپتى باسشىلار قورىتىندى شىعارار دەپ ۇمىتتەنەمىن.

 

 شاكير حاحازوۆ، ءماجىلىس دەپۋتاتى، «يۋنچي» دۇنگەندەر ەتنومادەني ورتالىعى» قب توراعاسى:

ىنتىماعى اجىراعان ەلدىڭ  ىرىسى ورتايادى

– قوردايداعى وقيعانىڭ سەبەبىن انىقتاۋ، سالدارىن جويۋ ءۇشىن قۇرىلعان ۇكىمەتتىك كوميسسيانىڭ قۇرامىنا ەنىپ، جاپپاي تارتىپسىزدىك بولعان وڭىردەگى جاعدايدى كوزبەن كورىپ قايت­تىق. ءبىز كەلگەن ۋاقىتتا اۋدانداعى احۋال ءبىرشاما تۇراق­تال­عان. قىرعىز رەسپۋبليكاسىن بەتكە العانداردى شەكارادان كەرى قايتارىپ، ۇيلەرىنە ورالۋعا جاعداي جاسالدى. دەسە دە، جەرگىلىكتى حالىقتىڭ كوزىندە ۇرەي، الاڭداۋشىلىق بايقالادى. تۇرعىندارمەن كەزدەسۋ وتكىزىپ، سابىرعا، بەيبىتشىلىككە شا­قىردىق. قاۋىپسىزدىكتەرىن قامتاماسىز ەتۋگە ۋادە بەردىك. مەملەكەتىمىزدىڭ ەڭ باستى باي­لىعى بىرلىك ەمەس پە؟ بىرلىگى جوقتىڭ تىرلىگى ونبەيدى. ىنتىماعى اجىراعان ەلدىڭ ىرى­سى ورتايادى. ءبىر قارىن مايدى ءبىر قۇمالاق شىرىتەتىنى ىسپەتتى ءبىر تەنتەكتىڭ ءىسى ءبىر قاۋىم ەلدىڭ بەرەكەسىن كەتىردى. بۇل وقيعا بۇكىل قازاقستاندىقتارعا ساباق بولىپ، مەملەكەتتەگى تۇراق­تىلىق پەن تىنىشتىققا قاۋىپ توندىرەتىن ىستەردەن اۋلاق بولساق ەكەن دەيمىن.

 

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار