9 اقپان, 15:43 12869 0 ىشكى ساياسات انار لەپەسوۆا

نوعايباي بيدەن جەر العان دۇنگەندەر جايلى نە بىلەمىز؟

سۋرەت ينتەرنەتتەن الىندى
سۋرەت ينتەرنەتتەن الىندى

جامبىل وبلىسى قورداي اۋدانىنداعى جاپپاي تارتىپسىزدىكتەن كەيىن ەل اۋزىنا ىلىككەن ماسانچي اۋىلى جايلى جۇرتتىڭ بىلەتىنىنەن بىلمەيتىنى كوپ. اۋىلدىڭ ىرگەسى قاشان قالاندى؟ قانشا حالقى بار؟ ەلدى مەكەن تۇرعىندارىنىڭ ەتنوستىق قۇرامى قانداي؟ Turkystan.kz ءتىلشىسى شولۋ جاساپ كوردى.

 ماسانچي – جامبىل وبلىسى قورداي اۋدانىنداعى اۋىل. ماسانچي اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمشىلىك ورتالىعى. قازاقستاننىڭ قىرعىزستانمەن شەكاراسىنا جاقىن اۋماقتا، اۋدان ورتالىعى قورداي اۋىلىنان وڭتۇستىك-شىعىسقا قاراي 46 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان.

اۋىلدىڭ ىرگەسى 1878 جىلى قالانعان. تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، دۇنگەندەر قازاقستانعا سولتۇستىك قىتايداعى مۇسىلماندار كوتەرىلىسى باسىپ-جانىشتالعاننان كەيىن، 1877 جىلداردان باستاپ كەلە باستاعان. كۇنكورىس پەن جانباعىس ءۇشىن قازاق جەرىنە قونىس اۋدارعانداردى سول ءبىر جىلدارى جامبىل وڭىرىندەگى قورداي ايماعىن باسقارعان نوعايباي بي قامقورلىعىنا الادى. ەگىن ەگىپ، مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋ ءۇشىن ارنايى جەر ءبولىپ بەرگەن. كەڭەستىك كەزەڭدە اتى ءماشھۇر بولعان گەنەرال-گۋبەرناتور كولپاكوۆسكيدىڭ ءتىلىن تابا بىلگەن نوعايباي بي دۇنگەندەردى جەر، مال سالىعى سەكىلدى سالىقتىڭ بارلىق تۇرلەرىنەن 10 جىلعا بوساتقان. وسىنداي قامقورلىق پەن قولداۋدىڭ ارقاسىندا ءبىر كەزدەرى قىتايدان ۇدەرە كوشىپ كەلگەن 3314 دۇنگەن ءوسىپ-ءونىپ، قازاق توپىراعىنا ءسىڭىپ، 70 مىڭعا جۋىق وكىلى بار ىرگەلى دياسپوراعا اينالدى.

تۇرعىندارىنىڭ 94 پايىزى – دۇنگەندەر

ستاتيستيكالىق دەرەكتەر بويىنشا ماسانچي اۋىلىنىڭ دەموگرافيالىق ءوسىمى تۇراقتى. 1999 جىلعى حالىق ساناعىندا ماسانچي تۇرعىندارىنىڭ سانى 8926 ادام بولسا، 2009 جىلعى ساناق كەزىندە 13606 ادامعا جەتكەن. ال 2018 جىلعى دەرەك بويىنشا ماسانچي حالقىنىڭ سانى 18420  ادامدى قۇرايدى.

ەلدى مەكەندە وننان استام ۇلت پەن ۇلىس وكىلدەرى تۇرادى. باسىم بولىگى (94 پايىزى) – دۇنگەندەر. قازاقتار، ورىستار، ۋكرايندىقتار، قىرعىزدار، وزبەكتەر، ۇيعىرلار مەن تاتارلار ارالاس قونىس تەپكەن.

شاعىن اۋىل ەكەنىنە قاراماستان، ماسانچيدا 75 كوشە، 3 مەكتەپ، 2 بالاباقشا بار. اۋىل تۇرعىندارى نەگىزىنەن ەگىن شارۋاشىلىعىمەن جانە مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسادى. ماسانچيداعى جىلىجاي شارۋاشىلىعى جامبىل وبلىسىن قىسى-جازى ساپالى باقشا ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتىپ كەلەدى.

اۋىل اتاۋى ءۇش مارتە اۋىستى

1878 جىلى ىرگەسى قالانعان تۇستا اۋىلعا يقاراقوڭىز دەگەن اتاۋ بەرىلگەن. اۋىلدىڭ بۇلاي اتالۋىنا قاتىستى بىرنەشە پىكىر ايتىلادى. العاشقى نۇسقا بويىنشا ەرتەدە اۋماقتا ۇلكەن قارا قوڭىزدار كوپ بولعان. ەندى ءبىر نۇسقادا جەرگىلىكتى تۇرعىندار تاڭنان كەشكە دەيىن قوڭىزدار سەكىلدى جەر تىرمالاپ، ەگىستىك باسىنان ۇزامايتىن دۇنگەندەردى سولاي اتاپ كەتكەن دەسەدى. 1903 جىلى دۇنگەندەردىڭ قازاق جەرىنە كوشىپ كەلۋىنىڭ 25 جىلدىعىنا وراي تۇرعىندار نيكولاي ءىى پاتشاعا ءوتىنىش جاساپ، اۋىلدى رەسەي يمپەراتورىنىڭ اتىمەن اتاۋدى ۇسىنعان. ۇسىنىس قابىلدانىپ، ەلدى مەكەن نيكولاەۆكا اتاۋىن يەمدەنگەن. الايدا قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن اۋىلعا بۇرىنعى قاراقوڭىز اتاۋى قايتارىلادى. ال 1965 جىلى ەلدى مەكەنگە دۇنگەن حالقىنىڭ باتىرى، رەۆوليۋتسيالىق قوزعالىس جانە ازاماتتىق سوعىس قاتىسۋشىسى، ورتا ازيا جانە قازاقستاندا كەڭەس بيلىگىن ورناتۋ جولىندا كۇرەسكەن بەلسەندى ماعازى ءماسانچيدىڭ ەسىمى بەرىلدى.

الماتىداعى م.ماسانچيعا قويىلعان ەسكەرتكىش

سوڭعى جاڭالىقتار