30 قاڭتار, 10:12 3247 0 اتاجۇرت باقىتبەك قادىر

شەتەلدەن 163 قازاق وتباسىن كوشىرىپ اكەلگەن ازامات

1991 جىلدان بەرى پاۆلودار وڭىرىندەگى قان­داس­تار ماسەلەسىمەن ءبىر كىسىدەي اينالىسىپ كەلە جاتقان ازاماتتىڭ ءبىرى – بولات زاۋتۇلى. بۇگىندە ءدۇ­نيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قاۋىمداستىعى پاۆلودار وبلىستىق فيليالىنىڭ باسشىسى جانە «وتانداستار قورى» كەاق جانىنان قۇرىلعان قانداستاردى اقپا­راتتىق قولداۋ ورتالىعىنىڭ مەڭگەرۋشىسى.

Túrkistan حالىقارالىق گازەتىنىڭ قانداستارعا ارنال­عان ATAJURT جوباسىنىڭ بۇل جولعى سانىندا ەرتىس-بايان وڭىرىندەگى قانداستاردىڭ حال-جايىنان سىر شەرتەتىن بولات زاۋتۇلىمەن بولعان سۇحباتتى ۇسىنامىز.

– وسى ۋاقىتقا دەيىن پاۆلودار وڭىرىنە قانشا قانداس ورالدى؟

– ەكى عاسىردىڭ توعىسىندا قازاقتىڭ ايى وڭىنان تۋىپ، «مىڭ ءولىپ، مىڭ تىرىلگەن» قازاققا ءتاڭىرى مەيىرىم شاپاعاتىن توكتى. تاۋەلسىز ەل بولدىق، ءبىر شاڭىراقتىڭ استىنا توپتاسۋ بۇيىردى. سودان بەرى مىنە كوشتىڭ ءبىر بۇيداسىن ۇستاپ كەلەمىن.

1991 جىلى العاش موڭعوليا ەلىنەن ۇلانباتىر قالاسى ارقىلى پاۆ­لودار وبلىسىنىڭ باياناۋىل اۋ­دانىنا 165 وتباسى كوشىپ كەلدى. قۋا­نىشتان كوزگە جاس الىپ، قو­بال­جىپ، تولقىعان ساتتەردى باستان ءوت­كەردىك. ەلگە شەتتە جۇرگەن قازاق­تار كوشىپ كەلىپتى دەگەندى ەستي سالا جان-جاقتان جۇرت اعىلدى. شاشۋىن شاشىپ، ەرۋلىگىن بەردى. اۋىل ءىشى توي جاساپ، مارە-سارە بولىپ جەر­گىلىكتى اعايىندارمەن ەتەنە جا­قىن تۋىستاي ءسىڭىسىپ كەتتى. كوش­تىڭ ەكىنشى لەگىندە تەك موڭعوليا ەلى­نەن 1992-1998 جىلدارى وسى ءوڭىر­گە 4 مىڭنان استام قانداس قو­نىس­تاندى. ولارعا بارلىق الەۋ­مەت­تىك جاعداي جاسالدى. الايدا كەلگەن ورالمانداردى وبلىس ورتالىعىنان الىس ەلدى مەكەندەرگە ورنالاستىردى. دەنى قولىندا ەتەكتەي ديپلومى بار ينجەنەر، مۇعالىم، باسقا دا ما­مان يەلەرى مال شارۋاشىلىعىنا ءجو­نەلتىلدى. الايدا ەشكىم ول ءۇشىن رەنىش بىلدىرمەدى. پاۆلودار ءوڭىرىن­دە بۇگىندە الىس-جاقىن شەت ەلدەردەن كوشىپ كەلگەن 36 مىڭنان استام قان­داس مەكەن ەتەدى. موڭعوليا، ءوز­بەك­ستان، رەسەي، قىرعىزستان، مول­دوۆا، اۋعانستان، قىتاي جانە باس­قا دا 12 ەلدەن ەتنيكالىق قازاق­تار كوشىپ كەلدى. كوش ءالى جالعاسىپ جاتىر.

ەلگە ەل قوسىلىپ، قۇت-بەرەكە ور­نادى. كوش قيىندىقسىز بولعان جوق. الايدا ەلباسىنىڭ تىكەلەي ارالاسۋىمەن كوش توڭىرەگىندەگى شەشىم كۇتكەن ماسەلەلەر ۋاقىتىلى وڭالىپ وتىردى. ەلگە ورالعان قانداستار دا ۋاقىتتىڭ تالابىمەن ۇندەسىپ، ىزدەنىپ، تالاپتانىپ، كەشىكپەي بار قيىنشىلىقتى جەڭىپ شىعۋعا، ءوز جاعدايلارىن جا­ساپ قانا قويماي، قازاقستان قو­عامىنىڭ يگىلىگىنە وزدەرىنىڭ قو­ماقتى ۇلەستەرىن قوستى. ما­مان­دىعى بارلار وزدەرىنە جۇمىس تاپتى، ماماندىعى جوقتار جاڭا كا­سىپ­تىڭ قىر-سىرىن مەڭگەردى، جەكە كا­سىپكەرلىكپەن اينالىسىپ، تابىس­قا جەتتى. بالالارى تۇگەلدەي وقىپ، جو­عارى جانە ارنايى وقۋ ورىندارىنا گرانت يەگەرى بولدى. پاۆلودار ولكەسى ولارعا كيەلى مەكەن، قۇتتى قونىس بولدى.

– العاشقى كەلگەن كوشتىڭ لە­گىندە بولدىڭىز. سول جايلى قىس­قاشا ايتا كەتسەڭىز؟

– قازاقستاندا باستالعان جەكە­شە­لەندىرۋ شەتتەن كەلگەن اعايىنعا اۋىر ءتيدى. ولار ازاماتتىعى جوق دەگەن جەلەۋمەن جەكەشەلەندىرۋدەن ۇلەسسىز قالدى. جەكەشەلەندىرۋدەگى كە­لەڭسىزدىكتەردىڭ سالدارىنان اۋىل­داردىڭ قۇتى قاشىپ، مال، تەح­نيكا تالان-تاراجعا ءتۇستى. جۇمىس ورىن­دارى كوپتەپ قىسقارىپ، حا­لىق جۇمىسسىز تەنتىرەدى. جاڭا جاع­دايعا بەيىمدەلە الماي، بۇرىن­عى «ارقا-جارقا» تىرلىگىن اڭساعان­دار نە ىستەرىن بىلمەي اڭتارىلدى. قان­داستاردىڭ دەنى كوپبالالى وت­باسى بولعاندىقتان، اۋىل مەكتە­بىنىڭ شاراسىز جاعدايى ولاردى قاتتى الاڭداتتى. قىسقاسى، وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەر مەن الەۋمەتتىك كۇر­دەلى احۋال سالدارىنان ورنى­عىپ، جايعاسا الماعان اعايىندار قا­لالى جەرلەرگە جاقىن اۋىل، اۋ­دان­دارعا قايتا كوشۋگە ءماجبۇر بول­دى. وسىلاي اۋىر كۇندەر ارتتا قال­دى. ولار ۋاقىت قيىنشىلىعىن قا­زاقستان حالقىمەن بىرگە كورىپ، جەڭىپ شىققانىنا ماقتانادى.

– پاۆلودار ءوڭىرى شەتتەن قو­نىس اۋدارعان قانداستاردى قا­لاي قابىلدادى؟

– پاۆلودار وبلىسى – ەلىمىزدىڭ ءىرى ءوندىرىس ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى. سول سەبەپتى دە جۇمىس كۇشى وتە قا­جەت ءوڭىر. بۇل جاعداي ارنايى ما­مان­دىعى بار قانداستاردى جۇمىس­پەن قامتۋعا مۇمكىندىك تۋدىردى. سو­نىمەن قاتار دۇنيەجۇزى قازاق­تارىنىڭ قاۋىمداستىعى رقب پاۆلودار وبلىستىق فيليالى جانە رەسپۋبليكالىق «اسار» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ پاۆلودار فيليالى اتامەكەنگە ورالعان وتباسى مۇشە­لەرىنىڭ كوشى-قون كارتوچكاسىن تىركەتۋ، ورالمان مارتەبەسىن الۋىنا، تۇراقتى تىركەۋگە تۇرۋىنا، وقۋ ورىندارىنا، مەكتەپتەرگە قۇجات­تارىن تاپسىرۋىنا، مەديتسينالىق بايقاۋدان ءوتۋ، كۆوتا الۋعا، ازامات­تىق الۋعا، جۇمىس تابۋعا جانە تۇر­عى­لىقتى جەرىن تاڭداۋىنا جان-جاق­تى كومەك كورسەتىپ كەلەدى. ءنا­تيجەسىندە ولار قازاقستان قوعا­مىنا تەزىرەك بەيىمدەلدى. بۇل ناقتى ءىس، ءتيىمدى قىزمەتتىڭ جەمىسى.

– ءسىزدىڭ موڭعوليادان ءوزدى­گىنەن كوشىپ كەلە الماي وتىر­عان 30 وتباسىن پاۆلودار وبلىسىنا كوشىرىپ اكەل­گەنىڭىزدى بىلەمىز. سول جايلى كەڭىرەك ايتىپ بەرسەڭىز.

– ءۇش مارتە كوشتى تىكەلەي ءوزىم ۇيىم­داستىرىپ، باستاپ اكەلدىم. 1998 جىلى شىلدە ايىندا 30 وتباسىن (170 ادام) موڭعوليانىڭ بايان-ولگەي ايماعىنان ۇشاقپەن شىعىس قازاقستان ارقىلى پاۆلودار وبلىسىنىڭ اقسۋ، ۋسپەن، شار­باقتى اۋداندارىنا اكەلدىم.

ەكىنشى رەت 2010 جىلى موڭ­عوليادا بولعان جۇتتىڭ سالدارىنان نەگىزگى كاسىبى – مالى قىرۋار شى­عىنعا ۇشىراپ، كيىن جاعدايعا تاپ بولعان قانداستارعا قول ۇشىن بەرۋ ماقساتىندا، پارلامەنت پەن ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قور­عاۋ مينيسترلىگىنىڭ تىكەلەي قول­داۋىمەن، باسقا دا قۇزىرلى مە­كەمەلەردىڭ ماقۇلداۋىمەن ماۋسىم-قازان ايلارى ارالىعىندا وزدىگىنەن كوشىپ كەلە الماي وتىرعان كوپ- بالالى جاعدايى تومەن 120 وتباسىن (620 ادام) دۇنيە-مۇلكىمەن ءبىر­گە (قوسىمشا ءوز قاراجاتىممەن) پاۆلودار وڭىرىنە شارت بويىنشا كوشىرىپ اكەلگەن ەدىم.

ءۇشىنشى، وتكەن جىلى تامىز ايىن­دا دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قاۋىمداستىعى جانە «وتانداستار قورى» كەاق تاراپىنان موڭعو­ليا­نىڭ قوبدا، بايان-ولگەي اي­ماق­تا­رىنان قازاقستانعا ءبىرجولاتا كو­شىپ كەلۋگە نيەتتى الەۋمەتتىك، تۇر­مىستىق جاعدايى تومەن وزدىگىنەن كو­شىپ كەلە المايتىن، كوپبالالى 13 وتباسىن (80 ادام) كوشىرىپ اكەل­دىم. كوشىپ كەلگەن ءار وتباسى تۇر­مىسقا قاجەتتى قولدانىستاعى ءدۇ­نيە-مۇلىك جانە 800 كگ جەكە ءۇي ءجۇ­گىمەن اتامەكەنگە جەتتى.

كوشىپ كەلگەن قانداستارىمىز­دىڭ اراسىندا 46 بالا، 4 ستۋدەنت، 1 زەي­نەتكەر، باسقا دا ەڭبەك جاسىن­دا­عى 29 ازامات كەلدى. ولاردىڭ ءىشىن­دە مۇعالىمدەر، تەحنيكا ماماندارى، مەحانيزاتور، مال دارىگەرى، مە­ديتسينا دارىگەرى، باسقا دا ارنايى وقۋ ورتالىقتارىن بىتىرگەن ءتاجى­ري­بەلى ماماندىق يەلەرى بار.

وسى ورايدا دۇنيەجۇزى قازاق­تارىنىڭ قاۋىمداستىعى جانە «وتان­داستار قورى» تاراپىنان ەلگە ورال­عان جانە شەتەلدە تۇراتىن قا­زاقتاردى قولداۋ ماقساتىندا قانداستاردىڭ تۇرمىسقا قاجەتتى قول­دانىستاعى دۇنيە-مۇلكى، جەكە ءۇي جۇكتەرىن رەسەيىڭ التاي ولكە­سىنىڭ تاشانتا كەدەندىك بەكەتى ار­قىلى شەكارادان الىپ وتۋىنە كوپ­تەگەن كەدەرگىلەر مەن توسقاۋىل قويى­لىپ كەلگەن.

بۇل كەلەڭسىز جاعدايدى بولدىرماۋ ءۇشىن «وتانداستار قورى» كەاق-نىڭ باسشىلارى، رەسەي فەدەراتسيا­سىنىڭ ومبى قالاسىنداعى قازا­ق­ستان كونسۋلى قىزمەتكەرلەرىنىڭ كو­مەگىنىڭ ارقاسىندا كوشتىڭ بوگەلمەي وتۋىنە قولايلى مۇمكىندىك جاسالىپ، بارلىق ادامدارىن جۇگى­مەن امان-ەسەن ەلگە جەتكىزدىك.

كوشىپ كەلگەن وتباسىلار تۇگەل­دەي بيىل ورالمانداردىڭ وڭىرلىك كۆوتاسىنا كىرىپ، ءبىر جىل بويى ءۇي جالداپ تۇراتىن قاراجات بەرىلدى. با­لالارى وقۋمەن تولىق قامتاما­سىز ەتىلىپ، ەڭبەك جاسىنداعىلار جۇمىسقا تارتىلدى.

– وسى ورايدا، Túrkistan گا­زە­تى­نىڭ وتكەن سانىندا يراننان 50 وتباسى كوشىپ كەلگىسى كەلەتىندىگى جايلى جازىلدى. «وتانداس­تار قورى» بۇل 50 وتباسىن جەڭىل­­­­دىكپەن اكەلۋگە مۇمكىندىگى بار ما؟

– كوشى-قون شارۋاسى اسا كۇر­دەلى. يرانداعى قانداس­تارىمىزدىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى، تۇرمىس-ءتىر­شىلىگى جىلى كليماتقا ۇيرەنىپ قال­عاندىقتان ولار كوشىپ كەلسە، سولتۇستىك وڭىرلەرگە بىردەن تۇراق­تاي الۋى قيىن. ولارعا ونتۇستىك وب­لىستار جايلى بولادى دەپ وي­لاي­مىن. كازىرگى جاعدايدا قان­داس­تاردى قونىستاندىرۋعا سولتۇستىك قازاقستان، پاۆلودار، اقمولا، شى­عىس قازاقستان، قوستاناي وبلىستارى ۇكىمەت قاۋلىسى بويىنشا بەكى­تىل­گەن. اتالعان وبلىستارعا بارعان­دا مەملەكەت تاراپىنان ءار ادامعا ءبىر رەتتىك جاردەماقى، ءبىر جىلعا ءۇي جال­داپ تۇرۋعا ارنالعان قاراجات قاراستىرىلعان. «وتانداستار قورى» شەتەلدەن كوشىپ كەلگەن قانداستارعا بارىنشا كومەكتەسۋگە ءازىر. ەلگە كەلۋ­گە نيەتتى قانداستار ەڭ الدىمەن سول يران ەلىندەگى قازاقستان كون­سۋلىنا بارىپ اقىل-كەڭەس الۋى قاجەت. سودان سوڭ ەلىمىزدىڭ قاي ءوڭى­رىنە باراتىندىعى تۋرالى بىلگەنى دۇرىس. بىزدەگى قوعامدىق ۇيىمدار مەن قورلاردى الدىن الا ۇيىمداس­تىر­سا، كوشىرىپ اكەلۋگە بولادى.

– قانداستارعا قاتىستى زاڭ جو­­باسىنا قانداي قاجەتتى تە­تىك­­تى قوسۋ كەرەك دەپ ويلايسىز؟

– ەلگە كوشىپ كەلىپ جاتقان قان­داس­تار «حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋ­را­لى» زاڭىنا سايكەس شەتەلدە ءوز يە­لىگىندە بولعان دۇنيە-مۇلكىن ءجا­نە اۆتو كولىكتەرىن قازاقستانعا الىپ كەلسە، كەدەندىك راسىمدەۋدەن بو­سا­تىلادى دەلىنگەن. الايدا 2015 جىل­دان باستاپ قانداستارىمىز اۆ­توكولىكتەرىن ەل اۋماعىنا كىرگىزە ال­ماي، اۋرە-سارساڭعا ءتۇستى. وسى جاع­دايعا بايلانىستى رەسەي، قىر­عىز رەسپۋبليكاسى، موڭعوليادان كوشىپ كەلىپ جاتقان قانداستاردان 800-گە جۋىق ءوتىنىش (تەلەفون ار­قىلى) تۇسكەن. وعان قازاقستان زاڭ­دارىندارعى تۇزەتۋلەرگە سايكەس، 2016 جىلدان باستاپ شەتەلدەن اكەلىنەتىن ەسكى كولىكتەردى تىركەۋ قۇ­نىنا كىرگەن وزگەرىستەرگە تىكەلەي باي­لانىستى بولىپ تۇر. ۇكىمەت بە­كىت­كەن جاڭا ستاندارتقا سايكەس، «حا­لىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى» زاڭىندا كورسەتىلگەن، ورالمان­داردىڭ قۇقىعىن، ولارعا مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلەتىن جەڭىلدىك­تەر ەسكەرۋسىز قالدى. سوندىقتان دا ەلگە ورالعان قانداستار ءوز كولىك­تەرىن، دۇنيە-مۇلكىن قازاقستانعا اكەلە المايدى. كەيبىر قانداستار­دىڭ ەلگە قاجەتتى تەحنيكا جانە باس­قا دا مۇلكى شەت ەلدەردە ارزان با­عادا قالىپ جاتىر. وسى ماسەلە قاي­تا قارالۋ قاجەت دەپ ولايمىن.

– كوپتەگەن ماماندار، زاڭ­گەر­لەر «شەتەلدەن كەلگەن قان­داس­تار ەلدەگى زاڭداردان حابارى جوق، اقپاراتتاندىرۋ جەتىسپەي جاتىر» دەيدى. ءسىز وسى سالاعا جا­قىندا قىزمەتكە ورنالاس­تىڭىز. بۇل ماسەلە الدا قالاي بولادى، قانداي قادامدار بار؟

– «وتانداستار قورى» جانىنان قان­داستاردى اقپاراتتىق قولداۋ ور­تالىعى قۇرىلدى. بايلانىس قىز­مەتى مەن قوعامدىق قابىلداۋ بە­كەتتەرىنەن تۇراتىن بۇل جۇيە ەلگە كوشىپ كەلگەن قانداستاردىڭ بەيىمدەلۋىنە، قۇجاتتارىن راسىمدەۋگە ءجار­دەمدەسەدى. سونىمەن قاتار مەم­لەكەت تاراپىنان كورسەتىلەتىن قول­داۋ باعدارلامالارىنىڭ بار­لىق تۇرلەرى بويىنشا قول ۇشىن بە­رەدى. بۇل باعىتتا جۇمىستى كۇ­شەي­تۋ ءۇشىن Nur Otan پارتياسىمەن 3-جاقتى مەموراندۋم جاسالدى.

بۇل جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە «ورال­مان» مارتەبەسىنىڭ جارام­دى­لىق مەرزىمى ءوتىپ كەتكەن 1 300 قان­دا­سىمىز جەڭىلدەتىلگەن تارتىپپەن ازا­ماتتىق الدى.

سونىمەن قاتار قانداستارىمىز قا­زاقستاندا زەينەتكە شىقسا، ونىڭ شەت­ەلدەگى ەڭبەك ءوتىلى ەسەپكە الىنا­تىن بولدى. «وتانداستار قورىنىڭ» اقپاراتتىق قولداۋ ورتالىعىنىڭ ۇيلەستىرۋ جۇمىستارى ءالى دە جەتىلدىرىلۋدە.

قوردىڭ بىرىڭعاي بايلانىس ور­تالىعى مەن قوعامدىق قابىل­داۋى قانداستارعا قاجەتتى نورما­تيۆ­تى-قۇقىقتىق اكتىلەر بويىنشا اقپاراتتىق جانە كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەس بەرىپ، تۋىنداعان ماسەلەلەر­دىڭ وڭ شەشىلۋىنە ناقتى قولداۋ كور­سەتەدى. قازاقستاندا تۇرۋعا رۇق­سات بەرەتىن ىقتيارحات، ورالمان ءمار­تەبەسىن الۋ، شەتتەگى قازاق دياسپوراسىمەن بايلانىستى نىعايتۋ ءما­سەلەلەرىن كوتەرگەن. الداعى ۋا­قىت­تا وسى قىزمەتتى ودان ارى ءتيىم­دى ەتۋ ءۇشىن Nur Otan پارتياسىنىڭ ءوڭىر­­لەردەگى قوعامدىق قابىل­داۋى­مەن بىرلەسىپ جۇمىس جۇرگىزۋ ماسە­لە­لەرى قاراستىرىلماق. پارتيانىڭ قو­عامدىق كوميسسيالارى مەن كەڭەس­تەرى ارقىلى جەرگىلىكتى اكىم­شى­لىكتەر قانداستار كوتەرگەن ماسە­لەلەردى وڭتايلى شەشۋگە زور ىقپال ەتەدى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار