16 قاڭتار, 21:12 769 0 جاھان انار لەپەسوۆا

تاياۋ شىعىس الەم كوڭىلىن كۇپتى قىلىپ وتىر

يران-اقش اراسىنداعى ءىرى ساياسي قاقتىعىستاردىڭ ورىن الۋىنان كەيىن دۇنيەجۇزى تەگىس تاياۋ شىعىسقا الاڭداۋلى. بۇل رەتتە ءبىزدىڭ ەلدىڭ دە الاڭداۋشىلىعى ورىندى. ەكى ەل اراسىنداعى ەكونوميكالىق جانە ساۋدا-ساتتىق قارىم-قاتىناستان تىس يران ەلىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قازاقتىڭ تاعدىرى اتامەكەندەگى اعايىندى تولعاندىرىپ وتىرعانى دا راس.  كەز كەلگەن ەل وسىنداي وقيعادان كەيىن ءوز قانداس باۋىرلارىنىڭ اماندىعىنا الاڭداۋى دا زاڭدى. وسىعان وراي، ءبىز دە الىستاعى اعايىننىڭ حال-احۋالىن ءبىلۋ ماقساتىندا يرانداعى قازاقتار اراسىنداعى بەلسەندى ازاماتتاردىڭ ءبىرى جافار شادكام مىرزامەن حابارلاسىپ، ءمان-جايدى سۇراپ كورگەن ەدىك.

جافار شادكام،  يران يسلام رەسپۋبليكاسى، تەگەران:

– يرانداعى اعايىنعا الاڭ­داۋشىلىق ءبىلدىرىپ، حال-جايىمىزدى سۇراپ جاتقان اتا­جۇرتتاعى اعايىنعا راقمەت. ءدال قازىرگى كەزدە بۇل جاقتاعى قازاقتارعا الاڭدايتىنداي سەبەپ از. ويتكەنى مۇنداعى قا­زاقتار ەل شەتىندەگى گۇلىستان ايماعى گورگان قالاسىندا شوعىرلانعان. ول كاسپي تەڭىزىنە جالعاسىپ جاتىر. رەسەيگە جاقىن ايماق. سوندىق­تان دا ازىرگە قاۋىپ تونە قويماس.

ۋكراينا ۇشاعىنىڭ اپاتقا ۇشىراۋىنا بايلانىستى يراندا حالىقتىڭ نارازىلىعى ءورشىپ كەلەدى. تولقۋلار بولۋى مۇمكىن. ال سوعىس بولعان جاعدايدا كىمنىڭ جاع­دايى قالاي بولاتىنى بەلگىسىز. تەك قازاقتار عانا ەمەس بۇكىل حالىققا، ەلدىڭ جاعدايىنا بىردەي كەرى اسەر ەتەتىنى انىق، – دەيدى يرانداعى بەلسەندى ازامات.

سونىمەن قاتار، جالپى يران ەلىندەگى قازاقتاردىڭ الەۋەتى دە اسا ءماز ەمەستىگىن، تۇرمىستىق جاعدايدان تىس جاستار اراسىندا قازاق ءتىلىنىڭ جويىلىپ بارا جاتقانىن جانە اتاجۇرت تاراپىنان مۇنداعى قانداستارعا قولداۋ بولسا، ەلگە كوشكىسى كەلىپ وتىر­عان­دار كوپ ەكەنىن ايتتى.

 

جولداس وسەرباەۆ، امەريكانىڭ ميچيگان شتاتى لانسينگ قالاسى اقش-تاعى گەوساياسي ماسەلەلەردى شولۋشى جۋرناليست:

– اقش-يران ارا­سىن­دا­عى قاقتىعىستارعا بايلا­نىس­تى، امەريكاداعى قا­زاق­تاردىڭ كەلىپ-كەتۋىنە، ولار­­دىڭ ۆيزا الۋىندا قيىن­دىقتار بولا ما؟

– بۇل جاعدايدا اقش-تاعى قازاقتارعا ەش قيىندىق تۋ­مايدى. سەبەبى قازاقستان يراننىڭ جاقتاسى نە ساياسي قولداۋشىسى ەمەس. ءبىزدى تەك يسلام ءدىنى بايلانىستىرۋى مۇمكىن. ونىڭ وزىندە، ۇلتتىق يدەولوگيالىق تۇرعىدان قازاقتار مەن پارسىلاردىڭ ەش جاقىندىعى بولما­عان­دىقتان، مۇنداي ماسەلە تۋىندامايدى. قازاق­ستان­دىق­تاردىڭ اقش-قا ۆيزا الۋىندا دا ەش وزگەرىستەر بولا قوي­مايدى. تەك اقش اۋەجايلارىندا تاياۋ شىعىستان كە­لەتىن ازاماتتاردى مۇقيات تەكسەرۋ قولعا الىنۋى بەك مۇمكىن.

– ەكى ەل ورتاسىندا سوعىس بولا قالعان جاعدايدا قان­داي وزگەرىستەر بولۋى مۇمكىن؟ قازاقتارعا اسەرى بولا ما؟

– وسىعان دەيىن ءۇشىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس نەمەسە امە­ريكالىقتاردىڭ تاياۋ شىعىستاعى ەكىنشى سوعىسى دە­گەن بولجامدار ايتىلدى. بىراق اقش-تىڭ مەينستريم مەدياسى جانە باتىستىڭ وزگە دە مەديا الىپتارى سوعىستىڭ بولۋ مۇمكىندىگى وتە تومەن ەكەنىن جازدى.

بىراق جاعدايدىڭ ۋشىق­قا­نىنا تالداۋ جاساساق، ەكى ەلدىڭ دە سوعىسقا ىنتاسى جوق ەكەنى كورىندى. مىسالى، يران ءوزىنىڭ شابۋىل جاسايتىنى جايلى 6 ساعات بۇرىن مالىمدەدى. ال اقش بي­لىگى سول 6 ساعات ىشىندە قورعانىس ءادىسىن نە جوسپارىن جاساماي، اسكەردى ءاس­كەري بازالاردان تۇگەل شىعارىپ، قاۋىپ­سىز ايماققا جەتكىزىپ ۇلگەردى. ال يران­دىقتار بوس قالعان اسكەري بازانى بومبىلادى. سەبەبى پارسىلاردىڭ رەاكتيۆتى زىمىراندارى نىساناعا ءدال تيگەن. ال اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپ شابۋىلدان ەشبىر امەري­كالىقتىڭ زارداپ شەكپەگەنىن ايتتى. ءتىپتى، سول شابۋىل كۇنى CNN شۆەيتساريا ۇكىمەتىندەگى جوعارى لاۋازىمدى تۇلعاعا ءانونيمدى تۇردە سىلتەمە جاساي وتىرىپ، اقش باسشىسىنىڭ يران باسشىسىنا جىبەرگەن حابارلاماسى جاريا ەتىلدى. حابارلامادا ترامپ­تىڭ جاعدايدى ۋشىقتىرماۋدى سۇراعانى ايتىلعان.

سوڭعى جاڭالىقتار