16 قاڭتار, 11:32 709 0 رۋحانيات Túrkistan Gazeti

وقىعان ازامات

ءحىح عاسىردىڭ سوڭعى شيرەگى، حح عاسىردىڭ باستاپقى جىلدارى ءۇمىت گۇلى ءبۇر جارعان ءبىر مامىراجاي كەزەڭ ەدى. الاش قوزعالىسى رۋحاني-الەۋمەتتىك، قوعامدىق-ساياسي ومىرگە ساۋلە شاشقان، ءار تاراپتاعى قازاقتىڭ باسىن قوسقان، ءار كەۋدەدەگى جەكە ەل بولساق دەگەن ارماندى ءبىر مۇددەگە توعىستىرعان جىلدار. پروگرەسكە ىلگەرى قادام باسقان ويانۋ داۋىرىندە ءومىر سۇرگەن قازاقتىڭ ءبىر جاقسىسى مۇحامەدحان سەيىتقۇلۇلى بولاتىن. بۇل ەسىم جۇرتقا بەيمالىم، اتى-ءجونى كوپشىلىك ورتاعا، الەۋمەتكە بەيتانىس.

بىراق بۇل ازاماتتىڭ ءوزى كوپكە تانىس بولماسا دا، تۇياعى، اسىلدىڭ سىنىعى بولا بىلگەن ءبىرتۋار ۇلى – قايىم. بۇگىنگى وقىرمانعا ەسىمى ەتەنە تانىس، اتاقتى پروفەسسور، تۇرمەلى سۇرگىندى كورگەن، كارلاگ ازابىن تارتقان، اباي حاكىمدى زەرتتەگەنى ءۇشىن سوتتالعان، مۇحتارداي داناعا شاكىرت بولعانى ءۇشىن تاقسىرەت ارقالاعان قايىم مۇحامەدحانۇلى ەدى.

قايىمنىڭ اكەسى مۇحامەدحان ءوز زامانىنىڭ تالابىنا ساي وقىعان ازامات، كوزى اشىق زيالى، دالا بىلگىرى بولىپتى. دۇنيەنىڭ تەتىگىن تاۋىپ، مال ءوسىرىپ، ءداۋ­لەت جيعان مۇحامەدحان بايلىعىن، قار­جىسىن ۇلت جولىنا باعىشتاپ، الاش قوز­عالىسىنىڭ دامۋىنا ماتەريالدىق قول­داۋ كورسەتكەن مەتسەنات، جومارت. ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىن، جەكە باسقا تابىنۋ الاساپىرانى كەلگەندە بۇل ازامات تا سول زىميان ساياساتتىڭ سويىلىن جەپ، اقىرىندا 1937 جىلدىڭ 2 جەلتوق­سا­نىندا اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن. بار جا­زىعى سول – الاش ۇراندى توپتىڭ قول­داۋ­شىسى بولعانى جانە يسلام ءدىنىن ناسيحاتتاپ، ۋاعىزداعانى.

مۇحامەدحان سەيىتقۇلۇلى 1870 جىلى تۋعان. ءاليحان، بارلىبەك، احمەت، جاقىپ، اي­دارحان سىندى ارىس­تارمەن بىرگە جا­ساعان، يدەيالاس، مۇراتتاس ارىس. ادەبيەتكە، ونەر­گە بالا جاسىنان قۇمار بولعان مۇ­حامەدحان قازاقتىڭ كوپتەگەن اۋىز ادە­بيەتى ۇلگىلەرىن جيناعان، تاريحي-ادەبي مۇ­رالاردى حاتقا تۇسىرگەن، ەسكى ءجادى­گەرلەردى ساقتاپ، كەلەشەككە جەتكىزگەن. اقەدىل ازاماتتىڭ داۋلەتتى دە، باي-قۋات­تى شاعى تۋرالى ۇلى قايىم ەستەلىك رە­تىن­دە جازىپ قالدىرعان. ەستەلىك جازباعا قارا­عاندا، اكەسى ورىس، تاتار، اراب تىلدەرىن جاقسى مەڭگەرگەن، سول تىلدەردە باسىلىپ شىققان ادەبي كىتاپتاردى ەركىن وقىپ، ونى اۋدارىپ، اينالاسىنداعى جاقىندارىنا مازمۇنىن ايتىپ وتىراتىن كىسى بولعان ەكەن. كەڭ سارايداي ءۇيى­نىڭ ءبىر بولمەسى ۇلكەن كىتاپحانا بولىپ­تى. قازىنالى اكەنىڭ كىتاپحاناسىندا ءحىح، حح عاسىرداعى كىتاپتار، جۋرنالدار، باسىلىمدار سورە-سورە بولىپ ءتىزىلىپتى. بۇل ۇيگە زامانىندا حاكىم اباي دا، ونىڭ ۇلدارى ءابىش پەن ماعاۋيا، اقىلباي مەن تۇراعۇل دا قوناق بولىپ كەلگەن ەكەن. تاريحي دەرەككە سۇيەنسەك، بۇل ءۇي – سەمەي شاھارىنداعى ەڭ كورنەكتى ءارى باي، ءزاۋ­لىم، كوزتارتار ءۇي بولعان. 1915-1920 جىل­دارى بۇل ءۇي الاش ارىستارىنىڭ بەي­رەسمي شتاب-پاتەرىنە اينالعان كەزدەسۋ ءۇيى بولعان. وي-حوي، يگى جاقسىلاردىڭ ءىزى قالعان بۇل ۇيدە كىم بولمادى دەسەڭىز­شى؟! بالا قايىم الاشتىڭ ايبوز ارىس­تارىنىڭ اڭگىمەلەرىن تىزەلەرىندە وتىرىپ تىڭداپ، قۇيماقۇلاق بولىپ وسكەن-ءدى. اباي الەمىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك وسى ءوز ۇيىندەگى يگى جاقسىلاردىڭ اڭگىمەلەرىنەن باستالعان-دى. مۇحتار اۋەزوۆ ەڭ الدىمەن ۇستازى عانا ەمەس، اكەسىنىڭ جاقىن ارا­لاس­قان دوسى بولعان. عۇلاما مۇحتار بالا قايىم­دى شاكىرت دەپ ەمەس، تۋعان بالاسى، ءبىر قۇرساقتان شىققان ىنىسىندەي كورىپ، جاقىن تارتقان. قايىم 1921 جىلدان باس­تاپ، دۇرىسى بالا كۇنىنەن سوۆەتتىك يدەولوگيانىڭ قاسىرەتىن تارتقان، زامانى ونى شىنىقتىرىپ، الاش مۇراتى ونى ۇنەمى العا جىلجىتقان. مۇحامەدحاننىڭ تۇڭعىش بالاسى اباي شىعارمالارىنا تەكستولوگيالىق تالداۋ جاساعان تۇڭعىش تەكستولوگ ەدى.

سەيىتقۇلدىڭ مۇحامەدحانى تەك اتا­نىڭ عانا ەمەس، ادامنىڭ بالاسى بولا بىلگەن كەڭ ازامات بولىپتى. سەمەيدە ال­عاش رەت بوستاندىق جارشىسى بولىپ با­سىلىپ، وقىرمانعا جول تارتقان «سا­رىارقا» گازەتىنىڭ قۇرىلتايشىسى رەتىندە تاريح جىلناماسىنا ەسىمى جازىلعان اتىم­تاي جومارت بولاتىن. 1918 جىلى ءجۇسىپ­بەك ايماۋىتۇلى مەن مۇحتار اۋەزوۆ «اباي» جۋرنالىن اشقان دا، سول باسىلىمعا قارجىلاي كومەك كورسەتكەن دە وسى – مۇحامەدحان. ءبىر انىعى، مۇحا­مەدحان سەيىتقۇل – مادەنيەت جاناشىرى، رۋحانيات قولداۋشىسى جانە  ءوز زاما­نىنداعى يگى ىستەرگە مۇرىندىق بولعان تاريحي تۇلعا.

الاشتىڭ نار تۇلعاسى سوۆەت ۇكىمەتى ورناعان شاقتان باستاپ جايلى ءومىر ءسۇر­مەگەن دەۋگە بولادى. 1921 جىلى ءبىرىنشى رەت «الاششىل» رەتىندە تەرگەۋگە الىندى. سوسىن 1928 جىلى داۋلەتتى باي رەتىندە مال-مۇلكىنەن تەگىس تاركىلەندى. 1932 جى­لى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ، تۇرمەدەن-تۇرمەگە اۋىستىرىلعان. ارتىندا قالعان جارى، بالا-شاعاسى دا سوۆەتتىك بيلىكتىڭ زورلىق-زومبىلىعىن كورۋدەي-اق كورگەن.

بيىل ەر مۇحامەدحاننىڭ تۋعانىنا 150 جىل. 1937 جىلعى 2-جەلتوقساننىڭ ءتۇ­نىندە اتىلعان ەردىڭ اجال قۇشقان جەرى، ونى كىمنىڭ اتقانى، قانداي سەبەپپەن اتىلعانى ءالى كۇنگە دەيىن جۇمباق كۇيدە. مۇحامەدحان تۋرالى ايتىلماعان ءسوز كوپ. تاريحي تۇلعا ءوز زەرتتەۋشىسىن كۇتىپ-اق تۇر. ءبىز تۇلعا الدىنداعى پارىزىمىز دەپ بىلگەنىمىزدى ورتاعا سالدىق. ەندى  وزگە دە تاريحشى، الاشتانۋشىلاردى وسى مۇحامەدحان سەيىتقۇلۇلى تۋرالى جازۋعا، ناسيحاتتاۋعا شاقىرامىز. مۇحا­مەدحان تۋرالى جازباساق، ايتپاساق، ەر­تەڭگى ۇرپاق قايىمداي قايراتكەر ۇلدىڭ قانداي ورتادا وسكەنىن، كىمنىڭ ۇرپاعى ەكەنىن باعامداي الار ما ەكەن؟..

ەلدوس نۇسىپۇلى

سوڭعى جاڭالىقتار