26 جەلتوقسان 2019, 09:50 1438 0 ادەبيەت "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

سىرلاسۋ بايانى ء(ابدىجامىل نۇرپەيىسوۆتىڭ اڭگىمەسى)

وسى جىلدىڭ قازان ايىندا قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى، اتاقتى جازۋشى ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ اعامىز 95 جاسقا تولدى. ابەڭ ەشقاشان ءوزىنىڭ تويىن تويلامايتىن ادام. بىراق بيىل جان-جاقتان ازاماتتار قولقالاعاننان كەيىن ابەڭ كەلىسىپ، 95 جىلدىعىن وتكىزدى. مەنىڭ قولىمدا باعا جەتپەس ءبىر ماتەريال بار ەدى.

ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى بولىپ تۇرعاندا، ۋنيۆەرسيتەتتە ارنايى تەلەستۋديا اشتىم. ونداعى ماقساتىم – قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن ۇلى تۇلعالارىنىڭ ءومىرىنىڭ ءبىر ءساتىن بولسا دا تاسپالاپ، كەيىنگى ۇرپاققا ساقتاپ قالۋ ەدى. كەزىندە مۇحتار اۋەزوۆ، الكەي مارعۇلان سىندى ۇلىلاردان ساباق الدىم. بىراق سولاردىڭ ءبىر ءسوزىن دە جازىپ الا المادىق، ءتىپتى بىرگە سۋرەتكە دە تۇسپەپپىز. ول كەزدە بۇگىنگىدەي تەحنولوگيا دامىماعان، ءبارىن ساقتاپ الۋعا مۇمكىندىك جوق بولاتىن. 2003 جىلى ابەڭ ماعان سالەمدەسە كەلدى، جانىندا سول كەزدەگى ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى يمانعالي تاسماعامبەتوۆ بار. اڭگىمە ۇستىندە تەلەستۋديا اشقانىمدى ايتىپ، ابەڭە قولقا سالدىم. «ابە، ءساتى ءتۇسىپ تۇرعاندا، پايدالانىپ قالايىق. بۇكىل ءومىرىڭىزدى ەركىن بايانداپ بەرىڭىز، ءبىز تەلەستۋديادا تاسپاعا ءتۇسىرىپ الايىق. ءسىزدىڭ ءومىربايانىڭىز ەرتەڭگى ۇرپاققا كەرەك»، – دەدىم. نە كەرەك، ابەڭ كەلىستى. سودان 5 كۇن بويى ابەڭنىڭ ءوز ءومىرى جايلى اڭگىمەسىن تاسپاعا تۇسىردىك. جانىنا مارقۇم اقسەلەۋ سەيدىمبەكتى وتىرعىزىپ قويدىم. سول سۇحبات 7 جارىم ساعات بولدى. ومىرىندە 7 سەكۋند سۇحبات بەرۋگە كەلىسپەيتىن ابەڭنىڭ بۇل اڭگىمەسى ءبىز ءۇشىن قۇندى قازىنا بولدى. وسى سۇحباتتى قاعازعا ءتۇسىرىپ، ءبىر عانا دانامەن كىتاپشا ەتىپ شىعاردىم. ونى ابەڭنىڭ 95 جاس مەرەيتويىندا وزىنە تارتۋ ەتتىم. ەندى سول مۇرانى، ابەڭنىڭ ءوز اۋزىمەن ايتىپ بەرگەن اڭگىمەسىن حالىق قىزىعىپ وقيتىن تارتىمدى باسىلىمنىڭ ءبىرى ءTúrkىstan گازەتىنە ىقشامداپ جاريالاۋدى ءجون كوردىم. اڭگىمە ەش وزگەرىسسىز ابەڭنىڭ اۋزىنان بەينەتاسپاعا تۇسكەن كۇيىندە باياندالادى.

ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆتىڭ اڭگىمەسى

مۇحتار اۋەزوۆ شىعارماسىنا وتىرار الدىندا: «اۋەلى بۇل شىركىندى باستاۋ قيىن» دەپ ايتادى ەكەن. راسىندا دا، نە نارسەنى دە باستاۋ قيىن عوي. «ءىستى اياقتاعانىنا قاراپ ەمەس، باستاعانىنا قاراپ باعالاۋ كەرەك» دەيدى. مىنە، باستاۋ قيىن.

ارينە، مەنىڭ ءومىرىم – مەن ءۇشىن جا­زىلعان حاتتاي. ويلاي باستاساڭ، ءبارى  ەسىڭە ساي­راپ ورالا كەتەدى. مەن 10-11 اتاما دەيىن بىلەمىن. ءبىز جاقايىم،   جاقايىمنىڭ ىشىندە بايىمبەت. بۇل ءابىلحايىر حاننىڭ كەزىندە ءومىر سۇرگەن  ادام. جەتىنشى اتامىز – تويقوجا دەگەن باتىر. بۇل  شىنىندا دا با­تىر بولعان ادام. قالماقپەن ءبىراز سوعىسقان. قالماقپەن ءبىر سوعىستا سانىنا ساداقتىڭ وعى تيگەن. اياعى ءىسىپ، قيىنداعان كەزىندە بىرگە تۋعان اعاسى قىدىرباي بي سىنىقشى الىپ كەلىپ، كورسەتىپتى. الگى سىنىقشىنى وڭاشا شىعارىپ اپ، جاع­دايىن سۇراعان عوي. سويتسە سىنىقشى: «اياعىن كەسپەسە، ولەدى. باسقا جولى جوق» دەي­دى. «كەسكەندە دە 4 جەرگە 4 قازىق قاعۋ كە­رەك، باتىر ادام قول-اياعىن كەرىپ بايلاپ تاستاۋ كەرەك، جانى قينالعان كەزدە زاقىم قىلىپ جىبەرۋى مۇمكىن. كوكىرەگىنىڭ ۇستىنە، كەۋدەسىنە مىقتى ەكى ادامدى مىنگىزۋ كەرەك» دەگەن عوي سىنىقشى. ول كەزدە «انەستەزيا»، «وبەزبوليۆايۋششيە» دەگەندەردىڭ ءبىرى دە جوق قوي. تەك وتكىر پىشاق، قايناتقان تۇزدى سۋ، تۇيەنىڭ شۋداسى عانا بار. تارتىپ ارتى­نان بايلاپ تاستايدى. سونى الگى قىدىرباي اتا­مىز تويقوجا اتامىزعا ايتسا، «كوزىم تىرىدە كەۋدەمە ادام مىنگىزەم دەپ جۇرگەن جوقپىن، كەرەك بولسا اياعىمدى كەسىپ الا بەرسىن، تيمەيمىن. قازىقتىڭ دا، ەشتەڭەنىڭ دە كەرەگى جوق» دەپتى. نە كەرەك، سىنىقشى اللاعا سىيىنىپ، ءوز جۇمىسىنا كىرىسكەلى جاتقاندا سىرما تاقيانى ءتورت بۇكتەپ تويقوجانىڭ تىسىنە باسىپ قويىپتى. سودان سىنىقشى اياعىن بايلاپ، الگى تاقيانى اۋزىنان الايىن دەسە، باتىردىڭ اۋزى اشىل­ماي قالىپتى. اۋزىن قىلىشتىڭ ۇشى­مەن اشسا، ءتورت بۇكتەپ تىسىنە باسقان تاقيا قيىلىپ قالعان ەكەن. مۇندا ەشقانداي ءوسىرىپ ايتۋ جوق. ساننان سي­راقتى كەسىپ الىپ تاستاۋ دەگەن وڭاي ەمەس. ءتىپتى، تىكەن كىرسە دە، جانىڭ شىعىپ كەتە جاز­دايدى عوي. ال تويقوجا باتىر قاي­راتتىلىقتى، شىدامدىلىقتى وسى ارادا كورسەتكەن عوي. سوسىن تويقوجا باتىر اق­ساق ءبورى اتانعان. «قان مەن تەردە» باس كەيىپكەر – بالىقشى ەلاماننىڭ جەتىنشى اتاسى – تويقوجا باتىر، اقساق ءبورى اتان­عان دەگەندى جاپسىرا سالعانمىن. سول – مە­نىڭ جەتىنشى اتام.

ال مەنىڭ اكەم 1903 جىلى تۋعان. 1944 جى­لى 21 اپرەلدە چەرنوبىلدىڭ باتىس جا­عىندا 40 شاقىرىم جەردە تۇنگى ساعات 2-دە سنارياد جارىلعان. اكەم سول ارادا قازا تاۋىپ، سول ارادا جەرلەندى. ءوزى سوعىستىڭ الدىندا اقتوبە وبلىسى، شالقار اۋدانىندا مەسپرومدا ديرەكتور بولدى. ەتىك تىگەدى، كيىم تىگەدى، سوسىن بالىق اۋلايتىن. سۋدىڭ جاعاسىنا بيداي، تارى ەگەتىن. قۇمنىڭ جاعاسىندا قۇم تالدار بار. سول تالداردى كەسىپ، ورىلگەن كورزينكالار جاسايتىن. «كراسنىي ۆوستوك» دەگەن ارتەل بول­دى، سوندا اسحانا بار ەدى. سوندا اكەمنىڭ ەكى ناعاشىسى بار. ەكەۋىنىڭ دە ەسىمى – احمەت. بىرەۋى شەشەسىنىڭ (پەريزات اجەمىزدىڭ) ءىنىسى – قويشى قارا بوز احمەت. ەكىنشىسى – سا­راۋىز احمەت.

التىنشى – قالدان دەگەن جۋاستاۋ اتا­مىز بولىپتى. ال بەسىنشى اتامىز – ار­عىن­باي دەگەن كىسى. سول ارال تەڭىزىنىڭ جا­عا­سىن­دا قۇلپىتاسى بار، ءوزىمىزدىڭ اۋىلعا بارا جاتقاندا ءار كەزدە سوعام. ونىڭ بالاسى – سلانباي، سلانبايدىڭ بالاسى – نۇرپەيىس. نۇر­پەيىستىڭ بالاسى – كاريم، سوسىن – مەن. ال ەندى مەنىڭ تۋعان جىلىم – 1924 جىل. ايىن، كۇنىن بىلمەيمىن.

– وسى مەن قاي كۇنى، قاي ايدا تۋدىم؟ – دەپ اكەمنەن سوعىستىڭ الدىندا سۇرادىم.

– ونى قايتەسىڭ؟

– كومسومولعا وتەيىن دەپ ەدىم.

اكەم قولىن ءبىر سىلتەدى.

– يت ءبىلسىن بە، سەن تۋعاندا ءبىز قوراعا كى­رەيىك دەپ، جايلاۋدان كوشىپ كەلدىك. سوسىن جازدا الىپ كەتكەن قازان-پەشتى ورناتىپ، ەسىك-تەرەزەنى سالدىرىپ بىتكەنشە، قاتىندار ءۇيدىڭ جانىنداعى جاردىڭ باسىنا، 2-3 كەرەگەدەن كۇركە قوس تىگىپ جاتىر ەدى. سول كۇنى تەڭىز جاعاسىنا ءبىرىنشى رەت قار جاۋدى. كەشكىسىن اۋىلدىڭ سيىرىنا قاس­قىر ءتيىپ، سيىرلار قۇلادى. باعي اتاڭ­نىڭ قارالاۋ وگىزى قارنى جارىلىپ، ىشەگى ءسۇي­رەتىلىپ كەپ جىعىلدى. سويىپ الدىق، سول كۇنى كەشكىسىن سەن تۋدىڭ. قاسقىر العان وگىزدىڭ سول ءبۇيىر ەتىن شەشەڭە قالجاعا اسىپ بەردىك.

ءبىزدىڭ جاقتا قار نويابردە جاۋادى. تۋعان كۇنىمدى نەگە 22 وكتيابر دەپ العانىن ءبىل­مەيمىن.

***

نۇرپەيىس ەكى سايلاۋدا بولىس بولىپ، سوڭعى سايلاۋدىڭ ورتاسىندا قايتىس بول­عان. بايدىڭ بالاسى، مىرزا. سوسىن مەشىت ۇستا­عان. مەشىتتىڭ يمامى بۇحاردى ءبىتىرىپ كەل­گەن، ءوزىنىڭ ىنىلەرى. ۇمبەت اقىن 1937 جى­لى ۇستالىپ كەتتى. بۇحاردا بىتىرگەن، ءبىز­دىڭ جاقتىڭ سول كەزدەگى جاستارى سوندا وقى­عان. ال ءتىلىن نۇرپەيىس مەشىتتە سىن­دىرعان. سول ماڭدا ءبىراز اۋىل بولادى، كەيىن اۋىل سانى ازايدى. وقۋ باستالعان كەز­دە كولقارا دەگەن جەرگە بارامىز. ول – بە­لاراننىڭ استى. بەلاراندى بىزدە تاۋ دەيدى. كوكتوبەنىڭ مۇزدارىنداي بيىكتىگى. ءبى­راق كوكتوبە كوزگە سونداي سۇلۋ عوي، ال ءبىز­دىكى قارا قوتىر تاس، دالانىڭ ءشوبى ءوس­كەن.

سوسىن القابەل ۇزىن، بەلاران ەكەۋ. جاق­سى جانە جامان. ءبىز جامان بەلاراننىڭ اس­تىندا وتىرامىز، ءبىر تۇمسىعى تەڭىزگە كىرىپ تۇر. تۇمسىقتىڭ استىنان ۇزىن تول­قىندار گۇرس-گۇرس ۇرىپ جاتادى. سودان 5-6 شاقىرىمدا كولقورا دەگەن جەر بولدى. نۇرپەيىستىڭ قىزى ساعيرا اپامنىڭ سەمياسى كولقورادا تۇرادى. مەنى وقۋعا سوعان اپاردى. ءبىز وقيتىن مەكتەپ جوق، 1931 جىلى بولۋ كەرەك. اشارشىلىق كەزى. بىراق بىزدە ارقانىڭ ەلىندەي اشتىق بولعان جوق. ايتسا دا سول «وزەن جاعالاعاننىڭ وزەگى تال­مايدى» دەپ، تەڭىز بالىعىنىڭ ارقا­سىندا، ايتەۋىر ءولىم-ءجىتىم از بولدى. بىراق حالىق اش بولدى. سول اشارشىلىقتىڭ كەزى، ۇسا اپايدىڭ ۇيىندەمىن، سونان 1-2 شا­قى­رىم­داي جەردە ءزات دەگەننىڭ ءبىر بولمە ءۇيى بار. اۋزى پەشكىمەن بولىنگەن، قازاندىق وتى­نى بولعان. 11-12 بالا عوي دەيمىن. اۋىل سوۆەت ءزاتتىڭ ءۇيىن جالداعان، سوندا وقي­مىز. كەيدە ايەلى الدىمىزدان: «بالالار، بۇگىن وقۋ بولمايدى، ءۇيدىڭ قوجايىنى اۋىرىپ جاتىر» دەپ شىعادى، كەتىپ قالا­مىز. كەيدە: «بالالار، بۇگىن وقۋ بولمايدى، ۇيدە كىسىلەر بار» دەيدى، تاعى كەتىپ قالامىز. جەردە الاشانىڭ ۇستىندە وتىرامىز. شايدىڭ ۇلكەن جاشىگى بولاتىن، فانەر تاقتايدىڭ ءبىر بەتى – تاقتامىز. سوسىن بور، شۇبەرەك بار.

ىشىمىزدە جىگىت بولعان بالا بار، ءبىز كىش­كەنتايمىز. انا جىگىت قوي باعادى، بالىق اۋلايدى. وقىتۋشىمىز – اقەركە دەگەن قىز. ادەمى قىز، سول وڭىردەگى سۇلۋ، اپپاق بەتىندە قاپ-قارا مەڭى بار، توستاعانداي قارا كوز، قولاڭ شاش، ايتۋلى سۇلۋ بولاتىن. اپايىمىزدىڭ جاڭاعى ەرەسەك وقۋشى ابىلاشقا قۇسى ءتۇسىپ بولدى. كىلەڭ دوسكاعا سونى شىعارادى. «ا»-نى سال دەيدى، انا بەيشارا ءبىر قولىندا بور، ءبىر قولىمەن قۇيرىعىن سيپاپ، قيپالاقتاپ تۇرادى، سالا المايدى. مەن سىزگە ايتايىن، جاڭاعى بەيشارا قاتتى قينالادى ەكەن.

ءبىر كۇنى «وقۋ بولمايدى» دەپ قايتارىپ جىبەرگەن. وقۋدان شىعىپ، ءابىلاشتىڭ ءۇيى­نە بارسام، توردە 3-4 كىسى جاتىر. ۇلكەن 2 شە­لەك سۋ كەتەتىن قارا تايقازاندا بىلا­مىق، ءبىر قۇلاشتاي سابى بار، باسى قارا قاڭىلتىردان ىستەلگەن باقىر. سول باقىر­مەن قازانداعىنىڭ ءتۇبى قاتپاسىن دەپ بۇلعاپ تۇر، سوسىن تولتىرىپ الىپ جوعارى كوتەرىپ جىبەرىپ، توڭكەرگەندە انا باقىرعا قادالىپ قاراپ تۇرىپ قالدى.

توردە جاتقان انا ءتورت كىسى:

– ءاي، ءابىلاش، قايدا قاراپ تۇرسىڭ؟»، – دەدى.

– تاپتىم، تاپتىم، – دەپ، سانىن سوعىپ قالدى.

– نەنى تاپتىڭ؟

– «ا»-نى قالاي سالاتىنىن.

– قالاي سالادى ەكەن؟

– اۋەلى باقىر ۇقساتىپ دوڭگەلەك سالام، سوسىن ساپ.

اقەركە دوسكاعا شىعارعاندا شاماسى با­قىردى ىزدەپ تۇرادى عوي دەيمىن. سوسىن اپايى­مىز «قايدا قاراپ تۇرسىڭ، «ا»-نى سال» دەپ ۇرىسادى. «قازىر، اپاي، قازىر» دەپ ۇلكەن قىلىپ تاقتاعا دوڭگەلەك سالادى، جاڭاعى ءبىر ۇزىندى تارتىپ قالادى. «توقتا، بولدى» دەپ توقتاتىپ قويادى. سول بەيشارا مارت ايىندا بالىق اۋلاپ ءجۇرىپ، مۇز بوساعاندا ارقادان قاتتى قارا داۋىل سوعىپ، مۇز سىندىرىپ الىپ كەتىپ، سوندا ىق­قان مۇزدىڭ ۇستىندە ءولىپ كەتتى.

سونان كەلىمبەتتىڭ قۇلجان دەگەن اعا­سى بىرگە تۇرعان ولەڭشى ەدى، سول ولەڭ جاز­دى. ەكى جولى ەسىمدە:

اينالايىن، ءابىلاشىم، قارعام-اي،

ۋىزىڭنان ءوسىرىپ ەدىم شايقاپ-اي.

يانۆار ايىندا اجەم، نۇرپەيىستىڭ ايەلى قايتىس بولدى. نۇرپەيىس باياعىدا قايتىس بولعان. مەن تۋعاندا اجەم «بۇل – نۇرپەيىستىڭ كەنجە بالاسى» دەپ باۋىرىنا باسقان. مەن ءوز شەشەمدى مويىنداعام جوق. اجەمنىڭ تاربيەسىندە، نۇرپەيىستىڭ كەنجەسى بولىپ ءوستىم. «اجەڭ قايتىس بولدى» دەپ الىپ كەتتى. مۇز قاتقان، يانۆار، مۇزدىڭ ۇستىمەن باردىق. كەشكىسىن بارساق، تولعان ادام. تۇيە، اتتى كىسىلەر. سونان وقۋعا بارعانىم جوق. كەلەسى جىلى مەنى مەكتەپكە اپارعاندا ەكىنشى سىنىپقا ءتۇسىردى. بۇعان دا مەنى كۇزدى، قىستى وتكىزىپ، كوكتەمنىڭ باسىندا اپاردى. سوسىن ءۇشىنشىنى قۇلاندىدا وقىدىم. بۇل جاقتان كوكتەمدە كەتىپ قالدىم، اۋىلعا باردىم. ءتورتىنشىنى كوكورال دەگەن لەنين كولحوزىندا، سوسىن قاشىق ءبىر 70-80 شاقىرىم جەردە وقىدىم.

***

جاسەكەڭ دەگەن ۇلكەندەۋ كىسى بولدى. اكەمنەن ۇلكەندەۋ. اكەمنىڭ ءناجىم دەگەن تەتەلەس ءىنىسى اۋىلنايدىڭ سەكرەتارى بولدى. سوعان جىبەردى. سەنتيابردى وتكىزىپ، وكتيابردىڭ باسىندا باردىم. جاسەكەڭ اتپەن باردى، مەنى ارتىنا مىنگەستىرىپ جىبەردى. بىردەن جەتۋ قايدا، جول ۇزاق، الدىمەن اقباستى دەگەن جەرگە توقتادىق. ءبىر اعايىن شالدىڭ ۇيىنە، بۇرىن كورمەگەن ادامىم – سۇيەقۇل دەگەن شال. «قان مەن تەردەگى» سۇيەۋ قارت دەگەن سول. ءبىر قوندىق سوندا، ەسىمدە قاتتى قالدى. ساقال، شاشى، كىرپىگى – اپپاق، كوزىنىڭ جيەگى – قىزىل. ۇستىندە اقبوز دامبال، اقبوز كيىم، ءتىپ-تىك وتىرادى. داۋسى شاڭقىلداعان، ءۇزىپ-ءۇزىپ سويلەيدى. كارىمنىڭ بالاسى ەكەنىمدى ەستىگەندە: «ءوزىمنىڭ بالام بولدى عوي، وندا الىپ قالامىن، جىبەرمەيمىن» دەدى. زارەم كەتتى. ءبىر كەش سوندا بولدىق.

كوكارالدا وقىدىق. جاڭاعى كوكەم ءبىر تۋىستاردىڭ ۇيىندە جاتادى ەكەن، مەن دە سوندا جاتتىم. اۋىل سوۆەتتىڭ پرەدسەداتەلى اقجاش دەگەن كىسى. ايقىن دەگەن سۇلۋ كەلىنشەگى بار. حالىقتىڭ ءالى تويماعان كەزى، 1934 جىل، سول ۇيگە بارسام، قوينىما ىستىق كۇلشە تىعىپ جىبەرەدى. سويتسەم ول مەنىڭ اعاممەن كوڭىلدەس بولىپ ءجۇر ەكەن. نويابر ايىندا اكەمنىڭ ءىنىسى الىپ قاشتى. سەكرەتارلىعىن تاستادى.

كوپتىلەۋ دەگەن اعايىنىمىز، ءوزى ءانشى، بىراق تۇرىنەن ادام قورقاتىن. كوزى جىلاننىڭ كوزىندەي. ول اسىرەسە، كوكتەمدە مال تولدەگەندە كەيبىر قوزى-لاقتى ۇيگە الادى عوي، سول كەزدە ۇيگە كەلە جاتسا، حابار سالادى:

– كەلىن قاراعىم، ۇيدە جاس بالا بولسا، جاس ءتولى بولسا، بىلاي الىپ كەتشى، مەن كىرەيىن دەپ تۇرمىن، – دەپ.

كوزى وتكىر، ماڭدايى ەكى ەلى، وراق تۇمسىق، بۇجىر قارا كىسى، يىقتى. بۇل ەش ۋاقىتتا اۋىل اراسىندا ۇرلىق قىلمايتىن. قاراقالپاق اسىپ ارۋنا، تۇرىكمەن اسىپ، تۇركىمەننىڭ ساڭلاق جۇيرىكتەرىن الىپ كەلەتىن. سوسىن ەشكىمدى قاسىنا المايتىن، جالعىز جۇرەتىن. ەتىك تە تىگەتىن. سول اۋىل­دىڭ ۇزاتىلاتىن قىز، تۇسىرەتىن كەلىندەرىنە اياقكيىم تىگەتىن. مەن «قان مەن تەردەگى» كالەندى وسى كوپتىلەۋ اتامىزدان العام.

نويابردە الىپ قاشتى، سوندا بارىپ ەكى اي جاتتىق، مارتقا دەيىن وقۋعا بارعانىم جوق. مارتتا ءبىزدىڭ ءۇي شالقارعا كەتكەن. كوكەم ايەلىمەن، كوپتىلەۋ اتامىز ءبىر ات، ءبىر تۇيەمەن، تۇيەنى قالاۋىشتاپ مەنى ءمىن­گىزىپ، سوسىن ءوزى تۇيەنىڭ ۇستىندە ەكى قونىپ شالقارعا بارىپ، شالقاردىڭ مەكتەبىنە 4-كلاسقا اپاردى. مەنىڭ وقۋىم سونداي يت تالاعانداي، سوسىن 5-ءشى كلاستان باستاپ دۇرىس وقىدىم، گرامماتيكا دەگەندى ءبىل­گەنىم جوق، ويتكەنى وتكەنىمىز جوق.    5-كلاس­تا قازاق ءتىلى، ورىس تىلىنەن كۇزگى جازباشا سىنعا قالدىم. ەش ۋاقىتتا تاپسىرا المايتىنىمدى ءبىلىپ، وقۋ باستالعاندا «پيونەر» دەگەن قايىقپەن ارالعا كەلىپ ءتۇستىم. ارالدا شەۆچەنكو اتىنداعى ورتا مەكتەپ بار، سوعان باردىم. زاۆۋچى ۇزىن بويلى، اق­قۇبا سۇلۋشا جىگىت ەكەن، سول كىسىگە:

– اعاي، مەن شالقاردا 5-تەن 6-عا كوشىپ ەدىم، – دەدىم.

– كۋالىگىڭ قايدا؟

– مەن بالىق كولحوزىنان كەلە جاتىرمىن، كەيىن شالقارعا بارىپ اكەلەم.

– «ا» كلاسىنا بار، – دەدى.

ەكى كلاسس ەكەن، «ا» جانە «ب». بىردە امە­ريكانى ءوتىپ جاتتىق، ارالدا ات قويعان اۋداندار كوپ، امەريكا، شانحاي دەگەن بار. ديىرمەنتوبە دەگەن بار. سوسىن كەيىن 1980-جىلدارى تاعى ءبىر توبەلەر شىقتى. كەمپىر-شالدان قاشقانداردىڭ توبەسى دەيدى، انا بالالار ۇيلەنىپ، ۇيدە اكە-شەشەسىن قالدىرىپ، وزدەرى ءبىر رايون بولعاندار. سوسىن جەبىر توبە دەگەن شىقتى. الگى امەريكا دەگەن رايوندا جاتاقحانامىز بولدى. جالعىز جاتۋعا قورقاتىن ەدىم. سونان كۇزگىنى تاپسىرا المايتىنىمدى ءبىلىپ، وسىلاي اتتاپ كەتتىم. كەلەسى جىلى جەتىنشىنى شالقاردا وقىدىم.

مەنىڭ الگى ساۋاتسىز بولىپ جۇرگەنىم، «كۋرليانديانى» جازعان كەزدە سونىڭ ءبىر بەتى ساقتالماپتى. وسى كۇنى كورگىم كەلەدى. سونىڭ قولجازباسىن الماتىعا كەلىپ، ماشينيستكاعا باسقىزامىن دەگەندە «سوتسياليستىك قازاقستاننىڭ» ماشبيۋروسىندا باتىربەكوۆا دەگەن جاس ورتاسىنداعى ايەل مەنى ءبىر اققۇبا كەلىنشەككە جىبەردى. سول مەن كەلگەندە كۇلەتىن، «قايىن ءىنىم، قاتەلەرىڭدى جوندەپ باسىپ جاتىرمىن، رەنجىمەيسىڭ بە؟» دەپ. مەن قىسىلامىن. بىردە سىقىلىقتاپ كۇلىپ، اق تەر، كوك تەر بوپ قىزارىپ تۇرعانىمدا جاڭاعى باتىربەكوۆا ۇرىستى. سويتسەم، پەرەنوسىم دۇرىس بولماپتى. مىسالى «امان با» دەگەن ءسوز عوي، العاشقى ەكى ءارپىن جازىپ، ارى قاراي تاسىمالعا ءبولىپ تاستاپپىن. مەن ءۇشىن ب جانە ۆ ءالى كۇنگە دەيىن سول، ءالى ساۋاتسىزبىن. وسىلاي وقىدىق. بىراق تاريحتان سۆەرلوۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ 3-ءشى كۋرسىن ءبىتىرىپ كەلگەن مەڭدياروۆ دەگەن ساباق بەردى. قازىر قاراپ وتىرسام، ءبىزدى جوو باعدارلاماسىمەن وقىتىپتى. ۇلى پەتر ءى، ناپالەوننىڭ رەفورماسى سىندى سۇبەلى تاريحتى وقىدىق. مەن 10-شى وقىپ ءجۇرىپ، «پوۆەست جازام» دەدىم. ۇلكەن بۋحگالتەرسكي داپتەر بولدى، سوعان باتاقتىڭ سارىسى جونىندە پوۆەست جازدىم.

اسكەردەن كەلسەم 10-شىنى بىتىرگەن اتتەستاتىم، جاڭاعى جازعانىم، ءبارى جوق. مەن قۋاندىم، بالالىق شىتپاي ەدى. الگى اۋىل سوۆەتكە حاتشى بولاتىن اكەمنىڭ تەتەلەس ءىنىسى، ەسىمدە 1938 نە 1939 جىلى جازعى كانيكۋلدا كەلگەم، مەن كوكەمدى، ول مەنى جاقسى كورەتىن. ەكەۋمىز سالىپ جىبەرگەن اتپەن كەتىپ بارامىز. قولتىعىندا تەر­لىك توقىم، قولىندا جۇگەن، قاسىندا مەن كەلە جاتىرمىن. ماعان «ال بالا، ەندى سەن دە ءبىراز وقىپ تاستادىڭ. كوپ ۇزاماي 10-شىنى بىتىرەسىڭ. اناۋ سەنەن 3-4 جاس ۇلكەن جۇماعاليدىڭ بايازى 10-شىنى ءبىتىرىپ، ارالدا رىبگوسسترەستە وتدەل كادر بولىپ ىستەپ ءجۇر، سەن كىم بولاسىڭ؟» دەدى. ۇيالشاق بولاتىنمىن، قىزارىپ كەتتىم. «جازۋشى بولام» دەدىم. ۇندەمەدى.

***

اماندىق بولسا، وكتيابردىڭ 22-نە 79-عا كەلەم. كوپ جاسادىق. وسى جاسقا كەلەم دەپ ويلاماعان ەدىم، قازىر ويلاپ قاراسام ورىستىڭ ەرتەگىسىندە «كاششەي بەسسمەرتنىي» بار عوي، كەيدە ءوزىمدى سونداي كورىپ قالامىن.

بۇل ومىرگە مەنىڭ وكپەم جوق. قيىن­دىعى دا بولدى، قاسىرەتى دە، قىزىعى مەن قۋانىشى دا از بولعان جوق. ءبىرىنشى مەكتەپتە كولقورادا اپايدىڭ ۇيىندە جاتىپ وقىدىم دەدىم عوي، ءزاتتىڭ ءۇيى – مەكتەبىمىز. ساباق بولسا، ۇزىلىستە ءزاتتىڭ ايەلى 11-12 بالانىڭ ىشىنەن جالعىز ماعان كەسەگە تولار-تولماس كوكسەك سالىپ ءسۇت بەرەدى. اشار­شىلىق كەزى عوي. بىزدە اشتان ءولىپ، كوشتەن قىرىلىپ جاتقان ادام بولمادى. بىراق ولگەندەر بولدى دەيدى، ەسەكتىڭ ەتىن جەگەندەر بولدى دەيدى. اش بولدى حالىق. مەنىڭ بىلۋىمشە، كوشالى دەگەن اتامىز دا اشتان ءولدى.

اكەم اڭشى ەدى. مەن مەكتەپكە بارماعان كەزىم، كۇزدە ەكى قاز اتىپ اكەلدى. اكەمدە ەكى ايەل بولاتىن. ۇلكەن ءۇي، ءبىر بولمە. كوز الدىمدا كەشە بولعان وقيعا سەكىلدى. ەكەۋى جۇرەسىنەن وتىرىپ، باسىن كەسىپ تاستاپ، اكەم، ەكى ءىنىسى، مەنى ءاجۋا­لايتىن اعام – ارەن اعاي، سوسىن اۋباكىر دەگەن، ءبىزدى ۇلكەن ءۇي دەيتىن، ايەلدەر باي اتامنىڭ ءۇيى دەيتىن. جالپى حالىق ۇلكەن ءۇي دەيتىن. سول توڭىرەك كوپ جيىندا ءبىزدىڭ ۇيگە جينالاتىن. اجەمىز كەڭ ادام بولدى. اش، بارىندە ءۇن جوق. نامازشام كەز عوي دەيمىن. كوشالى اتامىز كىردى، تاپالتاق الاسا كەلگەن كىسى بولاتىن. كىرىپ كەلگەننەن ىشتەگىلەر سالەم بەردى، مەنىمشە ەسىتكەن جوق، ەسىتسە دە ميىنا جەتكەن جوق. ەكى كوزى كىرگەننەن قازدا. وتىرىپ-وتىرىپ، ءبىر كەزدە جاڭاعى كەسىپ تاستاعان قازدىڭ بىرەۋىنىڭ تۇمسىعىنان ۇستاپ، ءجۇن-ءجۇن، قان-قان اۋزىنا سالىپ، كوزىن جۇمىپ سونى ۇزاق شايناعانىن بىلەمىن. وسى ەسىمدە، سول كوز الدىمدا.

ەكىنشى قازى ءپىستى، ءبارى كەلدى تاباققا. ءبارى جابىلا، ءبارى ەكى قولداپ، كوپ جەۋگە تىرىستى. جاڭاعى اكەمنىڭ وزىنە تەتە ءىنىسى اكەسى باي بولسا دا، بايدىڭ مىرزاسى ەسەبىندە سول قالپىندا ساقتاعان كىسى ەدى. قيىندىقتا دا كيىمى تازا، قىرىن جىقپاي كيەتىن، ءوزى سۇلۋ كىسى بولدى. وقتاۋداي، ورتا بويلىدان جوعارى. كۇرەڭ قاسقا اتى بولاتىن. تەك سول عانا ءتىپ-تىك بولىپ وتىر. «قان مەن تەردەگى» تاڭىربەرگەننىڭ ءپروتوتيپى – سول اعاي. سول تاڭىربەرگەن ەڭ سوڭىندا پروۆودنيك بولىپ اق اسكەرگە، ونىڭ ورنىنا ادام بەرەتىن بولىپ، كەلىسىپ الىپ قالامىز دەگەندە قالماي كەتىپ قالادى. اقىرزامان باستارىنا تونگەن كەزدە مىناداي جاعداي، ەكى اياق ءبىر ەتىككە تىعىلىپ، تىرلىك ابدەن تىعىرىققا تايانعان كەزدە ويلادىم. كوكەم ستالينگرادتا قايتىس بولماعاندا نە ىستەر ەدى دەپ.

***

1942 جىلى مەكتەپ بىتىرگەن بالامىن، اكەمنىڭ ءۇش نەمەرە ءىنىسى، ءوزىنىڭ ەكى ءىنىسى جانە مەنى اسكەرگە الىپ كەتتى، ستالينگرادقا 1 اي دايىندىق بولدى. ولاردى بىردەن ستالينگرادقا جىبەردى. كەيىن ءبىلدىم. مەنى مارشوۆىي پولك قۇرامىندا استراحانعا جىبەردى. مەندە ءبىر وق قاعار بولدى. قالماق دالاسىندا ءبىرىنشى لينيادا جاتتىق، استراحاننىڭ ار جاعىندا. كۇز، نەمىستەر كۇشىن جيىپ العان، بىزدىكىلەر دە سوعان قورعانىپ جاتىر. ەرتەڭ شابۋىل باستالادى دەپ جاتقاندا، جولستان دەگەن شوبەرە اعامىز بار ەدى، قازىر ءتىرى، سول اياعى مەن قولىنان جارالانىپ، ەكەۋمىز ءبىر بولىمشەدە بولدىق. مەنى ەكى كۇن قالعاندا تىلعا الىپ كەتتى. مەن وردادا ءبىتىردىم. 1943 جىلى مارتتا لەيتەنانت بولدىم. سوسىن يۋجنىي فرونت نوۆوشاحتينسكيدە نازناچەنيە كۇتىپ، ورىس كاپيتان ەكەۋمىز ءبىر كەمپىردىڭ ۇيىندە 4-5 كۇن جاتتىق. «ۆوينا ي ءميردىڭ» ءى تومى، اناۋ كاپيتان قولىنا الىپ وقىپ، ۇيىقتاپ كەتكەندە قولىنان تۇسەدى، مەن الىپ وقيمىن. ەكى كۇن وقىپ، مۇلگىپ وتىرىپ، ءۇشىنشى كۇنى جاستىقتان باسىن كوتەرىپ الىپ، «و چەم ون تولكو پيشەت؟» دەپ وسى ءۇيدىڭ بۇرىشىنا قاراي لاقتىردى. سونان قايتىپ العان جوق، مەن وقىپ شىعىپ تۇگىنە تۇسىنگەم جوق. ورىسشا جاقسى تۇسىنگەن جوقپىن، اعىلشىنشا، فرانتسۋزشا، نەمىسشە، بىردەڭكەلەردى عانا ءتۇسىندىم. مەنى «زامەس­تيتەل كومانديرا پو ۆوەننومۋ چاستيۋ» ەتىپ تاعايىندادى دا، 1 اي جاتتىم. اندا-ساندا سنارياد جارىلادى. مينا جارىلادى، الگى سنايپەرلەردىڭ وعى جىك-جىك ەتىپ، ەكى جاعى دا شابۋىلعا دايىندالىپ جاتتى. سول كەزدە ءستاليننىڭ پريكازى بولدى. «ستالينسكي نابور» دەپ ءبىر پولكوۆنيك كەلىپ، بىرەۋىن تانكىنىڭ ۋچيليششەسىنە، بىرەۋىن مورسكوي فلوت، بىرەۋىن سترەلبيتنىي، بىرەۋىن اۆياتسيا دەپ ءبولدى. مەن سترەلبيتنايا اۆياتسيوننايا شكولاعا كەتتىم.

10 كلاسس دەگەن ول كەزدە اكادەميك دەگەنمەن بىردەي بولاتىن. ماعان «بومبورديروۆشيكقا بار» دەدى. مەن بارمادىم. ويتكەنى ماعان ول ۇنامايدى. قارا قارعا ۇقساپ اقىرىن ۇشىپ بارا جاتادى. اناۋ ەرتتەۋلى ات سەكىلدى، ولسەڭ دە ءبىرىڭ-ءبىرىڭدى قۋىپ ءجۇرىپ ولەسىڭ. قايتپاي چۋۆاشيانىڭ كانداشيا دەگەن قالاسىنا «سترەلبيتنىي وبەكتكە» باردىم. جارتى جىلدان سوڭ ءبىتىرىپ، شىعارىپ جىبەردى. سودان موسكۆا تۇبىندە كۋچنيا دەگەن ستانتسيادا رەزەرۆنىي وفيتسەرسكي پولككە كۇزدە بارعاننان مايعا دەيىن بولدىم. ماماندىق جوق، پوليت رابوتنيك قايدا جىبەرەرىن بىلمەيدى، سونان مەنى شتاب باسشىسىنىڭ 3-ءشى كومەكشىسى، وفيتسەر پولكا دەپ شتابقا الدى. قىس بويى مۇندا ساباق وتكىزەدى، تولىپ جاتقان قاراۋىلدىق قىزمەت. قالعان كەزدە ساپتىق ساباقتار، ءادىس-ءتاسىل ساباقتارى. سول جەردە ءبىر رومان قولىما ءتۇستى. «باتىي». سونى ارتتا تىعىلىپ وتىرىپ وقىپ، قابىرعا گازەتىنە تاعى شىقتى. «نا وگنەۆوي ي تاكتيكە پروپان نا زانياتياح چيتاەت رومان» دەپ جازىپتى. ونى دا ءتۇسىندىم، ەڭ تۇسىنگەن رومانىم سول ەدى. كۋرليانديادا سوعىس ءبىتتى. «تۋكەمۋس» دەگەن ۋەزدىك قالاشىقتا پاتەردە تۇردىم. سول ۇيگە مادام روزا دەگەن كەلىپ ءجۇردى. لاتىش قىزى، كۇيەۋى تەمىرجولشى، ورىسشا كەرەمەت سويلەيتىن. فرانتسۋزشا دا كەرەمەت سويلەيدى دەيدى، ءۇيى تولعان كىتاپ­حانا. بۋدديست فيلوسوفتىڭ «كۋلتۋرا ي جيزن» دەگەن بروشيۋرا كىتابىن سۇراپ الدىم. ەميل زوليانىڭ «رازگرومىن» دا الدىم. مەنىڭ ءبىرىنشى ءتۇسىنىپ وقىعان رومانىم – «رازگروم». ماعان كەرەمەت اسەر ەتتى. مەن «كۋرليانديانى» جازعاندا سيۋجەتتىك جەلىنى وسى «رازگرومنىڭ» اسەرىمەن قۇراستىردىم. مۇنى ەشكىم بىلمەيدى، ونشا ايتىپ جۇرگەنىم جوق.

ەندى ادەبيەتكە كەلۋ، سونان كەيىن ءسابيت مۇقانوۆ، مۇحتار اۋەزوۆ، عابيت مۇسىرەپوۆ، عابيدەن مۇستافين، ءىلياس وماروۆ، باۋىرجان مومىشۇلى سولارمەن اياقتاساق. مەنىڭ جالپى ادەبيەتتىك جولىم مەن ءۇشىن ءساتتى جول بولدى، ويتكەنى مەنى جاڭاعى كىسىلەر، سول كەزدەگى پارتيا دا مەنى قايدا قويارىن بىلمەدى. ونى ءوزىم جازام دەدىم، قازىر قولىم تيمەي ءجۇر. اسىقپاي تۇسىرەمىن. قۇداي ساقتاسىن، بار اكەنىڭ ءبارى بالاعا ونداي جاعداي جاسامايدى، ولاردىڭ ماعان ىستەگەن جاقسىلىعى. قازاقشا ايتقاندا «جەردەن جەتى قويان تاپقانداي بولدىم».

***

اقسەلەۋ سەيدىمبەك:

– ابەكە، ومىردە ادام ومىرىنە تيگىزەتىن ىقپال مىڭ سان عوي. ادامنىڭ تىرشىلىكتە كورەتىنى بار. سولاردىڭ ءبارىن ساراپتاپ، سارالاپ وتىرعاندا سول ادام ۇشىراساتىن، تاپ بولاتىن جەكە تۇلعالاردىڭ ءرولى ەرەك­شە بولادى. ول تۇلعا دەگەندە ارينە، ۇلكەن سۋرەتكەر نە مەملەكەت قايراتكەرى بولۋى مىندەتتى ەمەس، ادام ومىرىنە ىقپال ەتەتىن تۇلعالار جاستىق شاقتا دا بولادى، اينالاداعى اۋىلدا، توڭىرەكتە، ەسەيگەن شاقتا بولادى. ودان كەيىن مىنا ءوزىڭىزدىڭ ومىرلىك جولىڭىز ءبىرجولاتا سارالانىپ، جازۋشىلىق جولعا تۇسكەندە تىكەلەي ارالاساتىن كاسىبي سالاداعى ادامداردىڭ ىقپالى ەرەكشە بولادى. ول ىقپالدى، ارينە سان سالا – كىسىلىك پاراسات جولىمەن ءبىر بولەك ىقپال، تازا كاسىبي بىلىكتىلىك جونىنەن ءبىر بولەك ىقپال، ءتىپتى تىكەلەي سىزگە اقىل-كەڭەس بەرمەسە دە، ءوزىنىڭ ءجۇرىس-تۇرىسىمەن-اق ءسىزدىڭ كەيبىر ومىرلىك پوزيتسيالارىڭىزعا ىقپال ەتەتىن تۇلعالار بولادى. اڭگىمەنىڭ ءبىر پاراسىن وسى توڭىرەككە بۇرىپ كورسەك. سونى اسىقپاي ءبىر ورتاعا سالساڭىز.

ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ:

– ونىڭ راس، اقسەلەۋ. مەن دە سولاي ويلايمىن. مەنىڭ ومىرىمدە، تىرلىگىمدە ىقپالى تيگەن جاندار از بولعان جوق. ءوزىمىزدىڭ اعايىن-تۋعان بولسىن، جەكجات بولسىن، اۋىل-ايماق بولسىن، ونىڭ بەر جاعىندا قوعامدىق-الەۋمەتتىك قايرات­كەرلەر بولسىن، شىعارماشىلىققا كەلگەن كەزدە مۇنىڭ توڭىرەگىندەگى ءبارىمىز جاقسى بىلەتىن بۇگىندە دۇنيە اۋىپ كەتكەن ۇلكەن اقىن-جازۋشىلارىمىز، وسىلاردىڭ ءبارى­نىڭ دە ءوزىڭ ايتقانداي تاربيەلىك ءجونى بولدى. ەندى سونىڭ بارىنە بىردەي توقتاي بەرمەي ادەبيەت توڭىرەگىندەگى تىرلىگىمىزدە مەن بىلەتىن، ال سەن كەيبىرىنىڭ عانا شەت پۇشپاعىن كورگەن تۇلعالار جايىندا ايتايىن.

ءوزىڭ جاقسى بىلەسىڭ، سوعىستىڭ الدىندا دا، سوعىستان كەيىن دە، اسىرەسە سوعىستان كەيىنگى كەزدە ءبىزدىڭ ادەبيەتىمىزدە ءبىر-بىرىنە تەكەتىرەسە كەتەتىن پىكىر قايشىلىعى، ادەبيەتتىك كوزقاراس قايشىلىعى جاعىنان حالىققا بەلگىلى ءبىر-ەكى اعىم بولدى. ەكى اعىمنىڭ باسىندا ەكى ۇلكەن جازۋشى تۇردى. ءبىرى – مۇحتار اۋەزوۆ، ەكىنشىسى – ءسابيت مۇقانوۆ. ەكەۋىنىڭ كوزقاراسى كوبىنە ءبىر-بىرىنە قايشى كەلىپ جاتتى. ادەبيەت بۇل كۇنگىدەي ەمەس، قىزىقتاۋ ەدى. قولجازباعا، جاڭا دۇنيەگە نەمكەتتى قارامايتىن، جانىن سالاتىن. وداق ىرگەسىندە تالقىلاۋ قىزۋ ءجۇرىپ جاتاتىن. پەسا، پوەما، رومان بولسىن، يا وداقتا، يا ءبىر ۇيگە جينالىپ الىپ وقىپ، دۋىلداسىپ تالقىلاپ جاتۋشى ەدىك. ايتىس قىزۋ جۇرەتىن. رەسەيدە، وتكەن عاسىردا «ليتەراتۋرنىي سالون» دەگەن بولدى. ءبىزدىڭ باس قوسۋىمىز سوعان ۇقسايتىن. كەشەگى كۇنى پەن-كلۋبتى سونداي قىزۋ تالقىلاۋ ءۇشىن ۇيىمداستىرعان ەدىم، جىلى پەيىلمەن ۇشىراساتىن داستارقان باسىن، پىكىرتالاس ۇستەلىن قۇرعىم كەلدى. سابەڭ «شوقان ءۋاليحانوۆ» پەساسىن ۇيىنە كىسىلەردى جيناپ، داستارقان باسىندا وتىرىپ تالقىلاعان ەدى. جيىندا شىڭعىس ايتماتوۆ بولدى. سىزدانىپ وتىرىپ عابيت مۇسىرەپوۆ سوڭىنان سويلەدى. ءالى ەسىمدە: «اقىلدىڭ قاسىرەتى» پەساسىندا چاتسكي پەتەربوردان كەتەتىن كەزدە – ازىپ-توزىپ بارا جاتقان قوعامعا، نادان قاۋىمعا، توعىشارلارعا قاراتىپ ايتپاۋشى ما ەدى: «ماعان كۇيمە! اكەلىڭدەر كۇيمەنى!» – دەپ. شوقان دا سول گريبوەدوۆ كەيىپكەرى سەكىلدى ءبىر سىلكىنىپ الىپ، توعىشار، تىمىرسىق قاۋىمنان كەتۋى كەرەك قوي»، – دەپ كوسىلگەن ەدى ول كىسى. سودان كەيىن وداقتا تالقىلاندى. ول تالقىلاۋدا مۇحاڭ ۇزاق توگىلىپ سويلەگەن ەدى. بىزگە قازىر ەڭ جەتپەيتىن نارسە – وسى. ينتەلليگەنتسيانىڭ ءبىر-بىرىمەن كەزدەسۋى، پىكىرلەسۋى جەتىسپەيدى. ال ول كەزدە اعىل-تەگىل بولاتىن. قازىر قاراسام، ونداي تالقىلاۋدىڭ اتى دا، زاتى دا جوق. جازۋشىعا ءبىر سىن پىكىر ايتساڭ، ءومىر بويى كورمەستەي بولىپ كەتەدى. باياعى اعالارىمىز الگىندەي جيىن ۇستىندە ءجۇز شايىسىپ كەتىپ، ارتىنان ءسۇيىسىپ، قوشتاسىپ جاتۋشى ەدى. جەكە باسىن سىيلاۋعا كەلگەندە اۋىزبىرلىگى باسىم ءتۇسىپ جاتاتىن. ءبىر-ءبىرىنىڭ قادىر-قاسيەتىن قاتتى ءتۇسىنۋشى ەدى، باعالاي بىلەتىن.

ماسكەۋدە وقىپ جۇرگەن كەزىم. عالي ورمانوۆ «اننا كارەنينانى» اۋدارىپتى، سوعان 1948 جىلى 25 بەت پىكىر جازعان ەدىم. رەتسەنزيانى جۋرنالدان وقىعان سابەڭ: «ارينە، ول اۋدارا المايدى. قارىمى جەتەتىن اۋەزوۆ قانا»، – دەدى. ەكىنشى ءبىر جولى سابەڭ: «قازاق جازۋشىلارىنىڭ ىشىندە مۇحتارداي ءتىلى باي شەبەر جوق»، – دەگەن ەدى. كورىپ وتىرسىز، ءبىر-ءبىرىن سىيلاۋعا كەلگەندە ىلعي بيىكتەپ سويلەيتىن، ازاماتتىق تۇلعاسى الدەقايدا جوعارى ەدى. ادەبيەتكە كەلۋىمە ارقايسىسىنىڭ ورنى، ىقپالى بولدى. قىرقىنشى جىلى «بوتاگوزدى» وقىدىم، ادەبيەتشى بولۋعا، كوزقاراسىمنىڭ قالىپتاسۋىنا وسى رومان ۇلكەن ىقپال ەتتى.

ايتسە دە، نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن، تىكەلەي جاۋاپ بەرە المايمىن: جازۋشىلىق ىشكى سەزىم دەيسىز بە، ينستينكت دەيسىز بە – مۇحاڭا ىشتەي جاقىن بولدىم، ءتانتى ەدىم. ادەبيەتتەگى اكادەميگىم، ۇستازىم، ايتسە دە جان-تانىممەن جاقىنداسىپ كەتە المادىم. شىنىمدى ايتسام، كۇركىرەپ، دوڭبەكشىپ جاتقان تەڭىز جاعاسىندا تۇرعان كىسىنىڭ بويىن الدەقانداي ۇرەي بيلەيدى ەمەس پە؟ تەڭىزدىڭ ءتۇپسىز تەرەڭدىگىنەن بە، الدە ارسى-گۇرسى جاعانى ۇرعان تولقىننان با، ايتەۋىر، كىسىنى ۇرەي سەزىمى تۇساپ تاستايدى. مەن ءۇشىن اۋەزوۆ تە سونداي بولاتىن. قورقاتىن ەدىم دەگەندى اۋىزعا الماي-اق قويايىن، مۇحاڭنان جۇرەكسىنەتىن ەدىم. شىنىم وسى!

س.مۇقانوۆتىڭ التى بالاسى بولدى. مەن اسكەردەن كەلگەن كەزدە سونىڭ جەتىنشى بالاسى ەسەبىندە بولدىم. الماتىعا كەلەتىن بولسام، ۇيىندە جاتاتىنمىن، شوپىرى كۇتىپ الىپ، شىعارىپ سالاتىن. سوسىن ءبىر تاڭعالارلىق جاعداي: مەن اۋىلدىڭ بالاسىمىن، ونى-مۇنى بىلە بەرمەيمىن، ونىڭ ىشىندە مىنا جازۋشىلاردىڭ ىشكى ءومىر جاعىنان ءتىپتى حابارىم جوق قوي. ەلدەن كەلىپ، سابەڭە بارعان بويدا، اماندىقتان كەيىن: «ال بالا، قاعاز-قارىنداش ال، سويۋزدىڭ باستىعى مەنەن ءۇش مىڭ سۇراپ، ارىز جاز» دەيدى. ال مەن ارىز جازا المايتىنمىن. سوسىن ءوزى ايتىپ وتىرادى دا، جازعىزادى. ءار كەلگەن سايىن سولاي ارىز جازعىزىپ، ءۇش مىڭ سوم بەرەدى. بۇل قايدان شىعىپ جاتىر، نەگە بەرەدى، ونىسىن بىلمەيتىنمىن، كەيىنىرەك ءبىلدىم عوي. سويتسەم، ليتفوندىدا جاس جازۋشىعا ارنالعان قايتارىمسىز جاردەم بولادى ەكەن.

مەن م.اۋەزوۆتى كەرەمەت جاقسى كوردىم. كورمەي تۇرىپ جاقسى كوردىم. مەنىڭ باس الماي قىزىعىپ وقىعان ءبىر شىعارمام «بوتاگوز» بولدى. ابايدى دا كەرەمەت وقىدىم، بىراق اناداي باس الماي وقىعانىم جوق. نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن، شىعار­ما­شىلىق جولداعى ومىرىمدە مۇحاڭا ءىش­تەي جاقىن بولدىم. مۇحاڭنىڭ جازۋشىلىق شەبەرلىگىنە، ونەرىنە، ونىڭ ءسوز ساپتاۋىنا دەيىن ءتانتى بولدىم. بىلايشا ايتقان كەز­دە مەن ءۇشىن ادەبيەتتە ىقپال ەتكەن ادام كىم دەسە، مۇحاڭدى ايتار ەدىم. ال مۇحاڭ دەگەندە وزىمدە ءومىر بويى ۇرەي بولاتىن.

مەن ءوزىم تەڭىزدىڭ جاعاسىندا تۋىپ-وسكەنىممەن، قورقاتىنىم – تەڭىز. اسىرەسە، ءتۇبىن كورسەتپەي قاپ-قارا بولىپ جاتقان تەڭىزدەن جۇرەكسىنەمىن. مۇحاڭدى دا سول ءتۇپسىز تەڭىزدەي كورەمىن، سوسىن ونىڭ كوزىنە تۇسۋگە قوراشسىناتىنمىن. ونىمەن سويلەسۋگە جۇرەكسىنەتىنمىن. مەن ءالى قورقۋ دەگەندى ادەيى ايتپاي وتىرمىن.

– ءيا.

– جاڭا ءسوز سۇراي قالدىڭ عوي ... مەن مۇحاڭ جونىندە ءبىراز اڭگىمە ايتايىن.

ا.س.: – ابەكە، جاڭا ەكى اعىم دەدىڭىز عوي، اعىم دەگەن ۇلكەن ءسوز، ءبىرى – سابەڭ، ءبىرى – مۇحاڭ. ايتىلماعان ءسوزدى ايتىپ وتىرسىز جانە وسى ايتقانىڭىزعا قوسىلامىن، شىنىندا دا سولاي عوي دەيمىن. سابەڭ بولسا حالىقتىق تازا فولكلورلىق، مۇحاڭ بۇل ۇلكەن الەمدىك ادەبيەتتىڭ تاجىريبەسىمەن كەلگەن لەپ قوي. وسى تۇرعىدا عوي؟!.

ءا.ن.: – ءيا. سوسىن اربىردەن كەيىن يدەولوگيالىق جاعىنان دا سولاي. تاعى ءبىر اڭگىمە ەسىمە ءتۇسىپ تۇر. سابەڭنىڭ «ءومىر وتكەلدەرىنە» رەتسەنزيا جازعام. سوعان قاتتى رەنجىپ ءجۇردى بىرازعا دەيىن. ءوزى قىزىق ادام ەدى جارىقتىق. سابەڭنىڭ كىشى قىزى جاننا مەن اسكەردەن كەلگەندە 3-4 جاس شاماسىندا بولاتىن، ءتىلى ءالى دۇرىس شىعا قويماعان كەزى. سول ءابدىجامىل دەگەنگە ءتىلى كەلمەي «ءابي-ءجامي» دەيتىن. سودان سابەڭ دە جاقسى كورگەن كەزىندە حات جازسا دا، «ءابي-ءجامي» دەپ جازاتىن. ءىش تارتىپ جاقسى كورىپ وتىرعان كەزدە «ءاي، ءابي-ءجامي» دەپ سويلەيتىن. الگى رەتسەنزيادان كەيىن ماعان قاتتى رەنجىپ، ءبىراز كورمەي كەتتى. ءبىر كۇنى گەرولد كارلوۆيچ بەلگەر ەكەۋمىز باردىق. ءۇيىنىڭ الدىندا وتىر ەكەن. قاسىندا ءبىر كىسى بار. «ءا، جولداس، امان-ساۋ بارسىڭ با؟» دەدى. ءوزىنىڭ ادەتى بويىنشا ۇناتپاي تۇرسا «جولداس-س» دەپ اتايتىن دا، «س»-نى سوزىپ ايتاتىن. كۇن باتىپ، ءالى جۇلدىز تۋا قويماعان. بىراق سويلەسىپ تۇرعان كەزدە ءبىر جۇلدىز كوك اسپاننىڭ قيا شەتىنەن جىلت ەتىپ تۋا قالدى. سول كەزدە قولىنداعى تاياعىن شوشايتىپ: «ءاي، جولداس، سەن بىلگىش بولساڭ، ايتشى، مىنا جۇلدىزدىڭ اتى نە؟» دەدى. جاۋاپ بەرە المادىم. رەنجىپ جۇرگەنىن ءبىلدىم.

سودان سابەڭدى ۇيگە شاقىرىپ، الدىنا باس تارتىپ، كەشىرىم سۇرادىم. ەندى كەشىرىم ءسوزىمدى ايتامىن دەگەندە ءسوزىمدى ءبولىپ: «ءاي، ءابي-ءجامي، وسى ءسوزىڭدى ماعان بەرشى» دەپ الدىندا تۇرعان ىستىق استى توقتاتىپ قويىپ، جيىرما مينۋت شەشىلىپ، كوسىلىپ سويلەگەنى بار. اتتەڭ-اي، وسى كۇنى سونىڭ كوپ ءسوزى ەسىمدە جوق. سوندا ول كىسى: «كارى ورىس مۇسىلمان بولمايدى دەگەن. ءبىز ادەبيەتكە كەلگەندە تاپ تارتىسى ورتشە قاۋلاپ تۇرعان. مەن ماركس، لەنين يدەياسىنا قۇلاي بەرىلدىم، كەدەي تاپتىڭ سويىلىن سوقتىم، سول تاپتىڭ ءسوزىن سويلەدىم. بالكىم، ءوزىم كىنالى شىعارمىن. بىزدەر سول تاپ تارتىسىمەن بۇرىلماي كەتتىك قوي. الەۋمەتتىك قالىپتاسقان كوزقاراس تا مۇحتارمەن ارا-جىگىمىزدى اجىراتا ءتۇستى»، – دەگەن ەدى.

ال ەندى جاڭا ايتتىم عوي مۇحاڭنان كىلەڭ ۇرەي، ۇرەيلەنىپ، كەزدەسپەۋگە تىرىسىپ، كەزدەسە قالسام شەتتەپ، الىستان قاراپ تۇراتىنمىن جاڭاعى جۇرتتىڭ اراسىندا.

ءوز باسىم مۇحاڭدى 1948 جىلى ساۋىردە العاش رەت كوردىم. وداققا كەلگەندە الدىمنان اۋەزوۆ شىعا كەلدى. زارەم ۇشىپ كەتتى. دەڭگەيىمە كەلە بەرگەندە: «سالەمەتسىز بە؟» دەپ سالەم بەردىم. ول كىسى كىلت قايىرىلدى، كىدىردى. جۇزىمە قاراپ تۇردى.

– رومان جازىپ جۇرگەن سەن بالاسىڭ با؟

– ءيا، مەن ەدىم.

– وپەرنىي تەاتردىڭ قارسىسىنداعى سارى ۇيدە تۇرامىن. ەرتەڭ ساعات ون كەزىندە ۇيگە كەلشى. جازىپ جۇرگەن رومانىڭنان تاڭداپ ءۇش ءۇزىندى الىپ كەل، – دەدى.

ەرتەسىنە مۇحاڭنىڭ ۇيىنە كەلدىم. كابينەتى قورا جاقتا ەكەن، كىشىلەۋ، ۇستەلىندە ءمارمار قارشىعا. بولمەسىنە باستاپ كەلدى. قولىمنان ءۇزىندىنى الدى. ءوزى وقىپ شىقتى. نە دەر ەكەن دەپ. جۇرەگىم لۇپىلدەي سوعادى. «وقتىڭ ءتىلى شولاق، سەن بالا مايدانعا بارىپ ءتىل تاپقان ەكەنسىڭ!..» دەدى ءبىرازدان سوڭ بارىپ. جالعىز اۋىز ايتقان ءسوزى وسى بولدى. بۇل ءسوز مەنىڭ ءومىر بويى جادىمدا قالدى.

سودان ۆالەنتينا نيكولاەۆنادان بىزگە اس بەرۋىن ءوتىندى. اس بولمەنىڭ تەرەزەسى وپەرنىي تەاتر جاققا قارايدى ەكەن. سوندا وتىرىپ سالقىن ەت جەپ، شاي ىشتىك. شاي ءىشىپ بولا بەرگەن كەزدە مۇحاڭ:

– ءابدىجامىل، بۇگىن ساعات 12:00-دە ءماس­كەۋدە بولاتىن كونتسەرتتى ۇكىمەت قابىل­دايتىن ەدى. سەن وعان باراتىن با ەدىڭ؟

– جوق.

– ەگەر قولىڭ بوس بولسا، بىرگە بارايىق.

سونىمەن مۇحاڭا ىلەسىپ، تەاترعا كەلدىم. كەلسەك تەاتردىڭ پارتەرىندە وڭ جاعىندا 30-40 ادام وتىر، سول جاعىندا 3 ادام وتىر: شاياحمەتوۆ، وماروۆ، كۇلاش بايسەيىتوۆا. ءبىز ىلگەرى ءجۇرىپ باردىق، ەڭ ءبىرىنشى قاتاردا ەكى ورىن بوس، ار جاعىندا ءسابيت مۇقانوۆ، مۇسىرەپوۆتەر وتىر ەكەن. مۇحاڭ ءسابيت مۇقانوۆقا جالعاس ورىندا وتىردى. مەن ەڭ شەتىندە وتىردىم.

قاراسام ساحنادا 60-70 ادام، ىشىندە مەن بىلەتىن دومبىرانى قۇشاقتاعان، سىرناي قۇشاقتاعان، سىبىزعى ۇستاعان ونەرپازدار وتىر. مەن بىلمەيتىن اسپاپ ۇستاعاندار دا بار. مەن ونىڭ نە ەكەنىن، نەگە وتىرعانىن بىلمەدىم. سوسىن ءبىر كەزدە ساحنانىڭ وڭ جاعىنان قانشىرداي قاتقان بۇيرا شاش، قولىندا شىبىعى بار كىشىلەۋ ءبىر كىسى شىقتى دا، ساحنادا ءيىرىلىپ وتىرعان 60-70 ادامنىڭ الدىنا بارىپ، بىزگە قاراي بۇرىلىپ، باسىن ءبىر ءيىپ، الگى شىبىعىن جوعارى كوتەرىپ، سىلتەپ قالعان كەزدە، ارقىراتىپ-سارقىراتىپ الا جونەلدى.

مەن ەندى مۇحاڭنىڭ الدىندا قىسىلىپ وتىراتىن اداممىن عوي. بىراق بۇل جولى ورنىمنان قالاي تۇرىپ كەتكەنىمدى بىلمەيمىن. اۋزىم اشىلىپ، ەڭسەمدى سالىپ، الگى ورعا قۇلاپ تۇسەتىن كىسىدەي ەمىنىپ تۇرىپ قالىپپىن. ءبىر كەزدە الدىنداعى كىسى شىبىعىن تومەن ءبىر سىلكىپ قالعان كەزدە اۋەن ساپ تىيىلا قالدى. ال مەن سول ءالى اۋىز اشقان قالپىمدا وتىرىپ قالدىم. ءبىر كەزدە كوزىمنىڭ قيىعى ماعان قاراپ وتىرعان مۇحاڭا ءتۇسىپ قالدى دا، اۋزىمدى جابا سالا، بويىمدى جيىپ الا قويدىم. سونان مۇحاڭ ماعان بۇرىلىپ:

– ءاي، ءابدىجامىل، سەن بۇرىن مىنا وركەستردى تىڭداماپ پا ەدىڭ؟! – دەدى.

مەن:

– جوق، – دەدىم.

سول كەزدەگى مۇحاڭنىڭ ءتۇرىن كورسەڭىز، قارا سۇرگىسى ءتۇسىپ كەتتى. ءوزى جاڭا زاردەي بىردەڭەنى اۋزىنا العانداي تىجىرىنىپ، ارى قاراپ، ءسابيت مۇقانوۆقا قاراپ:

– ءپالى، ءوزى رومان جازىپ ءجۇر. ال ءوزى نەترونۋتىي مالچيشكا! – دەدى.

مەن جەر جارىق بولسا، كىرىپ كەتەتىن ەدىم، قاتتى قىسىلدىم. قازىر ويلاپ قاراسام، قازاق قازاق بولعالى ماڭدايىنا بىتكەن جالعىز وركەسترىن تىڭداماۋ، سونى بىلمەۋ جانە رومان جازۋ... مىنە، مەنىڭ مۇحاڭمەن ءبىرىنشى كەزدەسكەندەگى ءبىر ىڭعايسىز جاعدايدا قالعانىم وسى.

سونان تاعى ءبىر رەت كوزىنە تۇسكەن كەزىم بولدى. 1955 جىل. ليتينستيتۋتتا وقىپ ءجۇرمىن. ونى 1956-دا ءبىتىردىم، مىناۋ 1 جىل بۇرىن بولعان. اپرەلدىڭ اياق كەزى.

ءۇش كىسى ينستيتۋت الدىنداعى جايداق ورىندىقتا كۇنشۋاقتا وتىرعانبىز. ءبىر قاراسام، مۇحاڭ وقۋ ورنىنىڭ اۋديتورياسىنان شىعىپ كەلە جاتىر ەكەن. مەنى كورىپ:

– قولىڭ بوس پا؟ – دەدى. – ءبىراز كىتاپ الىپ ەدىم، ورتالىق دۇكەننەن سول كىتاپتاردى سالاتىن ساكۆوياج الۋىم كەرەك. جولعا شىعامىن، مەنىمەن جۇرەسىڭ بە؟ – دەدى.

تىركەسىپ، ۇشقاسىپ كوشەگە شىقتىق. سوبولەۆپەن ارالارى سۋىپ جۇرگەن كەزى ەكەن.

ماعان بۇرىلىپ ساۋال قويدى:

– ءابدىجامي، سوبولەۆ سەندەرگە بارىپتى عوي، كىم بولىپ ىستەيدى ول؟ – دەپ سۇرادى.

– كافەدرا مەڭگەرۋشىسى بولىپ كەلدى، – دەدىم.

– ءبالى، كىلەڭ وڭاي اقشا ىزدەپ جۇرەتىن ادام ەدى، جىلى جەردى تاپقان ەكەن، – دەدى باسىن شايقاپ.

سونىمەن ورتالىق امبەباپ دۇكەنىنە سوعىپ، مۇحاڭا ساكۆوياج الدىق، ءوزىم قىرىناتىن ونى-مۇنى نارسەلەر ساتىپ الدىم. كوشەگە شىعىپ قوش ايتىستىق. قوشتاساردا مۇحاڭ ماعان بۇرىلىپ:

– «ماسكەۋ» قوناقۇيىندە جاتىرمىن، قازىر وداققا بارىپ قايتام، سوڭىرا كەل، وتىرىپ اس-اۋقات ىشەيىك، – دەدى.

نەگە ەكەنى ەسىمدە جوق، سول جولى مۇحاڭدى ىزدەپ قوناق ۇيىنە بارا المادىم. الدە ۇيالدىم، الدە قىسىلدىم، انىق-قانىعى ەسىمدە قالماپتى.

وسى كەزدە ءسابيت مۇقانوۆ تا جاتقان سول قوناقۇيدە. سونان ءبىر كۇنى سابەڭە قوڭىراۋ شالام دەسەم، ءنومىرى جوق، وداققا بارسام، جوق ەكەن، ەسەسىنە مۇحاڭ كەزدەسىپ قالدى، امانداسىپ، سوسىن كەتەرىندە:

– ءابدىجاميل، سەن كەلمەي ءجۇرسىڭ عوي، كەلمەي كەتتىڭ عوي، – دەدى.

– جاقسى، مۇحا، بارارمىن، – دەدىم.

تاعى بارعانىم جوق.

سونان ءبىر كۇنى كەشكىسىن سابەڭە حابارلاسسام:

– ءاي، ءابي-ءجامي، مەن بۇگىن كەشكىسىن اناۋ تۇنگى سامولەتپەن ۇشايىن دەپ وتىرمىن. سەن تۋرا رەستورانعا كەل ءۇشىنشى ەتاجداعى، سوندا كەشكى اس ىشەيىك، – دەدى.

بارسام ۇستەل باسىندا مۇحاڭ، سابەڭ، سوسىن سۋرەتشى ساحي رومانوۆ ۇشەۋى وتىر ەكەن. مۇحاڭدى كورىپ قىسىلىپ قالدىم. سونان تاماق ءىشىلدى. مەن جۇمعان اۋزىمدى اشقانىم جوق. ەكەۋى سويلەسىپ وتىر، اراسىندا ساحي رومانوۆ سويلەپ قالادى. سونىمەن ىمىرت ۇيىرىلە سابەڭنىڭ ۇيىنە كەلدىك، سابەڭ ءوزى باتىر تۇلعالى، قايراتتى بولعانمەن، كەشكى ۇيقىعا وسال بولاتىن. ورىندىقتا سويلەسىپ وتىرىپ، قالعىپ كەتىپ، ويانىپ كەتە بەردى. ءبىر كەزدە مۇحاڭ ايتتى:

– ءسابيت، سەن كەش ۇشاسىڭ عوي، مىنا بالالار شىعارىپ سالادى، ەل-جۇرتقا سالەم ايت، مەن پويىزبەن بارامىن، – دەپ ەكەۋى قۇشاقتاسىپ اجىراستى.

ساحيمەن قول الىسىپ قوشتاستى. مەن مىقشيىپ كەلىپ قولىمدى ۇسىنا بەرىپ ەدىم، قاباعىن ءتۇيىپ، «سەن بەرى شىق» دەپ، ەسىككە قاراي ءجۇردى، مەن دە ءجۇردىم، شىققان بويدا: «سەن نەگە سىرعاياقتاپ كەلمەي ءجۇرسىڭ، كەل دەدىم عوي، كەل»، – دەدى دە، ءجۇرىپ كەتتى. مەن سونان كەيىن دە بارعانىم جوق.

ىشىمنەن ويلايمىن، مەنىڭ نەگە بارماي جۇرگەنىمدى بىلسە، جەر بەتىندە ەڭ جاقسى كورەتىن ادامى مەن بولار ەدىم. ول ءبىر داريا، مۇحيت سەكىلدى، مەن بولسام اۋزىما ءسوز تۇسپەي، بۇگەجەكتەپ، سويلەي الماي قالامىن. وسىدان قورلانىپ، بارا المادىم.

1956 جىلى وقۋ ءبىتتى. الماتىعا كەلدىم. 1957 جىلى كۇزدىڭ باسىندا مۇحاڭ 60-قا كەلدى. توي بولدى. مەرەيتويعا بارلىق جازۋشىلاردى شاقىردى، بىراق مەنى شاقىرعان جوق. بانكەت ءوتىپ جاتقانىن زەينوللادان، تاحاۋيدان ەستىدىم.

1957 جىلدىڭ كۇزىندە بۇرىنعى ورتەنىپ كەتەتىن «الاتاۋ» مەيرامحاناسى­نىڭ الدىندا مۇحاڭمەن كەزدەيسوق ۇشى­راسىپ قالدىم. ول كىسى ايەلىمەن قول­تىق­تاسىپ تومەن ءتۇسىپ كەلە جاتىر ەكەن. كورگەن بويدا باسىمدى يزەپ سالەمدەسىپ، جازۋشىنىڭ زايىبىنا بەتىمدى تۇزەپ:

– زدراۆستۆۋيتە، ۆالەنتينا، – دەپپىن اكەسىنىڭ اتى ەسىمە تۇسپەي قالىپ.

سول كەزدە مۇحاڭ جۇلىپ العانداي:

– دليا تەبيا نە ۆالەنتينا، ا ۆالەنتينا نيكولاەۆنا، – دەپ ءوتىپ جۇرە بەردى تۇسىمنان.

تاعى ءبىر شالا-جانسار بولىپ قالىپ قويدىم.

1960 جىلى كارل ماركس پەن كالينين كوشەسىنىڭ قيىلىسقان تۇسىنا ۇكىمەت 127 پاتەرلىك ءۇي سالدى. اراعا ادامداردى سالىپ ءجۇرىپ ءۇش بولمەلى ءۇي الدىم. ءۇيدى نەگىزىنەن تاشەنوۆ ءبولدى. باسىم تۇرعىندارى قازاق بولعاندىقتان، بۇل ءۇيدى «كازاحسكي اۋىل» دەپ اتايتىن ەدى. اجار جۇمىستا، جەڭگەي دۇكەنگە كەتكەن، ۇيدە وتىر ەدىم تەلەفون زىڭ ەتە قالدى. تەلەفون قۇلاعىن كوتەردىم. بىردەن تانىدىم – مۇحاڭنىڭ داۋىسى. سالەم جوق، ساۋلىق جوق، ءا دەگەننەن:

– ءاي، ءابدىجامي، سەن مۇحتار جان­عالينگە قيانات جاساپسىڭ. ول تولستويدىڭ «سوعىس جانە بەيبىتشىلىك» رومانىن اۋدارعان. اۆتورى تولستوي بولسا، اۋدارماشىسى جانعالين بولسا – ءتورت توم اۋدار­ماعا تەرىس پىكىر جازىپ، ءتورت رەت قايتارىپ­سىڭ، ول نەعىلعانىڭ؟ تورەلىك ايتۋعا جاراپ قاپسىڭ! ءپىشتۋ! قايدان شىق­قان ءبىل­گىش­سىڭ؟! – دەپ توبەمنەن توندىرە سويلەگەنى.

– مۇحا، اۋدارما ناشار.

– ءاي، سەن ءسوزدى قوي. سەن قازىلىققا جاراساڭ، جەتىسكەن ەكەنبىز! تورەلىككە جارىعان ەكەنبىز! ادەبيەتتىڭ بىلگىشى شىعىپتى! تەز الىپ كەل اۋدارمانى ۇيگە، – دەدى تىقسىرا ءتۇسىپ.

ۇنىندە ءزىل جاتىر. جەدەلدەتىپ ۇيىنە باردىم. مەنى جۇمىس بولمەسىندە قابىلدادى. اۋدارمانى قولىنا الىپ قاراي باستادى. اشۋى تارقاماعان سەكىلدى.

– جانعالين بىزدەگى مادەنيەتتى، تالانتتى اۋدارماشى. ءتورت تومدى اۋدارۋ قىرۋار بەينەت. سول قىرۋار ەڭبەكتى اۋدارىپ شىققان اۋدارماشىدان گورى قالا­ما­قىنى قۇيتاقانداي رەتسەنزيا جازعان سەن كوپ الىپسىڭ! ءار باسپا تاباعىنا 40 سومنان الىپسىڭ، – دەپ مەنى ءبىراز جەرگە اپارىپ كەيىدى.

قولجازبانى قولىما قايىرىپ بەرىپ:

– وقى، – دەدى.

ورىندىققا وتىردى. تىڭداي باستادى. بەتىن ماعان بۇرماستان قۇبىلاعا قاراپ وتىر. ۇستىندە ءۇي پيجاما. 25 بەتتەي قولجازبانى سۋدىراتىپ وقىپ شىقتىم. ءبىر كەزدە قولىن كوتەردى.

– دۇرىس، ءبالى، ءوزىم دە ويلاعان ەدىم، جانعالين تولستويدىڭ توبىعىنان كەلە مە دەپ. انشەيىن سوزبە-ءسوز سىدىرتپالاي بەرىپتى، – دەپ باياعى پىكىرىنەن كۇرت وزگەر­گەنى.

كوڭىل-كۇيى تەز وزگەرەتىن، تەز قاتايىپ، جىلدام جايىلىپ تۇسەتىن كىسى ەدى.

سول مەزەتتە عايسا سارمۋرزين كىرىپ كەلدى.

– جاقسى كەلدىڭ، مىنا اۋدارما ناشار شىعىپتى، جانعاليننىڭ شاماسى جەتپەپتى. قيىن اسۋدى الا الماپتى، – دەدى قاباعى جازىلىپ.

اس ۇيگە شىعىپ شاي ىشتىك. سارمۋرزين ەكەۋى ۇزاق اڭگىمەلەسىپ وتىرىپ قالدى. مۇحاڭ تابيعاتىندا بايتاق مىنەزدىڭ يەسى ەدى. تەز رەنجىپ، تەز قۋاناتىن كەزدەرىن ءجيى كوردىم.

 

مىرزاتاي جولداسبەكوۆ،

مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى

(اڭگىمەنى 2003 جىلدىڭ شىلدە ايىندا مىرزاتاي جولداسبەكوۆ بەينەتاسپاعا جازدىرعان)

 

 

جالعاسى كەلەسى ساندا

 

سوڭعى جاڭالىقتار