13 جەلتوقسان, 12:26 495 0 قوعام انار لەپەسوۆا

قۇيىلسىن كوشىڭ...

تاۋەلسىزدىكتىڭ قازاققا بەرگەن ۇلكەن سىيىنىڭ ءبىرى – الەم قازاق­تارىنىڭ باسى اتاجۇرتتا جينالعان­دىعى. ەل ەگەمەندىگىن الا سالىسىمەن تاريحي وتانىنا قاراي اعىلعان كوش­تىڭ لەگى ءالى كۇنگە دەيىن تولاستاعان جوق. «ەلگە ەل قوسىلسا قۇت» دەپ حالقىمىز بە­­كەر ايتپاسا كەرەك. وسى ۋاقىتقا دەيىن اتاجۇرتىنا كوشىپ كەلگەن قان­داستار سانى 1 ميلليوننان استى. ولار ەلدىڭ ءار تۇكپىرىندە قونىستانىپ، كاسىپ ىستەپ، تاريحي وتانىنىڭ دامۋىنا ءوزىن­شە قىزمەت ەتۋدە. وسى ورايدا، كو­شىپ كەلگەن اعايىننىڭ ءومىر تىرشىلىگى مەن قوعامداعى ورنى جايلى  گازەت بەتىندە تۇراقتى جازىپ تۇرۋ ماقساتىندا «اتا­جۇرت» جوباسىن باستاپ وتىرمىز. جوبا اياسىندا ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىنە كو­شىپ كەلگەن قانداستاردىڭ ءومىر-ءتىر­شىلىگى قامتىلادى. سونىمەن قاتار فوتو-ۆيدەو ماتەريالداردى Túrkistan.kz سايتىنا ورنالاستىراتىن بولامىز.

ەگەمەندىك الىپ، تاۋەلسىزدىكتىڭ تۋى جەلبىرەگەن كۇننەن باستاپ ەلىمىزدىڭ العا قويعان باستى مۇراتى – الەمنىڭ ءار قيىرىنداعى قانداستارىمىزدى اتاجۇرتقا قايتارۋ بولدى. دۇنيەجۇزىنە تارىداي شاشىلعان قازاقتى تۇگەندەۋگە ەل اعالارى قازاقستان دەربەس مەملەكەت بولىپ جاريالانباي تۇرىپ-اق كىرىسكەن-ءدى. 1991 جىلدىڭ 18 قاراشاسىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن قابىلدانعان شەتەلدەگى قانداستارىمىزدى ەلگە كوشىرۋ تۋرالى قازسسر ۇكىمەتىنىڭ قاۋلىسى سوزىمىزگە دالەل. باۋىرلارىمىزدىڭ اتاجۇرتقا ورالۋىنا جول اشقان دا سول قۇجات ەدى.

كوشى-قون ءوز تىزگىنىن قولىنا العان تاۋەل­سىز ەل بولعانىمىزدى شىن مانىندە اي­عاقتاعان تاعى ءبىر ماڭىزدى قۇجات – 1992 جىلى 26 ماۋسىمدا قابىلدانعان «كوشىپ كەلۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسىنىڭ زاڭى. ال 1997 جىلى «حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى» زاڭى قابىلداندى. بۇل شارالاردى مەملەكەت تاراپىنان باقىلاۋ ءۇشىن 1997 جىلى 8 قاراشادا كوشى-قون ءجا­نە دەموگرافيا جونىندەگى اگەنتتىك قۇرىل­دى. وسىناۋ يگى باستامالاردىڭ ار­قاسىندا قانداستار كوشى جاندانىپ، قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەردە شەكارا اسۋعا ءماجبۇر بولعان قازاق اتاۋلى تاريحي وتانىنا، قازاقستانعا اعىلا باستادى. ۇلتتىق ەكو­نوميكا مينيسترلىگى  ستاتيستيكا اگەنت­تىگىنىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك، 1991 جىلدان بەرى 1 046 158 قانداسىمىز ەلگە ورالىپتى. ونىڭ 497 248-ءى ەر ادام بولسا، 548 910-ى – ايەلدەر. كوشىپ كەلگەندەردىڭ ىشىندە 589 602 ادام ەڭبەك جاسىنداعىلار، ال 49 695 ادام – زەينەتكەر.

باۋىرلارىمىزدى اتاجۇرتقا شاقىرىپ قانا قويماي، ولاردىڭ جاڭا ورتانى جاتسىنباي، بىردەن ءسىڭىپ، جايلى عۇمىر كەشۋىنە جاعداي جاساۋعا مەملەكەت ال­عاشقى كۇننەن-اق ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن كىرىستى. قانداستاردىڭ ازاماتتىق الۋىنا، الەۋمەتتىك جاعدايىن وڭالتۋعا، كاسىپ باستاۋىنا كومەكتەسۋدى پارىز ساناعان ەلىمىز ارنايى باعدارلامالار قابىلداپ، بارىنشا قولداۋ كورسەتتى. اتاجۇرتتىڭ جىلى قۇشاعىنا، قامقورلىعىنا رازى بول­عان قونىس اۋدارۋشىلار دا ەل جاق­سىلىعىن ەسەلەپ قايتارۋعا تىرىستى. كو­شىپ كەلگەن قانداستارىمىزدىڭ  اراسىندا جوعارى ءبىلىمدى 53 843 ادام، ورتا ءبىلىمدى 122 058 ادام بولسا، ولاردىڭ ارقايسىسى جاتجۇرتتا جيعان ءىلىم-ءبىلىمىن، تاجىريبەسىن قازاقستاننىڭ وركەندەۋىنە جۇمىلدىردى. وزگە مەملەكەتتەردىڭ مادەنيەتىندەگى وزىق ۇلگىلەردى قازاق جاستارىنىڭ بويىنا سىڭىرۋگە كۇش جۇمسادى. تاريحي وتانىنا ورالعان 85 عىلىم دوكتورى، 226 عىلىم كانديداتى ءوز سالاسىنداعى ىزدەنىستەرىن جالعاستىرىپ، قازاق عىلىمىنىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسۋدا.

ەل ەگەمەندىگىمەن بىرگە قانات جايعان قازاق كوشى تولاستامايدى. سوناۋ جىلدارى سوعىس بولىپ جاتقان اۋعانستان مەن تاجiكستاننان قازاقتاردى ۇشاقپەن الىپ شىققان قازاقستان قانداي جاعدايدا دا ءوز جۇرتىن وزەكتەن تەپپەيتىنىن كورسەتتى ەمەس پە؟ بىرلىگىمىز بەن بەرەكەمىز جاراسقان بەيبىت كۇندە باۋىرلارعا دەگەن جاناشىر­لىق، قامقورلىق ارتپاسا، كەمىمەسى انىق. بيىل­دىڭ وزىندە 13 مىڭ قانداسىمىز اتا­مەكەنىنە ورالدى. كەلەر جىلى قازاقستانعا كوش تۇزەيتىندەردىڭ سانى ارتا تۇسەرىنە سەنىم مول. ويتكەنى ۇكىمەت قانداستاردى قولداۋدىڭ جاڭا تەتىكتەرىن قاراستىرۋدا. بۇل تۋرالى جۋىردا  «وتانداستار. بولا­شاققا باعدار» اتتى حالىقارالىق فورۋمدا  اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ءمينيسترى داۋرەن اباەۆ مالىمدەگەن بولاتىن.  «مي­نيسترلىك ەتنيكالىق قازاقتاردىڭ ەلىمىزگە كوشۋ ءراسىمىن وڭتايلاندىرۋعا باعىتتالعان جۇيەلى شارالار ازىرلەۋ بويىنشا ۇلكەن جۇمىس جۇرگىزدى. ءبىز ادامداردىڭ «قانداس» مارتەبەسىن الۋعا ءوتىنىش بەرۋىنەن باستاپ، قازاقستاندىق پاسپورت بەرگەنگە دەيىن بارلىق پروتسەستى تالداي كەلە، قانداستار­دان سۇرالاتىن قۇجات سانىن 46-دان 20-عا دەيىن قىسقارباقپىز»، – دەدى مينيستر.

بۇدان بولەك، داۋرەن اباەۆ قۇجات ءرا­سىمدەۋ بويىنشا بارلىق قىزمەت تەك ءبىر جەردەن – حقو-دا «ءبىر تەرەزە» قاعيداتى بويىنشا كورسەتىلەتىنىن اتاپ ءوتتى. «بۇل رەتتە العاشقى ءوتىنىشتى قازاقستانعا كەلمەي-اق ءبىزدىڭ شەتەلدەگى ەلشىلىكتەردىڭ كو­ن­سۋلدىعىنا بەرۋگە بولادى. قانداستارعا ۋاقىت جانە قاراجات جاعىنان ءتيىمدى بولۋى ءۇشىن وسى ماسەلەنى ەسكەردىك. وعان قوسا، قۇجات راسىمدەۋ بويىنشا بارلىق قىز­مەت كورسەتۋ مەرزىمى 6 ايدان 3 ايعا دەيىن قىسقارادى» دەپ اقجولتاي جاڭا­لىقتى سۇيىنشىلەگەن ەدى.

«تورتكۇل دۇنيەگە تارىداي شاشىلعان قازاقتاردىڭ دا جالعىز-اق وتانى بار، ول – قازاقستان!». ەلباسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­تىڭ جىگەر جانيتىن وسى ءسوزى ءالى تالاي قانداسىمىزدى اتامەكەنگە جەتۋگە اسىق قى­لارى ءسوزسىز. بۇگىندە الەمنىڭ ءار بۇرى­شىندا 6 ميلليونعا جۋىق قازاق ءومىر سۇرۋدە. قازاقستاننىڭ قۇشاعى ولار ءۇشىن قاشان دا ايقارا اشىق. شەتتەن كەلگەن باۋىرلار ءوز جەرىن جاتسىنباۋ ءۇشىن ەلىمىز «ورالمان» اتاۋىنان تۇبەگەيلى باس تارتۋعا نيەتتى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ­تىڭ ءوزى: «تاريحي وتانىنا ورالعان قازاق­تاردى «ورالمان» دەپ اتاۋدان باس تارتىپ، «قانداس» تەرمينىن پايدالان­عانىمىز ءجون. جەتى اتاسىن بىلەتىن حالىققا «قانداس» دەگەن ۇعىم جاراسادى» دەمەپ پە ەدى؟ اتا­جۇرتى «ازاماتىم» دەپ ارداقتاسا، جىراق­تاعى ەر «ەلىم» دەپ ەلجىرەيتىنى كامىل.

سوڭعى جاڭالىقتار