12 جەلتوقسان, 11:47 1126 0 رۋحانيات Túrkistan Gazeti

سالت اتتى ساپۋرا قىز

ۇلان-عايىر دالانى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ قالۋدا ەرلەرمەن بىردەي جانىن قيىپ، تاريحتا اتى قالعان جاۋىنگەر ايەلدەر كوپ. تۇمار حانشايىمنان باستاپ كەشەگى ءاليا مەن مانشۇكتىڭ ەرلىگى ۇرپاققا ۇلگى بولىپ كەلەدى. ازاتتىق ءۇشىن كۇرەسكەن باتىر قىزدىڭ ءبىرى  —   ساپۋرا ماتەنقىزى. ساپۋرا نەبارى 22 جاسىندا 10 مىڭ قولدى باستاپ، پاتشا وكىمەتىنە قارسى شىقتى.

كوزگە كورىنبەيتىن ادام

1775 جىل. كۇز. قوبدا وزەنىنىڭ بويى. كىشى ءجۇزدىڭ تابىن مەن تاما رۋلارىنىڭ اراسىندا ءبىر ادام پايدا بولدى. ول تۋرالى ءتۇرلى اڭگىمەلەر ايتىلدى. حالىق ونى قاسيەتتى سانادى، كوزگە كورىنبەيتىن ادامدى كوكتەمىر، كوزكورمەس، اۋليە، ار-باعىش دەپ اتادى. ەسىمى اڭىزعا اينالدى.

«كوكتەمىر دەپ اتالعان ءتورت اياقتى ادام وردادا تۇرادى. ادامشا سويلەيدى، وردادان شىعىپ، ەكى-ءۇش تاۋلىك بويى جوق بولىپ كەتەدى ەكەن. بىراق ونىڭ قايدا كەتەتىنىن ەشكىم دە بىلمەيدى، ال قايتىپ كەلە جاتقاندا سيىر ءتارىزدى موڭىرەپ، ازىنايتىن كورىنەدى. ال وردادا جۇرگەن كەزىندە ءاردايىم كۇركىرەپ جۇرەدى، بىراق ونى اينالاسىنداعىلار كورە الماعان. تەك ونىڭ قاسىنداعى ءبىر ايەل عانا وعان وت جاعىپ ءجۇرىپ كورەدى ەكەن. ونىڭ ايتۋىنشا، ول ءتورت اياقتاپ جۇرەدى، ءتورت اياعىنا دا ەتىك كيگەن، ال ءوزىن مونشاقتى وگىزبىن دەپ اتاعان. باسى ادامنىڭ باسىنداي، قۇلاقشىن كيگەن، ال مۇيىزدەرى وگىز­دىكىندەي، بۇكىل ارقاسى تەمىرمەن قاپتالعان. سوندىقتان دا ونىڭ ەسىمىن كوكتەمىر دەپ اتاعان» دەگەن اڭىز تارايدى. بەلگىلى تاريحشى ءنايلا بەكماحانوۆا «كوكتەمىر تۋرالى اڭىز» كىتابىندا وسى­لاي جازادى.

ەمەليان پۋگاچەۆ باستاعان شارۋالار كو­تەرىلىسى 1775 جىلى باسىلىپ، سول جىل­دىڭ قاڭتار ايىندا ماسكەۋدە ءوزىن دارعا استى. كوتەرىلىس وسىلاي اياقتالدى. بىراق ە.پۋگاچەۆتىڭ اڭىزعا اينالعان جولى ەندى عانا باستالعان ەدى. ونىڭ ءتىرى ەكەنى تۋرالى اڭگىمە ەل اراسىندا جەلدەي ەستى. تاريحشىنىڭ جازۋىنشا، بۇل قاۋەسەت كىشى ءجۇز جەرىنە كوزگە كورىنبەيتىن ادام كوكتەمىر ارقىلى جەتتى. كوكتەمىردىڭ ە.پۋگاچەۆتىڭ ءتىرى ەكەنى، «جاڭا پاتشا III پەتردىڭ» (ە.پۋگاچەۆ قازاق دالاسىندا وسىنداي ەسىممەن كەڭىنەن ءمالىم بولعان) قازاق دالاسىنا كەلە جاتقانى تۋرالى ايتقانى حالىق اراسىنا تەز تارادى. كوكتەمىردىڭ كىم ەكەنىن انىقتاۋ ءۇشىن ورىنبور گۋبەرناتورى رەينسدورپ ەكi تاتار عۇبايدۋللا ادگاموۆ پەن راقىمقۇل يبراەۆتى ساۋداگەر رەتىندە جانسىز ەتiپ جۇمسايدى. ەكى مىڭعا جۋىق ءتۇتىنى بار كورىنبەيتىن ادامنىڭ اۋىلى قوبدا وزەنىنىڭ جوعارى بولىگىن مەكەندەگەن. اۋىلعا جاقىنداعاندا ساۋداگەرلەر ءبىر ءتۇرلى دىبىستى ەستيدى. بىرەسە ادامنىڭ، بىرەسە باسقا ءبىر بەلگىسىز ماقۇلىقتىڭ داۋسىنا ۇقسايتىن دىبىس ساۋداگەرلەردى ۇرەيلەندىرە تۇسەدى. ال كورىنبەيتىن ادامنىڭ ءۇيى بولەك ورنالاسقان. ۇستىندە جارتى ايى بار مەشىتكە ۇقسايدى. ساۋداگەرلەر كوكتەمىردىڭ سەنىمىنە كىرۋ ءۇشىن باعالى تاستارىن قالدىردى. كەلۋشىلەردى ەت اسىپ جۇرگەن جاس كەلىنشەك قارسى الادى. كوكتەمىر سول ايەل ارقىلى بۇ­لاردىڭ بۇركەنشىك اتپەن كەلگەنىن ءبىل­گەنىن، ولاردى قاۋىپ-قاتەر كۇتىپ تۇر­عانىن ەسكەرتكەن. كيىز ۇيدەن شىققان جانسىزدار سالدىرلاعان داۋىس پەن قانجاردىڭ قايرالعان دىبىسى مەن ايەلدىڭ ەكى جانسىزدى شابىڭدار دەگەن داۋسى ەستىلەدى. سول جەردەگىلەر مۇنى كوكتەمىردىڭ ارقاسىنداعى تەمىر دەستى. زارەلەرى ۇشقان تاتارلار اۋىل سىرتىنا شىققاسىن، جازالاۋشىلارعا قولدارىن­داعى بار قازىناسىن بەرىپ، ارەڭ قۇتى­لادى. جانسىزدار اۋىلدان كەتسە دە قوب­دا مەن ەلەك وزەنىنىڭ جاعاسىنداعى ەل­دى ارالاپ، كورىنبەيتىن ادامنىڭ كىم ەكە­نىن انىقتايدى. شىن مانىندە، كوكتەمىر ادام بولاتىن. ول ازاتتىقتى اڭساعان قازاق قىزى ەدى. كوزگە كورىنبەي­تىن، شاپسا قىلىش وتپەيتىن، وق دارىمايتىن كوكتەمىر كىم ەدى؟

كوكتەمىردىڭ جاساعى

1775 جىلدىڭ قىركۇيەك ايى. ەلەك پەن قوبدا وزەنىنىڭ جاعاسىن جايلاعان تابىن، تاما رۋلارى. بۇل ە.پۋگاچەۆ كوتەرىلىسىنەن كەيىنگى  قانقۇيلى جازالاۋ­دان ەلدىڭ ەڭسەسى ابدەن تۇسكەن كەز. وسى كەزدە ەل ىشىنەن نەبارى 22 جاستاعى ساپۋرا ماتەنقىزى ورىس وتارشىلارىنا قارسى شىقتى. حالىق كوكتەمىر اتاعان كورىنبەيتىن ادام ساپۋرا ماتەنقىزى بولاتىن. ساپۋرا اقتوبەنىڭ قوبدا وزەنىنىڭ جاعاسىندا دۇنيەگە كەلگەن. رۋى – تابىن، ونىڭ ىشىندە جىلقىشى-سارمانتاق. 16-17 جاس شاماسىندا تۇرمىسقا شىعادى. بىراق كۇيەۋى قاشىپ كەلگەن ەدىل قال­ماقتارىنىڭ قولىنان قازا تاۋىپ، كە­لىنشەك امەڭگەرلىك جولمەن كۇيەۋىنىڭ ءىنىسى جانبالتاعا قوسىلادى. ساپۋرا ەسكىشە ساۋات اشقان، وي-ءورىسى كەڭ، جاس بولسا دا الىستى بولجاي بىلەتىن. ءسوزى ءمىردىڭ وعىنداي،  جينالعان جۇرتتى وزىنە قاراتا الاتىن قىزدى حالىق ەرەكشە قۇرمەتتەدى. ە.پۋگاچەۆ كوتەرىلىسىنەن كەيىنگى جاعداي ساپۋرانىڭ دا جانىنا باتتى. جاۋجۇرەك قىز حالىقتى ەزگىگە شىداپ وتىرماۋعا، كۇش جيناپ، كۇرەستى توقتاتپاۋعا ۇندەدى. ەڭسەسى تۇسكەن ەلدىڭ بىردەن كوتەرىلىپ كەتە قويۋى ەكىتالاي ەدى. جۇرت  جازالاۋدان قورىقتى. سەبەبى پاتشا اسكەرى كوتەرىلىس­شىلەرگە قولداۋ كورسەتتى دەگەن جەلەۋمەن جايىق بويىنداعى قازاق رۋلارىنا تىزە باتىردى. وسىنداي قيىن-قىستاۋ كەزدە 22 جاستاعى ساپۋرا ەرگە ءتان مىنەز كور­سەتتى. ول حالىقتى قالايدا ءبىر قولدىڭ استىنا جيناۋدى كوزدەدى. بىراق باس كو­تەرمەك تۇگىلى قىبىرلاۋعا شاماسى كەلمەي قالعان ەلدى قالاي سوعىسقا شىعارا­دى؟! ەگەر ول ءوزى ويلاپ تاپقان كوكتەمىردىڭ اتىنان ارەكەت ەتپەسە، ەلدىڭ رۋحىن كوتەرە المايتىنىن ءتۇسىندى. ساپۋرا سون­داي اقىلدى، تاپقىر، العىر ادام بولعان. كورىنبەيتىن ادام قانداي بولادى دەپ سۇراعاندارعا «مەن سىزدەرگە ونى قالاي كورسەتەمىن، ونىڭ قىلىشىنىڭ ءجۇزى قىلپىلداپ تۇر» دەپ ءسوز تاۋىپ كەتەدى ەكەن. قازاقتار ساپۋراعا سەندى، ونىڭ ايت­قانىن جاسادى، قول استىنا بىرىكتى. ونىڭ اقىلىنا عانا ەمەس، جاۋجۇرەكتىگىنە ءتانتى بولدى. باتىر قىز رۋحاني اۋرۋعا شالدىقتى. ونىڭ تالماسى ۇستاپ، كوزىنە ەلەس كورىنەتىنى ادامدارعا جۇمباق بولىپ كورىندى، ۇرەي تۋعىزدى. حالىق سەنىمىندە ول ادىلەتسىزدىككە ءتوزىپ تۇرا المايتىن، جويقىن كۇشكە يە ادام بولدى. شىن ءما­نىندە، مۇنىڭ بارلىعى ەلدىڭ رۋحىن كو­تەرۋ ءۇشىن جاسالعان ارەكەت بولاتىن. مۇنداي اڭىزداردى حالىق ادەتتە تى­عىرىققا تىرەلىپ، ەڭ قيىن ساتتەرگە كەزىك­ك­ەندە عانا ويلاپ تاباتىن. بۇعان تاريحتا مىسال كوپ. رۋحى مىقتى، قايسار قىز­دىڭ اينالاسىنا جۇرت جينالا باستادى.

وسىلايشا، 1775 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا ساپۋرا 1 500 قولدى باستاپ، پاتشاعا قارسى كوتەرىلدى. باتىر قىزدىڭ جاساعىنىڭ سانى 10 مىڭعا جەتتى. جوي­قىن شابۋىلدار جاسادى. كوكتەمىر باتىر بايتاق دالانى امان ساقتاپ، ۇرپاعىنىڭ ازات بولۋى ءۇشىن وتارشىل ەلدىڭ قالىڭ قولىنا قۇيىنداي ءتيدى. كۇنگە شاعى­لىسقان قىلىشىنان كوز قارىپ، قارسى كەلگەن جاۋدىڭ ەسىن شىعاردى. رەسەي بەكىنىستەرىن تۇتقيىلدان شاۋىپ، ورىس كۋپەستەرىنىڭ كەرۋەنىن توناپ، قاھارلى پاتشانىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋعىزدى. قارۋلى كۇزەتى مىقتى قامالداردى جارىپ، باسقىنشىلاردىڭ ۇرەيىن ۇشىردى. باتىر قىز اسكەري ايلا-ءادىستى دە جەتىك ءبىلدى. كۇندىز زىم-زيا جوق بولىپ، تۇندە بىرنەشە ساربازىمەن پايدا بولاتىن. ساپۋرا باستاعان جاساق الدىمەن كراسنوگورسكي قامالىنا لاپ قويادى. بىراق بەكىنىس مىقتى بولىپ، جوسپار بويىنشا ورىنبورعا قاراي باعىت الادى. كەيىن قايتىپ قاراوزەن، ەلەك قامالدارىنا شابۋىل جاسايدى. قازاق جاساقتارى ۆەرحنەۋرالسكي، قىزىل، تانالىق، ور، يلين، گۋرەۆ بەكىنىستەرىنە شابۋىل جاسادى. جايىق بويىنداعى جاساق قير­سان مەن ەرتىس جانە گۆەنۆاردوۆسك قامال­دارى اراسىنداعى كازاك حۋتورلارىن باسىپ الدى. قازاق جاساقتارىنىڭ ءبىر بولىگى گۋرەۆ توڭىرەگىندە شايقاستى. قاراجار جانە قىزىلجار (كراسنويار، چەرنويار) ەلدى مەكەندەرىن باسىپ الىپ، ارى قاراي ساراتوۆقا بەت الماق بولدى. ساپۋرا ساربازداردىڭ رۋحىن كوتەرۋ ءۇشىن ءوزى قاسىندا جۇرسە جاساقتارىنا ەش­قانداي قاۋىپ تونبەيتىنىن ايتتى. ول بارلىق جوسپارى مەن ناسيحات جۇمىس­تارىن بەلگىسىز كۇشتىڭ، كورىنبەيتىن ايەلدىڭ اتىنان جەتكىزىپ وتىردى. سا­پۋرانىڭ ايتقانى ءبىراز ۋاقىتقا دەيىن ءدال كەلدى. بىراق كەيىن ونىڭ جولى بولمادى.

سۇلتاندار ساتقىندىعى

ساپۋرا باستاعان كوتەرىلىس ءاۋ باستان كىشى ءجۇز حانى نۇرالىعا ۇنامادى. سەبەبى پۋگاچەۆ حاندى دارعا اسىپ، ونىڭ ورنىنا تۋىسقان اعاسى دوسالى سۇلتاندى قوياتىنىن ەسكەرتكەن ەدى. كوتەرىلىس قانات جايعان سايىن نۇرالى حاننىڭ مازاسى قاشا باستادى. وسى ءساتتى دوسالى مەن ونىڭ ۇلى سەيدالى سۇلتاندار ءوز پايداسىنا پايدالاندى. ولار كوكتەمىردى قول­داعان سىڭاي تانىتتى. ن.بەكماحا­نوۆا­نىڭ جازۋىنشا، ولار ورتاق مۇددە ءۇشىن بىرىكتى. كوكتەمىر تالاپ ەتتى دەگەن سەيدالى سۇلتان باشقۇرت حالقىنا ورىستىڭ جاڭا پاتشاسىن قولداۋعا شاقىرىپ حات جازدى. ەگەر ۇسىنىسپەن كەلىسپەسە، باسقا ايلاعا بارسا، قاراپ قالمايتىنىن دا ەسكەرتتى. سەيدالىنىڭ بۇلاي جازۋىنا سەبەپ جوق ەمەس ەدى. پاتشا وكىمەتى ورىس ەمەس ۇلتتاردىڭ اراسىندا الاۋىزدىق تۋدىردى. قازاقتاردى باشقۇرتتارعا ايداپ سالۋ ارقىلى قوزعالىستى تۇنشىقتىردى. ناتيجەسىندە، كەيبىر باشقۇرت جاساقتارى پاتشا وكىمەتىنىڭ جاعىندا بولدى. باشقۇرت جەرىندەگى كوتەرىلىس 1774 جىلى تۇنشىق­تىرىلدى. ال قازاق جەرىندە 1776 جىلعا دەيىن جالعاستى. سوندىقتان قازاقتار باشقۇرتتار پۋگاچەۆتى ساتىپ كەتتى دەپ تۇسىنگەن سىڭايلى. سۇلتان وسىنى ەسكە سالادى. بىراق كەك الۋدى كوزدەمەيتىنىن، بىرىگىپ وتارشىلدىققا قارسى كۇرەسۋگە شاقىردى. ن.بەكماحانوۆانىڭ جازۋىنشا، بۇل حات 1775 جىلى قاراشادا باشقۇرت ەلىنە باشقۇرت اديلگۋزەي يسيامگۋلوۆ ارقىلى جىبەرىلەدى. بىراق   ا.يسيامگۋلوۆ حاتتى وزەرنىي بەكىنىسىندەگى كومەندانت كورفقا بەرەدى. كوكتەمىر 1776 جىلدىڭ كوكتەمىندە باشقۇرتتارعا قاراي جورىققا اتتاندى. وننان اسا اۋىلداردى باسىپ الدى. ۋفانى الىپ، ارى  قاراي كەتۋدى كوزدەگەن كوكتەمىردىڭ كوتەرىلىسى سول جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا توقتاپ قالدى. سەيدالى سۇلتان باشقۇرت اۋىلدارىن تالقانداپ، مالدارىن ايداپ، ادامدارىن تۇتقىنعا العاننان كەيىن دوسالى سۇلتان كوتەرىلىستەن ءوزىن اۋلاق ۇستاپ، كوكتەمىردىڭ دۇشپانىنا اينالىپ شىعا كەلدى. 1776 جىلدىڭ اقپان ايىندا دوسالى گۋبەرناتور ي.رەينسدورپقا كوكتەمىردەن ورداعا ەشقانداي پايدا جوق ەكەنىن ايتىپ، جازالاۋ جاساعىن جىبەرۋىن سۇراسا، نۇرالى حان كوتەرىلىستى باسىپ جانشۋعا كۇش سۇرايدى. كوكتە­مىردىڭ قوزعالىسى 1776 جىلدىڭ جازىندا توقتايدى. بۇعان رەسەي جەرىندەگى شارۋالار كوتەرىلىسىنىڭ باسىپ-جانشىلۋى، سۇلتانداردىڭ ساتقىندىق جاساۋى سەكىلدى جاعدايلار سەبەپ بولدى. ساپۋرانىڭ ءولىمى دە سەبەپ بولۋى مۇمكىن.

جۇمباق ءولىم

قازاق دالاسىنان شىققان قاھارمان قىز­دىڭ قالاي كوز جۇمعانى تۋرالى   ن.بەكماحانوۆانىڭ جانە باسقا دا زەرتتەۋشىلەردىڭ ەڭبەكتەرىندە ايتىل­ماعان. بىراق حالىق اراسىندا ول تۋرالى ءتۇرلى اڭىز-اڭگىمە بار. بىرىندە ايقاس كەزىندە كوز جۇمدى دەسە، ەندى ءبىر اڭىزدا كىسى اياعى جەتە بەرمەيتىن دالانىڭ ءبىر قيىرىنا كوشىپ كەتىپ، سول جاقتا قار­تايعانشا ءومىر سۇرگەن دەيدى.

ال ساپۋرا ماتەنقىزىنىڭ سۋرەتىن العاش ورىنبور تاريحى جونىندەگى زەرت­تەۋلەر ارقىلى ورىس سۋرەتشىلەرى سالعان، ياعني ە.پۋگاچەۆ كوتەرىلىسى تۋرالى جازبالار ارقىلى باتىر قىزدىڭ بەينەسىن قاعازعا تۇسىرگەن.

P.S.

ەل ىشىندە ساپۋرانىڭ ەرلىگى تۋرالى اڭىز-اڭگىمەلەر كوپ. «اڭىزدىڭ ءتۇبى – اقيقات» دەسەك، قازاق ءۇشىن حالىقتىڭ اڭىزىنان ارتىق اقيقات جوق.

 

كامشات قوپاەۆا

سوڭعى جاڭالىقتار