12 جەلتوقسان, 14:16 551 0 بىلگەنگە مارجان "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

قۇراما حالقى جونىندە نە بىلەمىز؟

بۇگىندە الەمدە نەشە ءتۇرلى ۇلتتار مەن ۇلىستار ءومىر سۇرۋدە. بىراق سولاردىڭ ءبىرى ءىرى مەملەكەتتەردىڭ ءتول حالقىن قۇراسا،  ەندى ءبىرى ماكروەتنوستىڭ قۇرساۋىندا اسسيميلياتسياعا ءتۇسىپ جۇتىلىپ كەتۋدە. ارينە، ولاردىڭ نەگىزىن ەتنوس ياعني حالىق قۇرايتىنى بەلگىلى. ەتنوس ادامزاتتىڭ ەتنيكالىق قۇرىلىمىندا ماڭىزدى ورىن الادى. بۇل قۇرىلىمنىڭ كۇردەلىلىگى سوندا، باسقا دا ەتنيكالىق قۇرىلىمداردىڭ پايدا بولۋىمەن بايلانىستى. ماسەلەن، سۋبەتنوس دەپ حالىقتىڭ ءبىر بولىگى بەلگىلى ءبىر تەرريتوريادا ورنىققان جانە مادەني-لينگۆيستيكالىق ەرەكشەلىگىمەن بىرگە جالپى ەتنيكالىق وزىندىك سانا ەلەمەنتتەرىنە يە بولعان حالىقتى ايتادى. سۋبەتنيكالىق توپتاردا نەگىزگى ەتنيكالىق قاۋىمعا قاراعاندا ەتنيكالىق ەرەكشە قاسيەتتەر از. سۋبەتنوستىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى ونىڭ شىعۋ تەگىمەن بايلانىستى. كەي جاعدايدا ولار بىرتىندەپ نەگىزگى ەتنيكالىق بىرلىگىن جوعالتقان بۇرىنعى ەتنوستار، ەندى بىردە باسقالارمەن ءبىر قاۋىمدا ەكەنىن مويىندايتىن ەتنيكالىق توپتار، ۇشىنشىدەن، وزىندىك مادەنيەت بەلگىلەرى بار (ماسەلەن كازاكتار) الەۋمەتتىك قاۋىم. دەگەنمەن دە ولاردىڭ ءبولىنۋ كريتەريلەرىنە بارلىق ۋاقىتتا مىنەز-قۇلىق ەرەكشەلىگى جاتادى جانە ەتنيكالىق توپتاردىڭ بەلگىلى ءبىر ەتنيكالىق توپقا قاتىناسىن ساقتاۋ كەزىندە قورشاعان ورتاعا اسا ۇقسامايتىنىمەن كوزگە تۇسەدى. سونىمەن، ەتنوستىڭ قۇرىلىمدىق ۇيىمىنان شىعاتىن قورىتىندى، ءبىر ادام ءبىر كەزەڭدە ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى بىرنەشە ەتنيكالىق قاۋىمعا كىرەدى. ماسەلەن، ورىس (نەگىزگى ەتنيكالىق قاۋىم), دون كازاگى (سۋبەتنوس) جانە سلاۆيان (مەتاەتنيكالىق قاۋىم) بارلىعى وزدەرىن ورىسقا جاتقىزۋى مۇمكىن.

وسىنداي سۋبەتنوستىڭ ءبىرى — قۇراما حال­قى. قۇراما حالقى نەگىزىنەن تاشكەنت وبلىسىنىڭ وڭتۇستىك شىعىسى بولىگىندەگى احان­گاران اڭعارىنداعى انگرەن وزەنى بويىندا شوعىرلانعان. سونداي-اق اق­پارات بەرۋشى ا.راززاقوۆتىڭ ايتۋىنشا ءان­دىجان وبلىسىنىڭ كەيبىر قىس­تاق­تا­رىن­دا، جىزاق وبلىسى باحمال اۋماعىندا دا مەكەندەيدى. ولاردىڭ شىعۋ تەگىنە باي­لانىستى زەرتتەۋشىلەر ءارتۇرلى پىكىر اي­تادى. رادلوۆ، قۇرامالىقتار (وزبەكشە – qurama; تۋرا ماعىناسىندا قۇرالعان، جينالعان دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى) شىعۋ تەگى بويىنشا وزبەك جانە قازاق تايپالارى مەن رۋلارىنان پايدا بولعان، دالالىق وتىرىقشىلار بولىپ سانالاتىن، كوشپەلىلەر مەن سارتتاردىڭ مەكەندەۋ ايماعىن بولەتىن، ارالىق ايماقتا ءومىر سۇرگەن، حالىقتار دەپ كورسەتەدى. انتروپولوگيالىق ءتيپى بويىنشا جانە تۇرمىسىنىڭ كەيبىر ەرەكشەلىگىنە قاراي قۇرامالاردىڭ ءبىر بولىگى قازاقتارعا ۇقساستىعى بار. ءتىپتى ءتىلى دە مازمۇنى مەن مورفولوگياسى بويىنشا كوبىنە قازاق تىلىنە جاقىندىعىن سوناۋ حح ع. 90-جىلدارى انگرەن قالاسى، احانگاران اۋداندارىنا جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەردە بايقاعان بولاتىنبىز.

قۇرامالاردىڭ شىعۋ تەگىنە بايلانىس­تى XVIII ع. ورىس زەرتتەۋشىسى ي.اندرەەۆ تە ءوزىنىڭ ەڭبەگىندە: «جاڭادان پايدا بولعان بۇل قۇراما حالقى تۋرالى ەشتەڭە ايتا المايمىز. ءبىر بىلەتىنىمىز، تاشكەنتتىكتەر، قاشقارلىقتار مەن بۇقارالىقتار ولاردى «جاڭا قاۋىم» دەپ تانيدى. وسىعان قاراعاندا ولار باسقا جەرلەردەن اۋا كوشىپ كەلگەنگە ۇقسايدى، كەيبىرەۋلەرىنىڭ ايتۋىنشا، ولاردىڭ قاۋىمداستىعى حيۋالىقتار مەن قاراقالپاقتاردان قۇ­رال­عان، كوپشىلىگى قاشىپ كەلگەن قاراق­شىلار دەپ سانايدى. ولار كوبەيە كەلە نە اسكەرى، نە بيلەۋشىسى جوق بۇقار قالالارىن يەمدەنىپ العان. سىردارياعا قۇيىپ جاتقان شىرشىق وزەنىنىڭ ار جاعىنداعى انگرەن اۋماعى تاشكەنت جانە قوقان قالاسىمەن شەكتەسىپ جاتىر. ولاردىڭ سانى ون مىڭ ادامنان اسپايدى، مالى دا ەگىستىگى دە جەتكىلىكتى. قوقان بەگىنىڭ قول استىندا تاشكەنت قالاسىنان 50 شاقىرىم قاشىقتىقتا جاتقان توعىز قالاسى بار، ولار: 1) پسكەنت، وندا سەگىز ءجۇز ءتۇتىن;
2) كە­رەۋشى، بەكىنىس ەسەبىندەگى قالا; 3) شارۋكيا، حودجەنت قالاسىنىڭ بيلىگىنە با­عىنادى; 4) بوقا، وندا مىڭ ءتۇتىن بار; 5) ءمۇراتالى; 6) كيرەيت باقسۋ; 7) قاراقتاي; 8) قالاي-ءمور; 9) پانگاس. بۇل قالالاردا قۇرامالاردىڭ قىستا تۇراتىن باسپانالارى بار. ال جاز ۋاقىتىندا ولار ەگىن ەگىپ، مال ۇستاۋ ءۇشىن قالا ماڭىنا كوشەدى، وزدەرىنىڭ قالالارىنا جەتكىلىكتى تۇردە كۇشتى كۇزەت قويادى. بۇلار دا قىرعىزدار (قازاقتار) سياقتى اساۋ حالىق. بۇقار كەرۋەندەرىنە ۇنەمى زيان تيگىزىپ كەلەدى. شىعۋ تەگى بەرىدەن، وسى عاسىردان باستالادى. مۇحاممەد پايعامباردىڭ «قازىر ولار قۋاتتانىپ العانى سونداي، قىتايلار دا، قىرعىز-قايساقتار دا جانە ولارعا جاقىن تۇراتىن جابايى قىرعىزدار دا ولارعا شاپقىنشىلىق جاساي المايدى» دەپ جاز­دى. بۇل جەردە اۆتور ولاردى باسقا جاق­تان اۋىپ كوشىپ كەلگەن ەتنيكالىق قاۋىم رەتىندە قاراسا، جەرگىلىكتى حالىقتاردىڭ قۇرامالاردى حيۋالىقتار مەن قارا­قال­پاقتار نە قاشقىندار دەپ سانايتىنىن ايتادى. ول قۇرامالاردىڭ شىعۋ تەگىنە قاتىستى ناقتى دەرەكتەردى كورسەتە الما­عان، تەك ولاردىڭ ورنالاسقان جەرلەرى مەن قالالارىن، مىنەز-قۇلىق سيپاتى جونىندە عانا مالىمەتتەردى كەلتىرەدى.

قۇراما حالقىنىڭ شىعۋ تەگى جونىندە م.تەرەنتەۆ ءوز ەڭبەگىندە: «قىرعىز» (قازاق) حالقى 600 جىل بۇرىن انگرەن اڭ­­­عارىنا تومەن ءتۇسىپ، كوشپەلى ءومىر سال­تىن تاستاپ، وتىرىقشىلىققا كوشتى. ولار وتىرىقشىلىقپەن اينالىسىپ، حۋتور تۇرىندە ەمەس، تۇتاس سەلو بولىپ ورنالاس­قان. بىرتىندەپ وزدەرىنىڭ رۋلىق شەجىرەسىن ۇمىتىپ، قازىر جالپى «قۇراما» اتاۋىن الىپ وتىر. كورىپ وتىرعانىمىزداي، م.تەرەن­تەۆ مۇندا قۇرامالاردىڭ پايدا بولۋىن قازاقتاردىڭ وتىرىقشىلىققا اينالۋىمەن بايلانىستىرادى. قازاقتىڭ ەرتەدەن كەلە جاتقان رۋ-تايپالىق قۇرى­لى­مىمەن بىرگە كوشىپ-قونۋ، قونىستانۋ ۇردىسىنەن ايىرىلىپ، وتىرىقشىلىققا كوشۋى رۋلىق شەجىرەسىنەن ايىرىلۋىنا، وتى­رىقشى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ مادە­نيەتىن سىڭىرۋىنە اكەلىپ، باسقا ەتنيكالىق قاۋىم – قۇراما حالقىن تۋدىردى دەگەن پىكىردى ايتادى. ارينە، قانداي دا بولسىن بەلگىلى ءبىر ەتنيكالىق قاۋىمنىڭ قالىپ­تاسۋى ءبىرشاما مەرزىمدى قامتيدى.

قۇراما حالقىنىڭ شىعۋ تەگىنىڭ باس­تاۋىن قازاقتاردان تاراتىپ، كەيىن سارت، وزبەكتەرمەن ارالاسۋى ناتيجەسىندە قۇرا­ما حالىق اتاۋىن العانى جونىندە جازاتىن زەرتتەۋشىلەردىڭ ءبىرى ا.ماكشەەۆ بول­دى. ول ءوزىنىڭ «گەوگرافيچەسكيە، ەتنوگ­را­فيچەسكيە ي ستاتيستيچەسكيە ماتەريالى و تۋركەستانسكوم كراە» دەگەن ەڭبەگىندە: «قۇرامالار انگرەن وزەنى بويىنداعى قونىستاردى مەكەن ەتەدى. قۇرامالار وسىدان ءجۇز جىل بۇرىن، كوشپەلى قا­زاق­تىڭ ءۇش ءجۇز رۋلارىنان قۇرالعان دەلىنەدى. بۇل قىرعىزدار (قازاقتار-اۆتور) ابدەن كە­دەيشىلىككە ۇشىراپ، كوشى-قونعا ەشقان­داي مۇمكىندىگى بولماعاندىقتان سارتتارعا جاقىن «قورالاردا» نەمەسە قالا سىرتىنا ورنىعىپ، مۇمكىندىگىنشە ەگىن سالۋمەن اينالىسادى. ولاردىڭ سارتتارمەن، مۇمكىن وزبەكتەرمەن ارالاسۋىنىڭ ناتيجەسىندە ارتەكتى حالىقتار پايدا بولدى، سونىڭ ناتيجەسىندە ولاردى «قۇرالعان» نەمەسە قۇراما دەپ اتاعان. سوڭعى بىرىگۋلەرى جەرگىلىكتى حالىقتاردىڭ ايتۋى بويىنشا 50 جىل بۇرىن بولعان. تاشكەنتتەن الىنعان مەنىڭ دەرەكتەرىم بويىنشا قۇراما حالقى كەلەسى قازاق رۋلارىنان تاما – الشىن رۋىنان تارايدى، كەر­دەرى، جاعالبايلى كەرەيت، تەلەۋ، ارعىن (قانجىعالى), دۋلات ء(ۇيسىن) جانە بەستامعالى (جالايىر ءبولىمى) رۋلارىنان قۇرالعان»، – دەپ كورسەتەدى. كورىپ وتىر­عانى­مىزداي، ماكشەەۆ تە ءوز ەڭبەگىندە قۇرامالاردىڭ ارعى تەگىن قازاقتاردان تاراتىپ، ارى قاراي ولاردىڭ وزبەكتەرمەن ارالاسۋىنان قالىپتاسقانىن ايتادى. ال قۇراما ەتنيكالىق قاۋىمىنىڭ پايدا بولۋى­نىڭ باستاماسىن ن.اريستوۆ قۇرا­ما­لاردىڭ باستاۋىن ۇلى ءجۇز قازاق­تارى­مەن تاشكەنتتى جوڭعارلاردىڭ باسىپ الۋى­مەن بايلانىستىرىپ، XVIII ع. ءبىرىنشى شي­رەگىنىڭ اياعىنا جاتقىزادى. ول ءوزىنىڭ ەڭ­بەگىندە بىلاي دەيدى: «... 1723 جىلى تسەۆان-رابتاننىڭ شابۋىلى ۇلى ءجۇز بەن تاشكەنتتى وزىنە قاراتقان سوڭ، قازاقتىڭ تەك ۇلى ءجۇزى عانا ەمەس، باسقا دا جۇزدەرى قالماقتاردىڭ قىسىمىنان تاشكەنت پەن سىرداريانىڭ ارعى جاعىنداعى ەلدەن پانا ىزدەيدى. كوپتەگەن مالىنان ايىرىل­عان كەدەيلەر وزدەرىنىڭ رۋلارىنىڭ كو­شىنە ىلەسە الماي شىرشىق پەن انگرەندە قالىپ قويادى، وسى جەردە ولار سارتتارمەن وزبەكتەرگە قوسىلىپ، بىرىگىپ، جايىلىم جەر مەن مالدىڭ ازدىعىنان ەگىنشىلىكپەن اينالىسادى. بەلگىلى زەرتتەۋشى م.تىنىش­پاەۆ ءوزىنىڭ ەڭبەگىندە قۇرامالاردىڭ شىعۋ تەگى جونىندە بىلاي دەيدى: «تاريحتا قازاق جانە وزبەك دەگەن ەكى تۋىسقان حالىق جونىندە ايتىلادى دا ال، قۇراما حالقى جونىندە ەش جەردە ايتىلمايدى. قازاقتار مەن وزبەكتەردىڭ اراسىندا جەكەلەي تايپالار: ءۇيسىن، قاڭلى، جالايىر، ارعىن، كەرەي، قىپشاق، قوڭىرات، نايمان، الشىن، ت.ب. (قازاق) يۋز، قىرق، مينگ، كەنەگەس، بارلاس، دۋرمەن، بارين، قاتاعان (وزبەك), ايا­عىن­دا قازاقتىڭ قىپشاق، نايمان، قوڭى­رات، جالايىر تايپالارىنىڭ جارىق­شاق­تارى وزبەكتەردە، ال وزبەكتەردىڭ كەيبىر تاي­پالارىنىڭ جارىقشاقتارى قازاق­تاردا كەزدەسەدى. تۇركى جانە مونعول تايپا­لارىنىڭ نەگىزگىلەرىنىڭ سانىنان ءبىر جا­عىنان قازاقتار، ەكىنشى جاعىنان ءوز­بەك­تەر پايدا بولدى، بۇل كەزەڭدە دە قۇ­را­مالار ايتىلمايدى» دەپ كورسەتەدى. جالپى، قۇراما دەربەس حالىق، جەكەلەي تۇركى نە مونعول تايپاسى ەكەندىگى نەگىزدەلمەگەن. ءتىپتى، ونىڭ قۇرامىنداعى تايپالاردىڭ نەگىزگى بولىگىنىڭ ءوزى قازاق رۋلارى اتاۋىمەن اتالادى. م.تىنىشپاەۆ «قۇراما» ءسوزىن اۋدارعاندا قۇراق، ارالاس، قوسىلعان دەگەن ماعىنانى بىلدىرەتىندىگىن ايتا كەلىپ، قازاقتاردىڭ اراسىندا دا قۇرالعان اتاۋلاردان پايدا بولعان رۋلار جونىندە: «ماسەلەن كىشى جۇزدەن جەتىرۋ، جەتىمدەر، قى­رىق رۋ، قىرىق شاتا رۋلارى. قۇرا­ما­نىڭ قۇرامىن قارايتىن بولساق، شىن­دىعىندا ءارتۇرلى تايپالاردىڭ قۇراعىنان (جارىقشاعىنان), ءارتۇرلى رۋلار مەن ۇرپاقتاردان تۇراتىنىن كورۋگە بولادى. ولاردىڭ اراسىندا ۇلى ءجۇزدىڭ ءۇيسىن، دۋلات، سىيقىم، قىبراي رۋلارى (دۋلات رۋىنىڭ ۇرپاقتارى), جالايىر، بالعالى (جالايىر ۇرپاقتارى), قاڭلى، شانىش­قىلى، سىرگەلى، تۋتامعالى (سىرگەلى ۇرپاق­تارى). ورتا جۇزدەن: نايمان باعانالى (نايمان رۋى), ارعىن قانجىعالى (ارعىن رۋى), اشامايلى (كەرەي رۋى). كىشى جۇزدەن: جاپپاس، شومەكەي، تابىن، تاما، جاعال­بايلى، رامادان، جەتىرۋ جانە باس­قالار بار. سونىمەن، قۇراما قازاقتىڭ ءۇش ءجۇزى رۋ-تايپاسىنان قۇرالعان قازاقتار ەكەندىگىن بىلدىرەدى» دەپ جازادى. شىن­دى­عىندا، حح عاسىردىڭ 90-جىلدارىندا تاش­كەنت وبلىسى اۋماعىنداعى قازاق­تار­مەن قۇرا­مالار اراسىنان جينالعان دا­لالىق ەتنوگرافيالىق ماتەريالداردا قۇرا­مالار اراسىندا وسى اتالعان رۋلار­دىڭ بار ەكەنىن جانە ولاردىڭ نەگىزگى بولىگى انتروپولوگيالىق جاعىنان دا، ءتىلى دە وزبەكتەرمەن سالىستىرعاندا قازاق­تارعا كوبىرەك ۇقساس ەكەنىن بايقادىق. بىراق 2019 جىلى تامىز ايىندا زەرتتەۋ-بارلاۋ جۇ­مىستارىمىزدا ولاردىڭ كوپشىلىگى وزدە­رىن وزبەك – جالايىرلارمىز نە ءوز­بەك–تەلەۋ، ت.س.س. اتايدى جانە تىلدەرى دە ءوز­بەك تىلىنەن ايىرماشىلىعى بايقال­ماي­دى.

ال ەندى انگرەن وزەنى اتىرابىنىڭ ستا­تيستيكا مەن ەكونوميكاسى جونىندە جازىلعان ەڭبەكتە: «قۇراما حالقى اتى اي­تىپ تۇرعانداي، ءارتۇرلى ۇلتتاردىڭ قو­سىندىسىنان تۋعان حالىقتىڭ ءبىر توبى. ماسەلەن، انگرەننىڭ جوعارعى بويىنداعى قۇرامالار تاجىكتەرمەن كوبىرەك ارالاسسا، وزەننىڭ ورتا جانە تومەنگى اعىسى بويىن­داعى قۇرامالار (ونىڭ يبەلەك – موعول، حۋردان بولىستىعىنداعىلار) وزدەرىنىڭ اقمەشىتتەن كەلگەندىگىن جادىندا جاقسى ساقتاعان. مايدانتال بويىنداعى قۇراما­لار وزدەرىنىڭ تەگىن قالماقتارعا جاتقى­زادى» دەگەن مالىمەتتەردى كەزدەستىرۋگە بو­لادى. بۇل دەرەكتەن بايقاعانىمىز قۇرا­ما حالقىنىڭ جاڭا ەتنيكالىق قاۋىم رەتىندە پايدا بولۋى قازاقتىڭ كوشكە ىلەسە الماي، قالىپ قويعان ءارتۇرلى رۋلارىنان عانا ەمەس، باسقا دا جەرگىلىكتى وزبەك، تاجىك حالىقتارىمەن ارالاسا ور­نالاسقاندىقتان دا «قۇراما» اتالۋى مۇمكىن. سەبەبى وسى جىلدىڭ تامىز ايىندا ءبىز سويلەسكەن اقپارات بەرۋشى، انگرەن قالاسى تۇرعىنى ابدۋماليك راززاقوۆ ءوزى­نىڭ تاجىك قۇراما ەكەندىگىن ايتتى. سو­نىمەن، حح ع. ءى شيرەگىندە تاشكەنت وبلى­سىنداعى انگرەن وزەنى بويىنىڭ باسىم كوپشىلىك حالقىن 93,1% قۇرامالار قۇ­راعان. قازىرگى كەزەڭدە دە اتالعان اۋ­ماق­تاعى حالىقتىڭ نەگىزگى بولىگىن قۇرامالار قۇرايدى، بىراق ولار وزدەرىن بۇرىن «قۇرا­ما» دەپ اتاسا، بۇگىندە «وزبەك-قۇرامامىز» دەپ اتايدى. قۇرامالاردىڭ ەتنيكالىق تاري­حىنا بايلانىستى بەلگىلى تۇركىتانۋ­شى ۆ.رادلوۆ تا ءوزىنىڭ ەڭبەگىندە: «تاشكەنت پەن حودجەنت ارالىعىندا (1868 ج.) ءوز­دەرىن قۇراما دەپ اتايتىن كىشىگىرىم تا­تار تايپاسىنىڭ وتىرىقشىلارى مەكەندەيدى. ولار بەس رۋعا: جالايىر، تەلەۋ، تاما، جاعالبايلى جانە تاراقتىعا ءبو­لىنەدى. ەتنيكالىق قاۋىم رەتىندە قالىپ­تاسۋى وزبەكتەر مەن قازاقتاردىڭ ارالاسۋىنان پايدا بولعانعا ۇقسايدى. قازاقتار قۇراما اتاۋىن كوپتەگەن ءارتۇرلى تايپالاردان قۇرالعاندىقتان (قۇرا – ءارتۇرلى بولىكتەن قۇرالۋ، ت.س.س.) اتاعان دەيدى.

قۇرامالاردىڭ شىعۋ تەگى، اتاۋى، ورنا­لاسۋى مەن سانى جونىندەگى ماعلۇماتتار ي.ءزارۋبيننىڭ «سپيسوك نارودنوستەي تۋركەستانسكوگو كرايا» ەڭبەگىندە كەزدەسەدى. انگ­رەن وزەنى اتىرابىنداعى قۇراما­لار­دىڭ تۇركى حالقى ەكەندىگىن، ونى زەرتتەۋدىڭ ءوزى ۇلكەن قىزىعۋشىلىقتى تۋدىراتىن­دى­عىنا نازار اۋدارادى. ي.زارۋبين ەڭ­بەگىندە: «قۇرامالار قازاق جانە وزبەك رۋلارىنىڭ تەك قان جاعىنان عانا ەمەس، كوپ جاعدايدا الەۋمەتتىك ءوزارا ارالاسۋى سياقتى، باسقا تايپالىق ەلەمەنتتەرمەن دە قوسىلۋىنىڭ جەمىسى. قۇرامالاردىڭ ەتنيكالىق توپ رەتىندە پايدا بولۋى XVIII عاسىردىڭ ءى جارتىسىنا جاتادى. قازىرگى كەزەڭدە ەتنوگرافيالىق كوزقاراس تۇر­عىسىنان العاندا قۇرامالار قازاقتارمەن باسقا دا وتىرىقشى تۇركى حالىقتارمەن ارالاسۋى ناتيجەسىندە قالىپتاسقان ارالىق توپ. كەي جاعدايلاردا قۇرامالار قازاقتارعا جاقىن (كيىز ءۇيدى پايدالانۋى، ايەلدەردىڭ بەتىنىڭ اشىق بولۋى), ەندى ءبىر جاعدايلاردا سارتتارعا جاقىن بولىپ كەلەدى. ۆ.رادلوۆ جانە باسقا وتكەن عا­سىردىڭ زەرتتەۋشىلەرى بەلگىلى قۇراما رۋ­لارىن كورسەتىپ بەردى. بىراق قازىرگى كەزەڭدە كوپ جەرلەردە رۋلىق ءبولىنىس جو­عالعان، كەي جەرلەردە بەلگىلى رۋعا جاتا­تىنىن سەزىنەتىندەر بار (مىسالى، يۋزدەردە), بىراق بۇل ولاردىڭ رۋ ىشىندە نەكەگە وتىرۋىنا كەدەرگى بولمايدى، بۇل جاعداي قازاقتار اراسىندا جوق. قۇرامالاردا ۇلتتىق سانا اسا بايقالمايدى. ولاردىڭ اراسىندا «قۇراما» اتاۋىنان قاشاتىندار بار نەمەسە ونى ەكىنشى اتاۋ رەتىندە اتايدى. سوندىقتان نامانگان ۋەزىنىڭ بابادارحان بولىستىعىنىڭ 3 ەلدى مەكەنىندەگى 500 ادام، تەلەۋ قونىسىنىڭ قۇرامادان شىق­قان ۇرپاقتارى وزدەرىن وزبەكپىز، تۇرىك­پىز ءتىپتى تاجىكپىز دەپ اتايدى. سون­دىقتان دا قىرعىز (قازاق)-قۇراما، سارت-قۇراما، يۋز، وزبەك-يۋز دەگەن اتاۋلار وسىمەن تۇسىندىرىلەدى. مۇنداي جاعدايدا قۇرا­مالاردىڭ سانى مەن ورنىن انىقتاۋ قيىن­داۋ»، – دەپ مالىمدەيدى.

قۇرامالار ابلىق جانە بوكەدە ونان كەيىن تەلەۋ، قانجىعالى، كاريس، ەڭ سوڭىن­دا پسكەنت بولىستىعىندا 64,5 % دەيىن مەكەندەيدى. ۆ.رادلوۆ تا تاشكەنت پەن حودجەنت ارالىعىندا وزدەرىن قۇراما دەپ اتايتىن، وتە ۇلكەن ەمەس وتىرىقشى تاتار تايپالارى ءومىر سۇرەدى. ولار: جالايىر، تەلەۋ، تاما، جاعالبايلى جانە تاراق­تى دەپ اتالاتىن بەس رۋدان تۇرادى.

ورىس وتارشىلارى 1864 جىلى تاش­كەنت­تى العان سوڭ، وتارلانعان اۋماقتاعى حالىقتىڭ سانىن ءبىلۋ ماقساتىندا، العاش رەت ورىستىڭ ۇيىمداستىرۋ كوميتەتى ساناق جۇرگىزەدى. 1868 جىلى وسى كوميتەت­تىڭ جۇرگىزگەن ساناعىنداعى دەرەكتەرگە قاراعاندا، قۇراما ۋەزىندەگى (1886 ج. باس­تاپ تاشكەنت ۋەزى بولىپ قايتا اتالدى) ءۇش اتىراپقا: تويتوبە، انگرەن، شىرشىق­قا بىرىكتىرىلگەن حالىقتاردىڭ سانىنا قارا­عاندا قۇرامالار اۋماقتا سان جاعىنان ەكىن­شى ورىندى قۇرايتىن حالىقتىڭ ءبىرى بول­عان. ماسەلەن، ۋەزدە قازاقتار – 144 970 بول­سا، قۇرامالار – 77 301, وزبەكتەر – 34 636, تاجىكتەر – 11 634 ادامدى قۇراعان.

ن.اريستوۆ ەڭبەگىندە دە 1868 جىلى ال­عاشقى ساناق مالىمەتىندە انگرەن اتى­رابىنداعى قۇرامالاردىڭ ءۇي سانى – 11 043, ادام سانى – 77 301 ەكەنىن كورسەتەدى. بۇل مالىمەتتە دە جوعارىدا كەلتىرىلگەن تەرەنتەۆتىڭ ساندىق كورسەتكىشىن ناقتىلايدى. ل.كوستەنكونىڭ ەڭبەگىندە 1868 جىلى قۇرامالار 27 631 قوجالىقتى قۇراسا، 1877 جىلى 31 330 قوجالىقتى قۇ­راپ، 13%-عا وسكەنىن كورسەتەدى. سوندا، قو­جالىقتاعى ءار وتباسىندا ورتاشا ەسەپپەن 5 ادام دەپ ەسەپتەسەك 156 650 ادامداي بو­لادى. ي. زارۋبين، تاشكەنت ۋەزىنەن باس­قا حودجەنت ۋەزىنىڭ ورال بولىس­تى­عىندا 9 330 ادام قۇراما ەسەپكە الىن­عان­دىعىن، جالپى قۇرامالار 1917 جىلى 52 335 ادام، 1920 جىلى 49 697 ادام بول­عان­دىعىن كورسەتەدى. كورىپ وتىرعانىمىزداي، حح عاسىردىڭ باسىنداعى ءارتۇرلى اعىم­دىق جانە 1920 جىلعى بۇكىلرەسەيلىك سا­ناقتاردا ولاردىڭ سانى ءۇش ەسەگە جۋىق ءتۇسىپ كەتكەن. ەگەر ساناق مالىمەتتەرى بويىن­شا 1868 جىلعى ساناق مالىمەتتەرىن 1917, 1920 جج. ساناقتارمەن سالىستىراتىن بولساق، بۇل جەردە قۇرامالار 77 301 (1868 ج.) بولسا، 1920 ج. 49697 ادام ياعني 27 مىڭ شاماسىندا ازايىپ وتىرعانىن كورۋگە بولادى.  دەگەنمەن وسى كەزەڭدەردە دە تاشكەنت ۋەزى حالقىنىڭ 45,8% قازاقتار قۇراسا، 26,6% (91 632) وزبەكتەر، 15,3% (52 808) قۇرامالار ت.س.س. حا­لىقتار قۇراعان. (ستاتيستيكو –ەكونوميچەسكي وچەرك دولينى ر.انگرەنا، 1923:7.). ءسوزىمىزدى ارى قاراي دالەلدەي وتى­رىپ، مىنا ەڭبەكتەگى مالىمەتتەردى كەل­تىرەيىك: «قۇرامالار بارلىق قىر­عىزداردىڭ (قازاق) ءۇش ءجۇزى وكىلدەرىمەن، وزبەكتەرمەن جانە مۇمكىن تاجىكتەرمەن دە ارالاسىپ، تاشكەنت ۋەزىنىڭ وڭتۇستىك شىعىس بولىگىندەگى انگرەن اتىرابىنا ورنالاسقان. تىركەلگەن 49 700 ادامنىڭ (ايەل-ەركەگى بىرگە جانە رەسپۋبليكانىڭ 1,1% حالقىن قۇرايدى) بارلىعى دەرلىك تەك اۋىلدى جەرلەردە مەكەندەيدى». بۇ­لاردىڭ ازايۋىن ولاردىڭ كەيبىر بولىگىنىڭ ءوز­بەك ۇلتىنا جازىلىپ كەتۋىمەن بايلا­نىستىرۋعا بولادى.

جوعارىدا تالدانعان ەڭبەكتەردەگى ءما­لىمەتتەرگە كەلەتىن بولساق، ونىڭ ىشىندە اريستوۆتىڭ، تەرەنتەۆتىڭ ت.ب. ەڭبەك­تەرىنەن بايقاعانىمىز قۇراما حالقىنىڭ قۇرامىن سوناۋ جوڭعار شاپقىنشىلىعى كەزىندە بارىپ، كەيىن كوشكە ىلەسە الماي قالعان قازاقتىڭ ءۇش ءجۇزى وكىلدەرى قۇرادى دەسەك، سونىمەن قاتار وزبەك، تاجىك، ت.ب. تۇركى حالىقتارىنان قۇرالعان قۇرامالار­دىڭ دا بولعاندىعىن جوققا شىعارماي­مىز. دەگەنمەن دە، حح ع. 80-90-جىلدارى احان­گاران اۋدانىندا وتىرعان قۇراما­لاردىڭ قازاقتارعا ۇقساستىعى كوبىرەك بايقالاتىن. سەبەبى مەنىڭ سول كەزەڭدەردە جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەرىمدە، دالالىق ەتنوگرافيالىق ماتەريالداردى جيناۋ ادىسىندەگى باقىلاۋىمدا دا ولاردىڭ تۇرمىس سالتى، ءتىلى، انتروپولوگيالىق ءبى­تىمى وزبەك، تاجىك حالىقتارىنا قاراعاندا قازاقتارعا وتە ۇقساس بولاتىن. اۋىل اق­ساقالدارىنىڭ اڭگىمەلەرىنە قاراعاندا، اسىرەسە حح ع. 60-70-جىلدارىنا دەيىن قۇرا­مالاردىڭ تىلىندەگى قازاقتارعا ۇقساس­تىق جاقسى ساقتالعان. ەندى ءبىر زەرتتەۋلەردە قۇرامالار قازاق جانە وزبەك حالىق­تارىنىڭ نەكە ارالاسۋ ناتيجەسىندە قا­لىپتاسقاندىعى جونىندە ايتىلادى. سون­دىقتان ولاردىڭ قاي كەزەڭدە پايدا بول­عاندىعىن ءدال ايتا قويۋ قيىنىراق.

سوندىقتان ماقالادا قاراستىرىلىپ وتىرعان قۇراما حالقى دا ءبىر كەزدەرى قا­زاقتىڭ قۇرامىنداعى رۋ-تايپالاردىڭ جيىن­تىعىنان (كەيبىر دەرەكتەردە ءار­تۇرلى ۇلت وكىلدەرىنەن) قالىپتاسىپ، تاريحي سەبەپتەرگە بايلانىستى قۇراما اتاۋى­مەن سۋبەتنوستى قۇرادى دەسەك، ءبۇ­گىندە ولاردىڭ بارلىعى دەرلىك وزدەرىن وزبەكتىڭ ىشىندەگى قۇراما – جالايىر، قۇراما-تەلەۋ، قۇراما-وزبەك، قۇراما-تاجىكپىن دەپ تە اتايدى. سونداي-اق كەيبىر زەرتتەۋلەردە جانە ءوزىمىز ەل اراسىنان جي­ناعان دالالىق ەتنوگرافيالىق ماتەريالداردا اقپارات بەرۋشىلەر قۇراما حالقى تەك قازاق حالقىنىڭ رۋ-تايپالىق قۇرامىنان عانا قۇرالماعاندىعىن، باسقا دا تاجىك، وزبەك ت.س.س. حالىقتاردان قۇرال­عان قۇراما توبى بار ەكەندىگىن ايتادى.

سونىمەن قۇرامالار جونىندە ارنايى زەرتتەۋ جۇمىسىن جازعان فايزيەۆتىڭ سوزىمەن ايتقاندا احانعاران قۇرامالارى تاريحي تۇردە قالىپتاسقان وزىنە ءتان ەتنيكالىق توپتىڭ ءبىر ءتۇرى رەتىندە وزىندىك ادەت-عۇرىپتارى بار. الايدا جەدەل ۋربانيزاتسيالانۋ ناتيجەسى ۇلتتىق-جەرگىلىكتى (پسيحيكالىق جانە جەرگىلىكتى) ەتنيكالىق داستۇرلەردىڭ ۇمىتىلۋىنا سەبەپ بولدى. قورىتا ايتقاندا، قۇراما حالقى وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 1926 جىلعى ساناعىندا رەسپۋبليكا حالقىنىڭ ءبىرشاماسىن قۇراعانمەن، 1930 جىلداردان باستالعان ەسەپتەردە كوپ كورىنىس بەرمەيدى. سونداي-اق 80-جىلدارىنا دەيىن ءوزىن قۇرامامىز دەپ كەلگەن حالىق بۇگىندە وزدەرىن تەك قۇراما-وزبەكپىز، قۇراما-تاجىكپىز دەۋ كەزدەسەدى، بىراق حالىق ارا­سىن­دا قۇراما-قازاقتار دا بولعان دەگەن اڭگىمەنى ەستۋگە بولادى.

 

بيبيزيا قالشاباەۆا،

ت.ع.د.، پروفەسسور م.ا.

ءال-فارابي اتىنداعى

قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى

سوڭعى جاڭالىقتار