5 جەلتوقسان, 12:30 424 0 رۋحانيات انار لەپەسوۆا

«تۇركى جازۋى كۇنىن» بەلگىلەۋ ۇسىنىلدى

1893 جىل 25 قاراشا. بۇل – تورۇك رۋنيكا جازۋىنىڭ ء[پىشى­گىنىڭ] جۇمباق سىرى اشىلعان تاريحي ماڭىزدى داتا. وسى مادەني وقيعاعا بايلانىستى تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ»، «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالالارىنا ورايلاستىرىپ الماتىدا شەت تىلدەر جانە ىسكەرلىك كارەراسى ۋنيۆەرسيتەتى، كۇل­تەگىن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن عىلىمي كون­فەرەنتسيا ءوتتى. جيىنعا «ۇلى بودۋن» تاريحى، مادەنيەتى مەن ءداستۇرىن زەرتتەۋ ۇيىمى وكىلدەرى، تاريحشىلار مەن ءتىل ماماندارى قاتىستى. 

بۇدان 126 جىل بۇرىن دات عالىمى ۆيل­گەلم تومسەن (1842–1927) دانيا عىلىم اكادەمياسىنىڭ كەزەكتەن تىس ءما­جىلىسىندە موڭعوليانىڭ ورقۇن وزەنى بويىنان تابىلعان تاسبىتىككە بادىزدەلگەن جۇمباق جازۋدىڭ سىرىن اشىپ، دەشيفروۆكاسىن جاسادى. ءبىر عاجابى، عالىمنىڭ ماعىناسىن انىقتاپ، العاشقى وقىعانى  ء[تاڭىرى]، ودان كەيىنگى  [تورۇك] ءسوزى ەكەنى تاڭعالدىرادى. عىلىمي ورتادا «فين-ۋگور» گەرمان جازۋى دەپ سان-ساققا ءجۇ­گىرتىپ، پىكىرتالاس تۋعىزعان داۋلى ءما­سەلەگە ۆيلگەلم تومسەن نۇكتە قويدى. وسى اشقان جاڭالىعى ارقىلى ول ءبىر كەشتە الەمگە ايگىلى عالىم، تانىمال تۇلعاعا اي­نالدى. ۆيلگەلم تومسەن كۇلتەگىنگە قويىل­عان تاسبىتىك ۇستىندى تۇڭعىش وقۋ ار­قىلى تورۇك ءتىلىنىڭ ءتولتۋما جازۋى مەن وركەنيەتىن مۇقىم ادامزات قوعامىنا جاريا ەتتى.

تورۇكتانۋ عىلىمىنىڭ قالىپتاسۋى ۆيلگەلم تومسەننىڭ تورۇك رۋنيكاسىنىڭ سىرىن اشقان ەڭبەگىنەن باستاۋ الادى. ادامزات مادەنيەتىندە ۆيلگەلم تومسەن ەسىمى اتالا قالسا، تورۇك جازۋى مەن وركە­نيە­تىن قايتادان جاڭعىرتقان عىلىمي ەر­لىگى كوپشىلىكتىڭ كوكەيىندە تۇرا قالۋى زاڭدىلىق. ەندەشە، ءبىزدىڭ رۋحاني مادەنيە­تىمىزدە ەرەك ورىن الاتىن دات عالىمىنىڭ ەسىمىن ۇلىقتاپ، ونىڭ ەڭبەگىن ۇرپاق ساناسىنا سىڭىرۋگە باعىتتالعان ءىس-شارالار ۇيىم­داستىرىلۋى ءتيىس. اسىرەسە، «قازاقتىڭ ءتولتۋما جازۋ مادەنيەتى، تاريحى جوق» دەپ بايبالام سالىپ، جالعان اتاققۇمارلىقپەن اينالىسىپ جۇرگەندەردىڭ كوزىن اشىپ، كوكىرەگىن وياتۋ ءۇشىن «تورۇك جازۋى كۇنىن» اتاپ ءوتۋدىڭ ءمان-ماڭىزى زور. عىلىمي كون­فەرەنتسيادا وسىنداي وي ايتقان عا­لىمدار  25 قاراشانى ەلىمىزدە «تورۇك جازۋى كۇنى» رەتىندە رەسمي بەكىتۋدى ۇسىن­دى.

سوڭعى جاڭالىقتار