5 جەلتوقسان, 10:06 473 0 ىشكى ساياسات انار لەپەسوۆا

الەمدەگى قازاقتىلدى باق-تىڭ بولاشاعى تالقىلاندى

ەلوردادا «وتانداستار» قورىنىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن «وتانداستار. بولاشاققا باعدار» اتتى حالىقارالىق دوڭگەلەك ۇستەل ءوتىپ، سىرتتاعى قانداستار ءبىر ورتاعا جينالعان بولاتىن. جيىننىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا مەملەكەتتىك حاتشى قىرىمبەك كوشەرباەۆ، پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى بەردىبەك ساپارباەۆ، اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ءمينيسترى داۋرەن اباەۆ، «وتانداستار قورى» كەاق پرەزيدەنتى نۇرتاي ابىقاەۆ قاتىستى.

حالىقارالىق دوڭگەلەك ۇستەل اياسىندا تاقىرىپتىق پانەلدىك سەسسيالار ۇيىم­داس­تىرىلدى. سونىڭ ءبىرى – شەتەلدىك باق وكىل­دەرى باس قوسقان پانەلدىك سەسسيا. مۇن­دا جۋرناليستەر اراسىنداعى ءوزارا ىن­تى­ماقتاستىق ماسەلەسى ءسوز بولدى. 6 ەلدەن كەل­گەن 12 قازاقتىلدى باق وكىلدەرىنىڭ باسىن قوس­قان جۇزدەسۋدە ماڭىزدى ماسەلەلەر تال­قىعا ءتۇستى. كەزدەسۋ بارىسىندا موڭ­عو­ليا­لىق «قازاقنيۋس» پورتالى، «شۇعىلا» جۋر­نالى، «جاڭا ءداۋىر گازەتى»، باي-ولكە ايماق­تىق راديوسى، يرانداعى «پارستۋدەي» اق­پا­راتتىق اگەنتتىگىنىڭ قازاق ءبولىمى، تۇركيادا 14 سانى جارىق كورگەن «قازاق ەلى» جۋرنالى، رەسەيدە شىعىپ جاتقان «ومبى قازاقتارى»، «اق ارنا» گازەتتەرى، سول سەكىلدى وزبەكستاندا شىعاتىن «نۇرلى جول» رەسپۋبليكالىق گا­زەتى، «كەنيمەح تاڭى» اۋداندىق گازەتى، ناۋاي تەلەراديو­كومپانياسى اتىنان كەل­گەن وكىلدەر ءوز اقپارات قۇرالدارىنىڭ ءبۇ­گىنگى تىنىس-تىرشىلىگىمەن تانىستىردى. ودان بولەك قازاقتىلدى باق وكىلدەرى وزدەرى تۇرىپ جاتقان مەملەكەتتەردەگى قانداس­تارى­مىزدى قازاق تىلىندەگى اقپاراتپەن قامتۋ ماسەلەسىن دە نازاردان تىس قالدىر­ما­دى. سونداي-اق «قازاقپارات» حالىق­ارا­لىق اقپارات اگەنتتىگىنىڭ باس ديرەكتورى اسقار وماروۆ بولاشاقتا شەتەلدەگى قا­زاق­تىلدى باق قاۋىمداستىعىن قۇرۋ يدەياسىن قولعا الۋ قاجەتتىگىن اتاپ ايتتى.

كەزدەسۋدە باق وكىلدەرى ءوز تاراپتارىنان ءتۇر­لى ۇسىنىس-تىلەكتەرىن دە ءبىلدىردى. ماسە­لەن، وزبەكستانداعى «نۇرلى جول» گازەتىنىڭ رەداكتورى عۇلامزاكىر يۋسۋپوۆ Egemen Qazaqstan گازەتىمەن ورتاق مەموراندۋمعا قول جەتكىزۋ ارقىلى اقپارات الماسۋدى ۇسىن­دى. ال وتاندىق اقپارات قۇرالدارى ارا­سىنان Egemen Qazaqstan رەسپۋبليكالىق گا­زەتى اكتسيونەرلىك قوعامى باسقارما ءتو­راعاسىنىڭ ورىنباسارى – باس رەداكتور اي­بىن شاعالاق سىرتتا جۇرگەن ارىپتەس جۋر­ناليستەر «ەگەمەن اكادەمياسى» ارقىلى تا­عىلىمدامادان وتە الاتىنىن جەتكىزدى. ال «وتانداستار قورى» كەاق ۆيتسە-پرەزي­دەن­تى ماعاۋيا سارباسوۆ قازاقتىلدى شەتەلدىك باق وكىلدەرىنىڭ ۇسىنىسى نەگىزىندە قاۋىم­داستىق اياسىندا جۇمىس ىستەۋدىڭ جوسپارى جا­سالاتىنىن اتاپ ءوتتى.

اسقار وماروۆ، «قازاقپارات» حاا باس ديرەكتورى (قازاقستان):

– 15 جىل بۇرىن «قازاقپارات» ەلىمىزدە ءبىرىن­شى بولىپ لاتىن الىپبيىمەن جاڭالىق تاراتا باستادى. ال 10 جىل بۇرىن توتە جازۋ نۇس­قاسىن ەنگىزدى. وسىنىڭ ءبارى قيىرداعى قا­زاقتارمەن بايلانىس ورناتىپ، قان­داس­تارعا اقپارات بەرۋ ءۇشىن جاسالعان بولاتىن. بۇگىنگى قاۋىمداستىق قۇرۋ ۇسىنىسى سول قا­دام­داردىڭ زاڭدى جالعاسى ىسپەتتى. پا­نەلدىك سەسسياعا 6 ەلدەن 12 باق (قازاقتىلدى) 17 وكىل قاتىسىپ وتىر. ءوز ەلىمىز بەن ءوڭىر­لەرىمىزدەن دە وكىلدەر وتىر. شەتەلدەگى قا­زاق­تىلدى باق-تاردىڭ بىرىگۋ باستاماسى بىل­تىر شىققان. «وتانداستار» قورى مەن اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگى وسى باستامانى قولدادى. وسى رەتتە شەت­ەل­دەگى قازاقتىلدى باق-تاردىڭ قاۋىمداستىعىن قۇرۋ دەگەن يدەيانى ورتاعا سالعىمىز كەلەدى. بۇل – وتە قاجەتتى جانە زامانعا ساي جوبا. الەم ەلدەرىنە قاراساق، ورىس، ءازىربايجان، ارميان ءتىلدى باق-تاردىڭ قاۋىمداستىقتارى بار­شىلىق. تۇركى تىلدەس حالىقتاردا دا بار. سوندىقتان بىزگە دە قازاقتىلدى باق-تاردىڭ قاۋىمداستىعىن قۇرىپ، بايلانىس ورناتۋعا بولادى. ءبىر-بىرىمىزگە وسىلايشا قولداۋ بىلدىرە الامىز.

سۇراعان راحمەتۇلى، «شۇعىلا» جۋرنالىنىڭ رەداكتورى (موڭعوليا):

– موڭعوليادا «وتاۋ تۆ» تەلەراديوحابار تاراتۋ جۇيەسى ارقىلى «قازاقستان» تەلەار­ناسىن جايلاۋداعى ەل كورىپ وتىر. «بالاپان» ارناسى كەلگەلى بالالارى دۇنيەگە كەلگەندە بالاپان دەپ ات قوياتىندار كوبەيدى. قىمبات دوسجاندى كورىپ، قىمبات ەسىمدى قىزدار ءومىر­گە كەلۋدە. مۇنىڭ ءبارى – اقپاراتتىڭ قولجەتىمدىلىگىنىڭ ناتيجەسى.

قازىر جاڭا عاسىر، جاڭا تەحنولوگيا زا­مانى. اقپاراتتىڭ جىلدامدىعىنا باي­لانىستى ءارتۇرلى ماسەلەلەردى ورتاعا سال­عا­نىمىز دۇرىس بولادى دەپ ويلايمىن. ەڭ ماڭىزدى ماسەلە – ءتىل ماسەلەسى. ءتىل تانىم­دىق دەڭگەيگە جەتۋ كەرەك. ءتىل كەڭسەنىڭ نەمەسە ۇيالى تەلەفون ارقىلى حابارلاما جازۋدىڭ عانا ءتىلى بولىپ بارا جاتىر. مۇنى ەڭ باستى ماسەلە رەتىندە كوتەرۋىمىز قاجەت.

سودان كەيىن موڭعوليا قازاقتارى ار­نانى تاماشالاعانىمەن، وندا قازاق گازەت­تەرى بارمايدى. بۇل – وزەكتى ماسەلە. شەتەل­دەگى تاريحي گازەت-جۋرنالدارعا مۇمكىندىك بەر­سە، كومەكتەسسە دەيمىز.

 

ەرتولقىن گايرەتۋللاح، «قازاق ەلى» جۋرنالىنىڭ رەداكتسيالىق كەڭەس توراعاسى جانە جاۋاپتى شىعارۋشى رەداكتورى (تۇركيا):

– قازاق جانە تۇرىك تىلدەرىندە شىعاتىن «قازاق ەلى» جۋرنالىنىڭ جارىق كورگەنىنە 4 جىل تولدى. تۇركياداعى قانداستارىمىز بەن قازاقستاننان كەلگەن باۋىرلارىمىزعا جان-جاقتى قولداۋ كورسەتۋدى كوزدەيدى. جۋرنالدى قازاقستان مەن تۇركيا اراسىن­داعى بايلانىستاردى تەرەڭدەتۋ ماقساتىندا جارىققا شىعاردىق. ودان بولەك باسىلىم قازاققا قىزمەت ەتۋ، حالقىمىزدىڭ سالت-ءداستۇرىن، ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن ساقتاپ قالۋ­عا ءوز سەپتىگىن تيگىزەدى دەپ سەنەمىز. جۋر­نالدا «قازاق-تۇرىك ءبىلىم جانە زەرتتەۋ» قاۋىمداستىعى تاراپىنان ۇيىمداستى­رىل­عان ءىس-شارالار تۋرالى اقپاراتتار بەرىلىپ وتىرادى. قازاق حالقىنىڭ سالت-ءداستۇرىن ناسيحاتتاۋدى، قولىمىزدان كەلگەنشە قازاق حالقىنا قىزمەت ەتكەن تۇلعالاردى ماداق­تاۋ، باعالاۋدى باستى ماقسات ەتىپ وتىرمىز. قازاق­تىڭ ۇلى تۇلعالارى تۋرالى ماقالالار جۋرنالىمىزدىڭ ءار سانىندا جارىق كورەدى.

جۋرنال ەۋروپادا تۇراتىن قانداستارى­مىزعا ارنالعان. شەتەلدەگى قازاقتاردىڭ كەيبىرى قازاقشا تۇسىنبەيدى نەمەسە وقي ال­مايدى. سوندىقتان دا ەكى تىلدە شىعاتىن «قازاق ەلى» جۋرنالى قاجەتتىلىكتىڭ ورنىن تولتىرىپ وتىر دەپ ويلايمىز. الداعى ۋاقىتتا «قازاق ەلى» جۋرنالىن حالىقارالىق دەڭگەيگە كوتەرسەك دەگەن ويىمىز بار. اعىلشىن تىلىندە جانە لاتىن قارپىندە جارىق كورسە، قازاقتار كوپ تۇراتىن ەل­دەردە ەركىن تاراتار ەدىك.

 

جاپپارباي شاتكام، يران راديوسى قازاق رەداكتسياسىنىڭ جۇرگىزۋشىسى جانە اۋدارماشىسى (يران):

– بۇگىندە يراندا 6-7 مىڭداي قازاق بار. وكى­نىشكە قاراي، قازاقستانمەن مادەني بايلانىستار وتە سيرەك. ءتىپتى، قازىرگى ۋاقىت­تا يراندا قازاق مەكتەبى دە جوق، ەش­قانداي ءبىلىم الۋعا مۇمكىندىك تە قاراستىرىلماعان. قازاقستان تاۋەلسىز مەملەكەت بولعالى قازاق تىلىندەگى گازەت-جۋرنال دا، كىتاپ تا كەلمەي­تىن بولدى. مۇنىڭ ءبارى قازاق بالالارىنىڭ انا تىلىنەن حابارسىز بولۋىنا ىقپال ەتۋدە. ال جاستاردىڭ، اسىرەسە كىشكەنتاي بالا­لاردىڭ قازاق ءتىلىن ۇمىتىپ بارا جاتقانى وتە قاۋىپتى جاعداي. بۇرىنعى جىلدارى قازاقستانمەن قارىم-قاتىناس جاقسى بولىپ، كەلىپ-كەتىپ جۇرگەنىمىزدىڭ ارقاسىن­دا ءتىلدى ساقتاپ قالۋعا جاقسى مۇمكىندىك تۋدى. ال قازىر بۇل دا مۇمكىن بولماي تۇر.

يراندا دياسپورالارعا شەكتەۋ كوپ. قوعام­دىق ۇيىم قۇرۋعا، ءوز تىلىندە ءبىلىم الۋ­عا مۇمكىندىك بەرىلمەيدى. ەلدىڭ كونس­تيتۋتسياسىندا «ءار ۇلت ءوز تىلىندە ءبىلىم الۋ­عا، وقۋعا قۇقىعى بار» دەپ جازىلعان، بىراق مۇنىڭ ءبارى قاعاز جۇزىندە عانا.

يراندا قازاق راديوسى جۇمىس ىستەيدى. بىراق ونىڭ قازاق راديوسى دەگەن اتى بول­عانىمەن، تاراتاتىن اقپاراتىنىڭ ءبارى يراننىڭ ءوز ساياساتى، ءوز مادەنيەتى. قازاقى دۇنيەلەردى تاراتا المايدى. سوندىقتان مەن ءوز تاراپىمنان بالالارعا قىزىقتى، تار­تىمدى، ءالفاۆيتتى ۇيرەتىپ، قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋگە سەپتىگىن تيگىزەتىن ءتىلاشار باعدارلامالار تاراتىلسا دەگەن ۇسىنىسىم­د­ى بىلدىرگىم كەلەدى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار