22 قاراشا, 17:00 477 0 رۋحانيات "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

تۋعان ءتىلدىڭ بىلگىرى

قاي زاماندا دا ايەل – وتباسىن ۇرپاعىمەن كوركەيتىپ وتىراتىن جان جىلۋىنىڭ وشاعى، ەلدىك ءداستۇردىڭ مايەگى، ىنتىماق پەن بىرلىكتىڭ، بەرەكە مەن ىرىستىڭ ۇيىتقىسى. قازىرگى تاڭدا دا ەلىمىزدە تۇراقتىلىق پەن تۇتاستىقتى ۇستاپ، رۋحاني سانانى جاڭعىرتىپ تاربيەلەيتىن وتباسىنداعى دا، قوعامداعى دا سەنىمدى تۇعىردىڭ ءبىرى –  ايەل تۇلعاسى.

وسى ويدىڭ قازىعى «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارىنا ساي انىقتالاتىن ءداستۇر جالعاستىعى مەن جاڭعىرۋ ءۇردىسىنىڭ تاريحي-مادەني نەگىزدەرىنە بايلانسا، بۇل ءداستۇردىڭ قازىرگى زامانداعى قۇندىلىعى – ونىڭ قازىرگى قازاقستان قوعامىندا جالعاستىق تابۋى.

اتاپ ايتقاندا، قازىرگى قوعامدا مەملەكەتتىك قىزمەتتەردە، عىلىم، ءبىلىم، مادەنيەت، ت.ب. سالالاردا تۇلعالىق ورىندارىن العان، ۇلگىلى وتاناسى رەتىندە تانىلعان، زاماناۋي، زيالى قازاق ايەلدەرى اسىل انالارىمىزدىڭ بويىنداعى قازاق ايەلدەرىنە ءتان بولمىسىن ساقتاپ قانا قويماي، جاڭا زاماننىڭ ۇردىسىنە جانە قوعامدىق-الەۋمەتتىك ورتاسى مەن رۋحاني-مادەني، ينتەللەكتۋالدىق دەڭگەيىنە ساي تولىسىپ، قالىپتاسقان شوعىر رەتىندە ايقىندالدى.

وسى ويىمدى قوعامنىڭ باسقا سان ءتۇرلى سالالارىنا قاتىستى ەمەس، وزىمە جاقىن ءتىلدى زەرتتەۋ مەن ونى وقىتۋ جۇيەسىندەگى بەلگىلى تۇلعالاردىڭ بولمىسى ارقىلى دايەكتەگىم كەلەدى. مىنە، كەشە عانا «ۇلى دالا تۇلعالارى» جوباسىنىڭ اياسىندا 95 جىلدىق تورقالى تويى وتكەن ءتىل ءبىلىمىنىڭ ابىز-اناسى، اكادەميك رابيعا سىزدىق – قازاق ءسوزىنىڭ قۇدىرەتى ارقىلى ءتول بولمىسىمىز بەن ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسقان ۇلتتىڭ تاريحى، مادەنيەتى، تانىم-تاجىريبەسى قالاي ايشىقتالىپ جەتكەنىن تەرەڭ زەردەلەپ، سوعان ساي قالىپتاسقان ۇلتتىڭ «اۋىزشا دامىعان ادەبي ءتىلىنىڭ» كەستەسىن تانىتقان ۇلتتىق تىلدىك تۇلعا.

شىن مانىندە، ءسوز قۇدىرەتى ارقىلى قازاقتىڭ قۇدىرەتىن تانىتقان اكادەميك ر.سىزدىقتىڭ عىلىمي قازىناسىنىڭ تىلتانىمدىق كەڭىستىكتەن اسىپ، ەلتانىمدىق، رۋحاني-الەۋمەتتىك مازمۇنمەن ۇندەسكەن قاجىرلى ەڭبەگىن «مىڭ ءولىپ، مىڭ تىرىلگەن» قازاق تاريحىنداعى باتىر انالارىمىزدىڭ ەرەن ەرلىگىمەن بارابار دەپ ايتۋعا بولار.

ءبىر قۋانىشتىسى، وسىنداي اعا بۋىننىڭ فەنومەندىك تۇلعاسى، ومىرلىك ونەگەسى مەن عالىمدىق ىزدەنىس ءورىسى، ۇستازدىق ۇلاعاتى وزدەرىنەن كەيىنگى بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ شىعارماشىلىق بولمىسى مەن عالىمدىق مۇراتىندا جالعاستىق تابۋدا. جانە ەڭ باستىسى ابىز-انامىزدىڭ ءىزىن باسىپ، «انا ءتىلى» دەپ اتالعان اسىلىمىزدى جان-جاقتى زەرتتەپ جۇرگەن قازاق قىزدارىنىڭ قاراسىنىڭ كوپتىگى. بىراق قاتارىمىزدان وزا شىعىپ، ءبىر بويىندا ۇستاز – عالىم – قايراتكەر – انا – اجە، ت.ب. قاسيەتتەرىن تۇتاستىرعان جان – اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى، پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى، ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى I دارەجەلى سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى، بعم-نىڭ «جوو ۇزدىك وقىتۋشىسى» مەملەكەتتىك گرانتىنىڭ يەگەرى، پەداگوگيكا عىلىمدارى حالىقارالىق اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى، قازاقستان پرەزيدەنتتىگىنە ۇمىتكەرلەردەن مەملەكەتتىك تىلدە ەمتيحان الۋشى «لينگۆيستيكالىق كوميسسياسىنىڭ» حاتشىسى (1999, 2005, 2011, 2015 ج.ج.) فاۋزيا ورازباەۆا.

ۇلى دالا ەلىنىڭ ەرتەڭگى ۇرپاعىنا ءتىل ارقىلى ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى يگەرتىپ، وقىتۋعا باعىتتالعان پروفەسسور ف.ورازباەۆانىڭ ءومىرى مەن عىلىمي-پەداگوگيكالىق قىزمەتى دە «ۇلى دالا تۇلعالارى» اياسىندا قاراستىرۋعا ابدەن لايىق. عالىم ەڭبەكتەرىندە عاسىرلار قويناۋىنان بۇگىنگە جەتكەن جانە جاڭا ءداۋىردىڭ ىزگى مۇراتتارىمەن ۇندەسكەن وسى جوبا يدەياسىنىڭ تۇعىرى قالانىپ، جاس ۇرپاققا دۇرىس ءبىلىم بەرۋ، وقىتۋ جۇيەسىندە ءداستۇر مەن جاڭاشىلدىقتى زاماناۋي تالاپتاردىڭ ءوزارا بىرلىگى مەن تۇتاستىعى بەلگىلەنگەن.

وسىمەن بايلانىستى قازاق رۋحانياتىندا وزىندىك ورنى بار عالىم-تۇلعا اكادەميك ر.سىزدىقتىڭ «عالامىنداعى» تەكتىلىك پەن قايراتكەرلىك مىنەزىنىڭ پروفەسسور ف.ورازباەۆانىڭ عىلىمي-شىعارماشىلىق قىزمەتىندەگى ۇندەستىك تۋرالى تاعى ءبىر تالانتتى عالىم قىزىمىز پروفەسسور ت.ەرمەكوۆانىڭ: «قازاق ءتىل عىلىمىندا وزىندىك ورنى بار، ءوز بويىنداعى ءبىلىمى مەن قاجىر-قايراتىن ۇستازدىق، عالىمدىق جولعا ارناپ، ءتىلدى قۇرمەتتەۋ ارقىلى ۇلتتى قۇرمەتتەۋدىڭ عاجايىپ ۇلگىسىن كورسەتۋ ناتيجەسىندە قايراتكەرلىك دارەجەگە جەتكەن قازاقتىڭ عالىم قىزدارى رابيعا سىزدىق پەن فاۋزيا ورازباەۆانىڭ ەسىمدەرى ايرىقشا اتالارى حاق» دەگەن تۇجىرىمىنان اسىرىپ ايتۋ قيىن. ەكى تۇلعانىڭ ۇندەستىگىن پروفەسسور ت.ەرمەكوۆا «جاراسىمدى جالعاستىق» دەپ انىقتاپ، ءتىلدى قۇرىلىمدىق جۇيەدە زەرتتەۋدى ونى ۇيرەتۋ ىسىمەن ساباقتاستىراتىن، كۇندەلىكتى تاجىريبەدەگى قولدانىستىق سيپاتىن دا تانىتۋدى ماقسات ەتەتىن ەڭبەگىنىڭ نەگىزىندە پروفەسسور ف.ورازباەۆانى سينكرەتتى تۇلعا دەپ اتايدى.

وسى تۇرعىدان قاراساق، عالىم زەرتتەۋلەرىنىڭ تۇتاس ءتىنىن ءتىل يەسىنىڭ بولمىسىمەن تىعىز بايلانىستا قارايتىن انتروپووزەكتىك قاعيدا قۇرايدى. ءوز سوزىمەن دايەكتەسەك: «سويلەۋ ارقىلى ۇعىنىسۋ، ءتۇسىنىسۋ دەگەندى ناقتىلاي كەلىپ، ونىڭ جاي عانا قارىم-قاتىناس دەگەننەن گورى تامىرى تەرەڭگە كەتكەن، ومىردە وزىندىك ورنى بار، قوعامنىڭ دامۋى ءۇشىن ەڭ قاجەتتى قوعامدىق-الەۋمەتتىك اقپاراتتاردىڭ جيىنتىعى ارقىلى ادامداردىڭ ءبىر-بىرىمەن پىكىر الىسۋى، ادامدىق قاتىناسىنىڭ ءتۇپ قازىعى».

وسى قاعيدانىڭ نەگىزىندە قازاق ءتىل بىلىمىندەگى كوممۋنيكاتيۆتىك تەوريانىڭ عىلىمي-ادىسنامالىق نەگىزدەرىن جانە قاتىسىمدىق بىرلىكتىڭ تىلتانىمدىق، ەلتانىمدىق، مادەنيەتتانىمدىق اسپەكتىلەرىن انتروپووزەكتىك پاراديگمادا انىقتاۋ پروفەسسور ف.ورازباەۆانىڭ ىرگەلى ەڭبەكتەرىنىڭ نەگىزىندە قالىپتاسۋدا.

ونى ف.ورازباەۆانىڭ ءار جىلداردا جازىلعان عىلىمي زەرتتەۋلەرى مەن ءتىل، ءدىل، ەل، ۇلت، قوعام ماسەلەلەرىنە قاتىستى ماقالاسىنىڭ مازمۇنى مەن تاقىرىپتارىنان دا ايقىن كورۋگە بولادى: «ءتىل – رۋحاني قۇندىلىق»، «جاھاندانۋ جانە قازاق ءتىلى»، «ۇلتتى ءسۇيۋ – ۇلىلىق تاعىلىمى»، «ءسوز – ۇلتتىڭ ماڭگىلىك تۇمارى»، ت.ب.

ولاي بولسا، ءتىل – ادامنىڭ تانىمدىق قىزمەتىنىڭ ناتيجەسى رەتىندە كۇردەلى جۇيەلى قۇرىلىمدىق تۋىندى. سوندىقتان ءتىل ارقىلى ادامنىڭ مىناداي نەگىزگى قىزمەتتەرى ىسكە اساتىنى بەلگىلى: وزگەرتۋشى، جاڭعىرتۋشى، تانىمدىق جانە كوممۋنيكاتيۆتىك.

ال وسى قىزمەتتەردى جۇزەگە اسىرۋشى ءسوز (رەچ) – ءتىلدىڭ قوعامداعى ءومىر ءسۇرۋى مەن قىزمەت ەتۋىنىڭ ءتاسىلى. باسقاشا ايتقاندا، ول – ءتىلدى ادامنىڭ (تۇلعانىڭ) ءوز ارەكەتىنە ساي سانالى تۇردە قارىم-قاتىناس قۇرالى رەتىندە قولدانۋى. ياعني، ادامنىڭ كوممۋنيكاتيۆتىك-پراگماتيكالىق قىزمەتىندەگى ءسوز دەگەنىمىز ناقتى جاعداياتقا بايلانىستى ۆەربالدى جانە بەيۆەربالدى قۇرالداردى پايدالانىپ، ماقساتتى تۇردە ايتىلعان ءسوز. وسىمەن بايلانىستى كوممۋنيكاتيۆتىك-پراگماتيكالىق لينگۆيستيكا ادامداردىڭ اراسىندا اقپارات بەرۋ جانە الماسۋ كەزىندەگى تىلدىك بىرلىكتىڭ قارىم-قاتىناسى مەن ەرەجەلەرىن ەسكەرەدى. ولار: كوممۋنيكانتتاردىڭ ينتەنتسياسى مەن سيپاتى، ولاردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن قاتىناسىنىڭ تۇرلەرى مەن مازمۇنى. بۇل ماسەلە ناقتى كوممۋنيكاتيۆتىك جاعداياتتا (مىسالى، پەداگوگتىك، ت.ب.) ديسكۋرس جانە ءماتىن ارقىلى جۇزەگە اسادى. ديسكۋرستا ادرەسانت، ءسوز اكتىسىنىڭ ناتيجەسى رەتىندە ءماتىن جانە ونى قابىلداۋشى (ادرەسات) كوممۋنيكاتيۆتىك تۇتاستىقتا قارالادى. سوندىقتان عالىم-ۇستاز، مەملەكەتتىك ءتىلدى ناسيحاتتاۋشى قايراتكەر رەتىندەگى ءسوزىنىڭ كوممۋنيكاتيۆتىك ساپاسىن ايقىنداۋدا ۇستاز-ادىسكەر ف.ورازباەۆانىڭ بويىنداعى ىزگىلىككە تولى جان دۇنيەسىن سىرتقا شىعاراتىن، تاعىلىمدىق قىزمەتىن اتقارىپ، ەرەكشە كورىنەتىن شەشەندىك قابىلەتىن اتاپ وتكەن ءجون. كوممۋنيكاتيۆتىك ۇدەرىس بارىسىندا ادرەسانتتىڭ (ۇستازدىڭ، لەكتوردىڭ) دىتتەگەن ماقساتىنا جەتۋ ءۇشىن وقۋشى ساناسىنداعى تىلدىك كودتى اشا الاتىنداي تىلدىك ءبىلىمىن ەسكەرىپ، قىزىعۋشىلىعىن وياتاتىن كوركەم دە ءتيىمدى ءسوز جۇيەسىن قولدانۋ ءۇردىسى ف.ورازباەۆانىڭ ساباقتارى مەن دارىستەرىندە قولدانىس تاباتىن داعدىلى قاعيدا.

زەرتتەۋشى بويىنداعى كوركەم ويلاۋ جۇيەسى مەن سۇلۋ ءسوز ورنەگىن تانۋدىڭ باستاۋىنىڭ «وعىزناما» جىرىن زەرتتەگەن ديپلومدىق جۇمىسىنان باستالىپ، سۇلۋلىق سىرى تۇنعان سىن ەسىمدەر سينونيمياسىن زەرتتەۋگە ارنالعان كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىندا ۇشتالا تۇسكەنىن بىلەمىز.

عىلىمي-شىعارماشىلىق جۇمىسىنىڭ نەگىزگى نىسانى رەتىندە قاتىسىم بولمىسىنىڭ تامىرى، ءبىزدىڭ ويىمىزشا، زەرتتەۋشىنىڭ ءوز بويىندا ەرەكشە ورىن تاپقان. ءبىز بىلەتىن فاۋزيا اينالاسىنداعى ادامدارعا (مەيلى، ول وتباسى ما، شاكىرتى مە، دوس-جارانى ما، تۋىسى ما، ارىپتەسى مە، ت.ب.) بەيجاي قاراي المايدى. تابيعي جاراتىلىسىنا ساي اينالاسىنا كىسىلىك تە، كىشىلىك تە مىنەز تانىتىپ، قانداي كۇردەلى جاعداياتتاردا دا ءتىل تابىسىپ، سول ساتتەگى قاجەت ءسوزدى ايتا الادى.

سوندىقتان عالىم-ۇستاز ف.ورازباەۆانىڭ ادامي تۇلعاسىن سيپاتتايتىن جان الەمىنىڭ سۇلۋلىعى مەن دارقاندىعى عالىمدىق تۇلعاسىنىڭ كەڭ ورىسىمەن جالعاسۋى – زاڭدى قۇبىلىس. سول سياقتى قازىرگى جاھاندانۋ زامانىندا كەز كەلگەن قىزمەتكەر ايەلدىڭ بولمىسىنان جوعالىپ بارا جاتقان ادال جار، مەيىرىمدى انا، ابزال اجە، سەنىمدى دوس سياقتى ىزگى قاسيەتتەردىڭ تابىلۋى دا زاڭدىلىق.

قورىتا ايتقاندا، ۇلى دالامىزدىڭ رۋحىن ساقتاپ، جاڭا ۇرپاقتىڭ ساناسىن ءتىل ارقىلى جاڭعىرتىپ تاربيەلەۋ، ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى يگەرەتىن تاربيە بەرۋ – قازىرگى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ رۋحاني كەڭىستىگىندە ماڭىزدى ماسەلە. ونى جۇزەگە اسىرۋعا بايلانىستى وقىتۋ ۇدەرىسىن جەتىلدىرۋدىڭ ماڭىزدى تەتىگى – جاھاندانۋ زامانىنداعى قوعامنىڭ تالابىنا جانە وقۋشىنىڭ ساناسىنا ساي عىلىمي-ادىسنامالىق كەشەندى قالىپتاستىرۋدا.

ولاي بولسا، وسىنداي اۋقىمدى مەملەكەتتىك جانە ۇلتتىق ماسەلەلەردى شەشۋدە قازىرگى زاماننىڭ قازاق ايەلى تۇلعاسىنا لايىق پروفەسسور ف.ورازباەۆانىڭ ەل ءۇشىن، جاس ۇرپاق تاربيەسى ءۇشىن اتقارىپ جۇرگەن عالىمدىق، ۇستازدىق، قايراتكەرلىك قاجىرلى ەڭبەگى – ەرلىك!

جامال مانكەەۆا،

فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور

سوڭعى جاڭالىقتار