22 قاراشا, 16:57 463 0 رۋحانيات "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

ەلىمىزدىڭ عاسىرلىق شەجىرەسى

حح عاسىردىڭ باسىندا ورىنبوردا قىرعىز (قازاق) رەۆوليۋتسيالىق كوميتەتىنىڭ ورگانى بولىپ شىققان Egemen Qazaqstan گازەتى اتا جاسقا كەلدى. اتى سەگىز رەت وزگەرىپ، جاسى جۇزگە تولدى. جۇرت ودان ۇنەمى بايسالدى پىكىر، ساليقالى ءسوز كۇتەدى. ويتكەنى پۋبليتسيستيكانىڭ بۇرىنعى ستيلىندە سىرتتاي بايانداۋ باسىم بولسا، قازىر ول تەرەڭ تالداۋعا بەت تۇزەدى. قاي ماسەلەنى السا دا بايىپتاپ، زەرتتەپ جازاتىن جول اشتى. بۇل – جاقسى. زاماننىڭ جاڭا يگى نىشانى. ونىڭ ۇستىنە قازىر جۋرناليستەر ءبىرشاما جالتاقتامايتىن، تانىمىن تۋرا ايتا الاتىن مىنەز تاپتى. قۋانارلىعى، گازەتتەر ءبىرىنىڭ جاسقانشاقتاپ، نە ورەسى جەتپەيتىنىن ەكىنشىسى ايتا الاتىن بولدى. ءتۇپ-توركىنى ۇراننان ءوربيتىن سىلدىر ءسوزدىڭ ۋاقىتى وزعانىن ۇقتىق. وقىرمان دا زارۋلىك پەن ناقتىلىققا عانا توقتايدى.

 

ەسكى قىرسىق – تىم يدەولوگياشىلدىق، پارتياشىلدىق، تاقىرىپتىڭ تارلىعى، جازار وبەكتىنىڭ ازدىعىندا ەدى. قازىرگى كەمشىلىك – جۋرناليستەر قاۋىمىنىڭ ماماندىق مۇمكىنشىلىگىن تولىق پايدالانا الماي جاتۋىندا. بولماسا، بۇگىنگى جۋرناليسپەن ساناسپايتىن شەنەۋنىك سيرەك.

جاداعاي ماراپات، قارادۇرسىن ماقتاۋ، شەكسىز شات-شادىماندىقتىڭ ورنىنا كەلگەن ۇشقىرلىق، باتىلدىق، قانداي ماسەلەنى بولسىن اشىق جازۋ، استارىنا ءۇڭىلۋ جۋرناليستيكانىڭ جاڭا سيپاتى دەۋگە سايادى. ءوش الۋ، اياقتان شالۋ، باقتالاستىق ءۇشىن دە جازۋشىلار تابىلۋى ىقتيمال، ول ءومىردىڭ كەرەعارلىعىنان بولار، ءسىرا.

قالاي دەگەنمەن بۇقارالىق اقپاراتتىڭ كوز جانارىن بايلاپ، ەكى وكپەسىن قىسقان تاس قامالدىڭ ەسىگى اشىلىپ، ىشىنە ساڭلاۋ تۇسكەنى راس. ونىڭ ۇستىنە اقپارات اعىنىندا باسەكەلەستىك پايدا بولدى. ال باسەكە دەگەنىمىز – ءباسپاسوزدىڭ ىشكى ديناميكاسى، دامىتۋشى كۇشى ەمەس پە؟

كەيدە «ەگەمەن قازاقستاندا» ىلعي سالماقتى ماتەريالدار جاريالانادى، وقۋعا اۋىر دەگەن سياقتى پىكىر ەستىلىپ قالاتىن-دى. ماتەريالدىڭ سالماقتىلىعى – ونىڭ كەمشىلىگى دەۋ قالاي بولار ەكەن؟ ويتكەنى «ەگەمەن» مەن «كازپراۆدانىڭ» اتقارىپ وتىرعان ساليقالى ءىسىن «سۆوبودا سلوۆا» سەكىلدى سارجاعال باسىلىمدار ىلعي «تارتىمدى» ماتەريالمەن تۇپكىلىكتى تىندىرا المايدى. ولاردىڭ الدىنا قويعان ماقسات-مۇددەسى دە مۇلدە بولەك. ءومىر سالتى دا ۇقسامايدى.

كەيدە دەموكراتياشىل بولامىز دەپ مەملەكەت پەن ۇلت مۇددەسىن قولدايتىنىمىزدى اشىق ايتۋدان جاسقانشاقتاۋ ورىن الاتىن سەكىلدى. بەكەر ءىس. «نيۋ-يورك تايمس» پەن «ۆاشينگتون پوست» مەملەكەتتىك باسىلىمدار ەكەنىن نەگە جاسىرمايدى؟ ولاردىڭ تارالىمى «نيۋ-يورك دەيلي نيۋس»، «يۋ ەس ەي تۋدەي»، «ۋولل ستريت جورنەلدەن» تومەن بولا تۇرا، بەدەلى نەگە جوعارى؟ پرەزيدەنتتەن باستاپ كىمدە-كىم «نيۋ-يورك تايمس» پەن «ۆاشينگتون پوستتا» سىنالار بولسا، وندا ول قاۋىپتىلەۋ. ال «ۋولل ستريت جورنەلدىڭ» بەتىندە ايتىلعان سىنعا سونشالىق ءمان بەرىلمەيدى. ويتكەنى ءباسپاسوزدىڭ دۇنيەجۇزىلىك تاجىريبەسىنە سۇيەنسەك، ولار ساپالىق جانە كوپشىلىك قولدى گازەتتەر بولىپ بولىنەدى. ساپالىق گازەتتىڭ تارالىمى ازداۋ بولعانىمەن،  بەدەلى بيىك، ناعىز ۇلتتىڭ جاناشىرى دەپ باعالانادى. ال ءبىز بۇرىن «جەلتايا پرەسسا» دەپ اتاپ كەلگەن كوپتيراجدىق باسىلىمدارعا ۇشپالىق مىنەز، جەلوكپەلىك پەن جەڭىلتەكتىك ءتان.

مەنىڭشە، بىزدەگى توقىراۋ مەن قۇلدىراۋدىڭ ۋشىعىپ تۇرعان ءبىر كورىنىسى ءبىزدىڭ جۋرناليستيكادا بار ما دەيمىن. كەيبىر باسىلىمدار مەن تەلەارنالار بىلعانىش نارسەگە تىم اۋەس. قاشاندا جوق جەردەن سەنساتسيا تۋعىزۋ – قارابايىر ءجۋرناليستىڭ كاسىبى ەمەس پە ەدى. ولار ەل ءومىرىن جۇتاڭدىققا اپارا جاتىر. سونداي پالەكەتتەن الدىن الا ساقتانعانىمىز ءجون. وعان قارسى تۇرار قازاق ەلىنىڭ رۋحاني قاينار بۇلاعى سارقىلعان جوق. وسى مۇمكىندىكتى ساقتاپ قالۋعا ءتيىسپىز. بويىندا زيالىلىق باسىم، گۋمانيتارلىق تولىققاندى ءبىلىمى بار جۋرناليستەرىمىز قۇدايعا شۇكىر از ەمەس قوي. نەگە ءبىز ءوزىمىزدى ءوزىمىز جوققا شىعارا بەرەمىز؟ بىردە «مايدان» حابارىنىڭ جۇرگىزۋشىسى: «قازاق ءباسپاسوزى بار ما؟»، «ول قاجەت پە؟» دەگەن قۇيتىرقى قويعان سۇراققا قاتىسىپ وتىرعان قالامگەرلەر جاۋابى ءبىر جەردەن شىقپاعانىنا قاتتى قىنجىلدىق. بارىمىزدى باعالاي بىلەيىك.

قازاق ءباسپاسوزى، ونىڭ ىشىندە بۇگىنگى عاسىرلىق توي يەسى – «ەگەمەن قازاقستان» قوعامدىق ماسەلەلەردى كورمەي، ايتپاي، جازباي جاتىر دەي المايمىز. ءار گازەتتىڭ ءوز ورنى، سوعان قاراي اتقارار قىزمەتى بار. كەيبىر ساتتە جالتاقتىق بولعانمەن، شۇكىر، رەداكتسيا ۇجىمى ايانىپ جاتقان جوق. ەلدىڭ ءتىل، ەكونوميكا، ەكولوگيا، تاريحي جاد، سالت-سانا، اتا ءداستۇر، ادەت-عۇرىپ سياقتى سان الۋان ماسەلەلەرىنىڭ ءبارى دە جۇرتشىلىققا جەتەردەي-اق جەتىپ جاتىر. الايدا سول دىتتەگەن نىساناسىنا تيە مە، تيمەي مە؟ ۇلكەن ماسەلەنىڭ ءبىرى – وسى. دامىعان ەلدە قاي ۋاقىتتا نەنى قالاي جازۋ قاجەتتىگى تۋرالى ءار باسىلىم ارناۋلى الەۋمەتتىك زەرتتەۋ جۇرگىزەدى، دايەكتى كەشەن جاسالادى، تاقىرىپ پەن وبەكتىنى انىقتايدى. ۇلگى الارلىق ءىس پە؟ ايتارى جوق.

ونداي ءۇردىستى الىستان ىزدەمەي-اق وسى گازەتتىڭ تاريحىنان دا تابۋعا بولادى ەكەن. جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتىڭ 1925 جىلدىڭ 5 مامىرىندا جاريالانعان «ەل گازەتكە نە جازباق؟» دەگەن ماقالاسىندا:

«…جانىنا جاعىمدى، ءتىلى باتارلىق سوزدەر باسىلماسا، ونداي گازەت باعاسىن جويماق، كىم كورىنگەنگە قولجاۋلىق، مايلىق، شىلىم وراۋىش، تاعى بىردەڭە بولماق. بىراق گازەتشىگە كىنا قوياتىن دا، قويمايتىن دا ورىن بار. جۇرت جازباسا، ىشىندەگىسىن تاۋىپ جازاتىن گازەتشى «ءتاۋىپ» تە، «پايعامبار» دا ەمەس… ەل: «جازباسام، ماعان سەرت، باسپاساڭ، ساعان سەرت!» دەگەن جولعا تۇسسە، سوندا گازەت ەلدىكى بولادى. سوندا جۇرت گازەتتى قىزىعىپ وقيتىن بولادى، گازەتتەن پايدالانادى».

بۇدان ارتىق قالاي ايتۋعا بولادى. سول ءۇردىستى ۇستانعان گازەت، مەنىڭشە، ءوزىنىڭ باعىتىنان جاڭىلعان جوق. بۇگىنگى باق-تىڭ اياعىنا تۇساۋ بولىپ تۇرعان قارجى ءۇشىن نەمەسە بيلىككە تىم جاعىنامىز دەپ بەدەلىن جوعالتىپ الماسا بولعانى. بۇرىن اعا گازەت اتالىپ كەلسە، ەندى اتا جاسىنا ىلىكتى دەدىك. ەندەشە، كوتەرەر جۇك تە قوماقتى بولا تۇسەرى داۋسىز. اسىرەسە، ۇلتتىق مۇددەنى كوزدىڭ قاراشىعىنداي قورعاسا، سونى ىلعي تەمىرقازىق ەتىپ ۇستاسا، سۇرىنبەسى انىق. ول ءۇشىن گازەتتىڭ ءجۇرىپ وتكەن تاريحي جولىن ءبىلۋ، عاسىرلىق تاجىريبەسىنەن تاعىلىم الۋ كەرەك سياقتى...

نامازالى وماشەۆ،

فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور

 

سوڭعى جاڭالىقتار