22 قاراشا, 16:52 278 0 رۋحانيات Túrkistan Gazeti

ۇلت ءباسپاسوزىنىڭ ءبىر كەزەڭى

قازاق ءباسپاسوزىنىڭ تاريحىنداعى ۇزدىكسىز شىعىپ، ۋاقىتتان ۋاقىتتى العا وزدىرىپ، وقىرمانمەن بىرگە جاساپ كەلە جاتقان ساناۋلى عانا گازەت-جۋرنال بار. سونىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى، بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ باس گازەتىنە اينالعان ۇلت مىنبەرى – Egemen Qazaqstan باسىلىمى. Egemen Qazaqstan دەگەن اتىنىڭ ءوزى ايشىقتاپ تۇرعان بۇل اتالى ءسوز – باتالى گازەتتە قازاقتىڭ ءار داۋىردەگى يگى جاقسىلارى مەن ءسوز سۇلەيلەرى، قالام قايراتكەرلەرى ەڭبەك ەتىپ، قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ تۇعىرىن كوتەرگەن. «ۇشقىننان» باستاۋ العان بۇل گازەت – قازاق ءسوزىنىڭ دامۋى مەن پەرسپەكتيۆاسىنىڭ تەندەنتسياسىن ايقىنداعان، جۋرناليستيكاداعى جانرلار ەۆوليۋتسياسىن تۇزگەن ءىرى ادەبي مەكتەپ، قالامگەرلەر شەبەرحاناسى ىسپەتتى قارا شاڭىراق بولىپ، ۇلتتىق ءسوز بوستاندىعى مەن كوسەمسوزدىڭ كەڭىستىگىن كەڭەيتكەن. 

Egemen Qazaqstan گازەتىنىڭ ەڭ جەمىستى كەزەڭىنىڭ ءبىرى – «ەڭبەكشى قازاق» بولىپ شىققان ءساتى. بۇل جىلدارى گازەتتى شىعارعان رەداكتوردىڭ ءبىرى – اقىن، مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ساكەن سەيفۋللين. ساكەن سۇڭقار گازەتتى باسقارعان جىلدارى باسىلىم مازمۇن، ءتۇر جاعىنان تۇرلەنىپ، قازاقتىڭ ۇلتتىق ماسەلەلەرىن قوزعاعان، تۇيتكىلدى تۇيىندەردى كوتەرىپ جازعان ەڭ ءبىر وتكىر جاۋاپتى ورگان رەتىندە ەل ەسىندە ساقتالىپتى. سول جىلداعى گازەتتىڭ ەسكى قيىندىلارىن، سارعايعان نومىرلەرىن وقي وتىرىپ، وتكەننىڭ تاريحىمەن، عاسىر-عۇمىردىڭ ءارتۇرلى كەزەڭدەرىمەن تانىسىپ، قازاق جازۋشىلارىنىڭ قالام تارتىسى، ءسوز ساپتاۋىنا ريزا بولامىز. ساكەن بۇل گازەتتى ۇكىمەت باسىلىمىنا اينالدىرىپ، مەملەكەتتىك دەڭگەيگە كوتەرىپ كەتكەن-ءدى. اتا باسىلىمنىڭ جۇزجىلدىق مەرەيتويىنىڭ قۇرمەتى ءۇشىن جىگىت جاسىنداعى Túrkistan گازەتى وتكەندى «سويلەتىپ»، تاريح ءۇنىن جەتكىزەدى.

گازەت قىزمەتكەرى

1922 جىل.

شىلىمنىڭ تۇتىنىمەن تۇماندانعان تارلاۋ بولمەدە شاشى جالبىراپ ءبىر جىگىت وتىر. بۇل گازەت قىزمەتكەرى ەدى. باسقارمادا جالعىز ءوزى. گازەت جەتىسىنە ءبىر-اق شىعادى. بىراق سول جەتىلىك گازەتكە ماتەريال تابا الماي ساسادى. ەل حابارىن جازاتىن تىلشىلەر جوق. مەكەمە باسىندا وتىرعان ازاماتتار قول ۇشىن بەرە المايدى.

الداعى نومىرگە كەرەكتى ماتەريالدار ءتيىستى ادامدارعا تاپسىرىلسا دا، ولاردىڭ ءبىرى دە ۋاقىتىندا جازىپ بەرەتىن بولماعاندىقتان، قۇراستىرىپ-سۇراستىرىپ ءجۇرىپ، 3 بەتتىك ماتەريالدى ءوزى جازعان. ەندى 1 بەتتىك ماتەريال كەرەك. ونى قايدان تاپپاقشى؟!

قىسىلعاندا قارماناتىن جالعىز شكاف بار. ونىڭ ىشىندە ىسكە جارارلىق ماتەريالدىڭ جوعىن بىلسە دە، شارشاعان كوڭىلىنە دەمەۋ قىلايىن دەگەندەي اشىپ جىبەرىپ، قولىمەن قارمانا باستادى. قاپشىق قاعازدىڭ ىشىندەگى بولەك-سالاق ەكى-ءۇش حاتقا كوزى ءتۇستى. بۇل ەل ادامدارىنىڭ جازعان حاتى ەدى. بۇرىن نەشە رەت وقىسا دا باسۋعا لايىقتى تاپپاعان. نيكولايدان بەرى قوزعاپ جازعان قۇر ايقاي جىر ەدى...

ۇستەلگە وتىرىپ، بەرگەن ماتەريالدارىن ويىمەن ورىنداستىرا باستادى: باس ماقالا – 100 جول، ەكى باعانانى الادى; ىشكى-سىرتقى حابارلار ەكى ءجۇز جول... ورىنداستىرا كەلگەندە 4-بەتتىڭ 3-باعاناسىنا دىم جوق!

ەندى نە قىلماق كەرەك؟

بۇگىن تاڭمەن تۇرىپ، «قالامىنىڭ جەلى بار» دەگەن ادامداردىڭ ءبىرازىنا جولىققان. ءبارىنىڭ دە ايتاتىنى: «تەمانى تاۋىپ الدىم، ەندى سونى جازۋ عانا كەرەك»! نەگە جازىپ بەرمەيدى: ۇيالا ما، جازا الماي ما، الدە، قولى تيمەي مە – بۇل اراسىن اشىپ ايتپايدى.

ساسىپ جۇرگەندە رەداكتورىنا دا ءبىر-ەكى جولىعىپ كەتكەن.

ونىڭ دا ايتاتىنى: ەرتەرەك ايتقانىڭدا جازىپ بەرەتىن ەدىم... ايتقانىنا ون كۇندەي بولدى عوي، ءبىر اي بۇرىن ساۋىن ايتپاقشى ما؟!..

 

* * *

تەلەفون شىر ەتە قالدى. سەسكەنىپ كەتتى. ترۋبكاسىن قۇلاعىنا ۇستاي قويدى:

– مەن گازەت قىزمەتكەرىمىن.

– ءۇش ءجۇز جول ماتەريال كەرەك. نابورششيكتەر قاراپ تۇر. قازىر اكەپ بەرمەسەڭ، گازەت ەرتەڭ شىقپاي-

دى» – دەگەن داۋىس زىڭقىلداپ قۇلاعىن جارعانداي بولدى.

ءبىر گازەت ءۇشىن ءتۇن ۇيقىسىن ءتورت ءبولىپ، ءبىر جەتىدەن بەرى جۇگىرگەنى، اقىرىندا سول ىنتىققان گازەتىنىڭ ءتيىستى كۇنىندە شىعا الماي قالعانى ءىشىن جارىپ جىبەرگەندەي بولدى. ەكى قولىمەن شاشىن ۇستاپ، ۇستەلىنە وتىرا كەتتى...

1925 جىل.

ۇستەلىنىڭ ءۇستى قاتارلاپ جينالعان قاعاز. بۋاز مالدىڭ قارنىنداي تەڭكيىپ جاتقان پاپكاسىن اقتارا ءتۇسىپ، گازەت قىزمەتكەرى وتىر. تىلشىلەر حاتىن قاراپ، باسىلاتىنىن سۇرىپتاپ شىعارىپ جاتىر. كوپ حاتتىڭ ىشىنەن ءبىر حاتقا شۇقشيا قارادى. بۇل ءوزىنىڭ 4 جىلدان بەرى باۋلىپ جۇرگەن الدىڭعى قاتارداعى تىلشىلەرىنىڭ ءبىرىنىڭ جازعانى ەدى. قازاق ەلىن قونىستاندىرۋ تۋرالى ماقالا جازعان. قالاي قىلىپ قونىستاندىرعاندا ەل شارۋاشىلىعىن كوتەرۋگە بولاتىندىعىن ايتىپ، بىرنەشە ۇسىنىستار كورسەتكەن.

گازەت قىزمەتكەرى تاسىپ كەتتى.

بۇدان 4 جىل بۇرىن ىرگەلى ماسەلەلەر تۋرالى گازەتكە ماقالا كەرەك دەگەندە ىسكە «مامان» دەگەن ازاماتتاردىڭ سوڭىنا ءبىر ايداي ءتۇسىپ ءجۇرىپ جازدىرىپ، اقىرىندا ولاردىڭ ورىسشا جازعانىن قازاقشاعا اۋدارىپ، باس قاتىرۋشى ەدىك. بىرەن-ساران قازاقشا جازعاندارىنىڭ ءسوز بايلامى كەلمەي قالۋشى ەدى. ەندى كوز اشتىق. ەل تىلشىلەرى، ەلدىڭ قالىڭ ورتاسىنان شىققان قالام باتىرلارى تۇرعاندا ءباسپاسوزىمىز اقساماقشى ەمەس.

«جاساسىن، ەل تىلشىلەرى، ەل كەدەيلەرىنىڭ ورتاسىنان قايناپ شىققان قالام باتىرلارى» – دەدى.

تەلەفون شىر ەتە قالدى:

– مەن گازەت قىزمەتكەرىمىن.

– گازەتىڭىزدىڭ بۇگىنگى شىعاتىن سانىنا 100 جول ماتەريال كەرەك. ەرتەڭگى شىعاتىن گازەتتىڭ ماتەريالىن كەشكى ساعات 6-دا تابىس قىلىڭىز...

گازەت قىزمەتكەرى كۇلىپ جىبەردى. ويىنا وتكەندەگى 22 جىلعى ماتەريال تابا الماي ساساتىنى تۇسە كەتتى.

ەندى ول كۇن وتكەن. مىناۋ جاتقان تىلشىلەر قالامىنان شىققان ماقالالار. بىرەۋ ەمەس، ونداعان، جۇزدەگەن گازەتكە ازىق بولۋعا جارار دەدى.

مالاي. گازەت قىزمەتكەرى // «ەڭبەكشى قازاق». – 1925. – № 407.

 

4 جىل

باي كاپيتاليستەر مەن كەدەي-جارلىنىڭ اراسىنداعى كۇرەستە ءباسپاسوزدىڭ اتقاراتىن قىزمەتى كۇشتى. ءاربىر ۇستەم تاپ قولىنداعى بيلىكتى جىبەرمەس ءۇشىن جانتالاسىپ قارۋ جۇمسايدى. سول جۇمسالاتىن قارۋدىڭ كۇشتىسى – ءباسپاسوز.

رەسەيدە بايلار مەملەكەتى داۋرەن ءسۇرىپ تۇرعان كەزدە ءباسپاسوز بيلىگى بايلاردىڭ قولىندا بولدى. ولار قولىنداعى ءباسپاسوزى ارقىلى ىستەگەن بۇزىقتىقتارىن بۇركەپ وتىرىپ، جاماندىعىن دا حالىققا جاقسىلىق قىلىپ ۇعىندىرىپ ءجۇردى. پاتشا ۇكىمەتىنىڭ جاۋىز ساياساتىن حالىققا اشىق تۇسىندىرەتىن باسپاسوزدەر ول كەزدە اشىق كۇرەسكە شىعا الماي، جاسىرىن تارالاتىن ەدى.

كوممۋنيستىك پارتيا باستاعان كەڭەس ۇكىمەتى بيلىكتى قولىنا العان كۇننىڭ ەرتەڭىنە-اق باسپاسوزگە ەرىك بەردى. بۇل ەرىك، اسىرەسە وتكەن ومىرىندە ءباسپاسوزدىڭ نە ەكەنىن بىلمەي كەلە جاتقان بۇراتانا ۇلتتارعا زور يگىلىك بولدى. ولاردىڭ ءباسپاسوزى بالالاپ شىعا باستادى.

پاتشا ۇكىمەتىنىڭ كەزىندە مىقتى ەزىلگەن، مادەنيەتتە ارتتا قالعان حالىقتىڭ ءبىرى — ءبىزدىڭ قازاق ەلى. وكتيابر توڭكەرىسىنىڭ ارقاسىندا قازاق ەلى دە ءوز الدىنا مەملەكەت بولىپ، وتاۋىن تىكتى. قازاق ءباسپاسوزى ءورىسىن كەڭەيتىپ، ەلدىڭ قاراڭعى تۇكپىرلەرىنە دەيىن تاراي باستادى. از ۋاقىتتىڭ ىشىندە قازاقستاندا وننان اسا گازەتتى ساناۋعا بولادى. وسىنىڭ ءبارى – وكتيابر توڭكەرىسىنىڭ جەمىسى.

قازاقستان ۇكىمەتى قۇرىلعاننان كەيىن ءبىر جىلدان سوڭ ۇكىمەت ءتىلى بولىپ «ەڭبەكشى قازاق» گازەتى شىعا باستادى. «ەڭبەكشى قازاقتىڭ» شىققان جىلى ەل ۇستىنە قارا تۇمان ويناپ، اشارشىلىق-جۇتتىڭ شەڭگەلىن سالعان جىلى ەدى. سوندىقتان «ەڭبەكشى قازاق» ءبىرىنشى ادىمىن اشارشىلىقپەن كۇرەسۋ، ەل مۇڭىنا ەم تابۋمەن باستادى.

قازاق ەلىنىڭ مادەنيەتى كەم. ءباسپاسوزدىڭ نە ەكەنىن، ودان كەلەر پايدانى بىلمەيدى. ءباسپاسوزدىڭ ماڭىزىنا تۇسىنبەگەن سوڭ ونى الىپ وقۋشى دا وعان كومەكتەسۋشى بولماق ەمەس. اسىرەسە، كەدەي تابىنىڭ قاراڭعىلىعى كۇشتى ەدى. ولار ءباسپاسوزدىڭ نە ەكەنىن بىلمەك تۇگىل، اتىن دا ەستىگەن ەمەس. سوندىقتان قازاق تىلىندە شىققان باسپاسوزدەرگە ەل ەڭبەكشىلەرى العاشقى كەزدە قۇلاشىن تەگىس جايا العان جوق، تەگىس الىپ وقي العان جوق. بىراق بۇل كۇي ۇزاققا سوزىلمادى. ەل ەڭبەكشىلەرىنە ارناپ شىققان ءباسپاسوز ەلدى شىن تاربيەلەي ءبىلدى. سانا-سەزىمىن وياتىپ، ءباسپاسوزدىڭ ماڭىنا ۇيىرىلتە باستادى. ءباسپاسوزدىڭ شىن دوسى ەكەنىن ەڭبەكشى ەل سەزە باستادى.

تاجىريبە ءىس جۇزىندە «ەڭبەكشى قازاق» باسقارماسىنا كۇنىنە 30-40 حات تۇسەدى. ەل اراسىنداعى جولسىز ىستەردى تامىرىنان قيىپ قۇرتۋ، شارۋاشىلىقتى جوندەۋ، وقۋ جۇمىسىن وركەندەتۋ تۋرالى وزدەرىنىڭ پىكىرىن ايتادى. مۇنىڭ ءبارىن جازىپ وتىرعان ەلدەگى «زيالىلار» ەمەس، وتكەن ومىرىندە گازەتتىڭ بەتىن كورمەگەن، قولىنان كۇرەگى تۇسپەگەن ەل ەڭبەكشىلەرى، ەل كەدەيلەرى!

بىراق مۇنىمەن قاناعاتتانىپ وتىرۋعا بولمايدى. ەل ىشىندە ءالى جازىلماي كەلە جاتقان اۋرۋلار كوپ. ەلدى ەكى پارتيا قىلىپ ءبۇلدىرىپ، لاي سۋدان بالىق اۋلايتىن سۇمدار جوق ەمەس. ولار ەل ىشىندە باستالىپ كەلە جاتقان يگى ىستەرگە كەسەل بولماقشى. سوندىقتان وندايعا قارسى كۇرەس اشۋ – كۇندەلىكتى ءىسىمىزدىڭ ءبىرى.

«ەڭبەكشى قازاق» بۇگىن 4 جىلىن تولتىرىپ، بەسىنشىگە اياق باسىپ وتىر. 4 جىلدىق ومىرىندە پارتيانىڭ باسشىلىعى ارقاسىندا ەلدىڭ سانا-سەزىمىن وياتۋ، ولاردى جارىق تۇرمىسقا سۇيرەۋ جونىندە قولدان كەلەرىن ىستەدى. بۇدان بىلاي دا العان باعىتىمەن قىزمەتىن مۇلتىكسىز اتقارىپ وتىرۋ ءۇشىن ەڭبەكشى ەلدىڭ كومەگى، قولداۋى كەرەك.

 

4 جىل // «ەڭبەكشى قازاق». – 1925. – №407.

 

ەستە قالعاندار

(وتكەندى ەسكە الۋ رەتىندە)

... كەڭەس كوشەسىندە كەزدەسىپ، ارىزىمدى ۇسىندىم. ارىزىم قىزمەت ەتۋگە ورىن سۇراپ جازىلعان ەدى.

«ءى كەڭەس ۇيىندە 46-بولمەدە ءابدىراحمان دەگەن جىگىت تۇرادى. ولار قازاق تىلىندە «ەڭبەكشى قازاق» دەگەن گازەت شىعارماق. ەملەڭ دۇرىس ەكەن، ارىزىڭدى سوعان بەر، سولار الار» – دەدى كوزىلدىرىگىن كيگەن قارتاڭداۋ كىسى. بۇل – احاڭ ەدى.

ءى كەڭەس ۇيىندەگى 46-بولمەنى تاپتىم. ۇيىندە جوق ەكەن. ءبىرازدان كەلدى. دۋدارداي ۇزىن قارا شاشتى سۇلۋ جىگىت كوزىن قىسىڭقىراپ قاراپ، ارىزىمدى ۇستىنەن ءبىر شولىپ ءوتتى دە، ءبىر جاپىراق قاعاز جازىپ: «30-بولمەدە الدوڭعارۇلى دەگەن جىگىت بار، سوعان جولىق» – دەپ جىبەردى. بۇل جولىققانىم ءابدىراحمان ءبايدىلداۇلى ەدى.

قاعازىندا «جاراسا، مىنا جىگىتتى قىزمەتكە ال» دەپ جازىلعان.

30-بولمەگە كەلدىم. وزىمدەي جاس، سارى جىگىت كەزدەستى. بۇل ەرعالي الدوڭعارۇلى ەدى.

ارىزىممەن قوسا، زاپيسكانى بەردىم. ارىزىمدى وقىپ، جازدىرىپ قاراپ، قىزمەتكە الىناتىنىمدى ايتتى.

قازىر وزىمەن بىرگە «ەڭبەكشى قازاقتىڭ» قالعان ماتەريالىن الا باسپاحاناعا ەرتىپ باراتىنىن ءبىلدىردى. ماتەريالداردى پورت-فەلىنە سالىپ جاتىپ: «باسپاحانانى سەنىڭ ءبىرىنشى كورۋىڭ شىعار» – دەدى. «ءيا» دەدىم مەن. دۇرىسىندا سولاي ەدى.

باسپاحانادا

كەلدىك. باسپاحانا ۋسپەن كوشەسىندە، ەكى قابات ءۇيدىڭ استىڭعىسىندا ەكەن. ىشىنە كىردىك. تەرەزەسىن قىراۋ باسقان قاراڭعى، سالقىن بولمە. ارەكەت تىم شابان، جاي. ون شاقتى جۇمىسكەر ورتاداعى كىشكەنە تەمىر پەشكە وت جاعىپ جىلىنىپ تۇر. شۇقىلاپ بىردەمە ىستەگەن بولادى دا، توڭدىم دەپ قايتا وتقا تىعىلادى. بىرەۋىنە جاقىنداپ، الدىڭعى بەرگەن ماتەريالداردىڭ تەرىلىپ-تەرىلمەگەنىن، گازەتتىڭ قاشان تەرىلىپ بىتەتىنىن سۇرادى.

– ءبىر جۇمادا تەرىلىپ بولار،– دەدى بىرەۋى.

– نان، وتىن بەرىڭدەر،– دەدى اشۋلانىپ ەكىنشىسى.

نان قايدان بەرىلسىن، ءبىزدىڭ قولدا نان تۇر ما، ماتەريال عانا بەرىلدى. بىراق سول كەزدە گازەتتىڭ ءبىر ءنومىرى جۇمادان ارتىق تەرىلدى.

ول كەزدە

ول كەزدە «ەڭبەكشى قازاقتا» باس ماقالا اشتىققا ۇشىراعان گۇبىرنەلەرگە جاردەم بەرۋ كەرەكتىگىنە ارنالىپ، حابارلارىندا ىشكى رەسەيدەگى، قازاقستانداعى اشتاردىڭ سانى، ولارعا قانشا جاردەم كەرەكتىگى كورسەتىلەتىن. ول كەزدە ءبىر عانا باسپاحانا جۇمىسكەرلەرى ەمەس، جالپى ەل، جالپى كەڭەس وداعىنىڭ مۇقتاجى نان ەدى، ەلگە نان تابۋ ەدى، اشتىققا ۇشىراعان ەلدى تويىندىرۋ ەدى.

قازىردە

بۇعان ءۇش جىل ءوتتى. ءۇش جىلدا ادام تاڭعالعانداي وزگەرىس بولعان. جاقىن ارادا باسپاحاناعا باردىم. جۇمىسكەرلەردىڭ جاپسىرما گازەتىن وقىسام، ءبىر جۇمىسكەر راسحودتان اۋىسقان اقشانى ساندىققا ساقتاماي، كاسساعا ساقتاۋ تۋرالى پىكىرىن ايتىپتى.

ءبۇتىن مازمۇنىن اشتىق، اشتىقپەن كۇرەسۋ، جاردەم شارالارى العان «ەڭبەكشى قازاق» قازىردە سىرتقى ەلدەردەگى ساياسي حال، كەڭەس وداعىنىڭ شارۋاشىلىعى، قازاقستان شارۋاشىلىعىن قالاي كوتەرۋ، ەلدى قونىستاندىرۋ، ەلدى اعارتۋ تۋرالى جازىپ وتىر.

بۇل — ازامات سوعىسى، ودان كەيىن 22 جىلدىڭ تاريحي اپاتىنان كەيىن ەل تۇلەپ، شارۋاشىلىق جاندانىپ، جاڭا جۇرتشىلىققا بەت تۇزەگەنىن كورسەتەدى.

«ەڭبەكشى قازاق» اۋىر، قيىن، جاعدايسىز شارتتاردان ءوتىپ، ەڭبەكشى ەلىمەن بىرگە جاندانىپ، كوركەيىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى. بۇگىندە باسپاحانا جۇمىسكەرلەرى «نان» سۇرامايدى، ماتەريال سۇرايدى. بۇگىن «ەڭبەكشى قازاقتىڭ» بەس جاسقا اياق باسقان تويىن تويلاپ وتىرمىز، ەندى بەس جىلدان كەيىن بۇگىنىمىز دە ويىنشىق بولىپ قالار.

 

ەستە قالعاندار //  «ەڭبەكشى قازاق». – 1925. –№407.

اۋەش قوشماعامبەتۇلى

 

سوڭعى جاڭالىقتار