21 قاراشا, 19:24 521 0 ادەبيەت Túrkistan Gazeti

داۋلەتكەرەي كاپۇلى: بيلىك پەن زيالى قاۋىمنىڭ  ءبىر-بىرىنە يىلەتىن ۋاقىتى جەتتى

وسى اپتادا جازۋشىلار وداعىنىڭ نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى فيليالى قونىس تويىن تويلاماق. اقىن، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، مەملەكەتتىك «دارىن» جاستار سىيلىعىنىڭ يەگەرى داۋلەتكەرەي كاپۇلى  باستاعان ۇجىمنىڭ بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگى تۋرالى اقىنمەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.

– قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى فيليالىنىڭ ديرەكتورى بولىپ تاعايىندالعانىڭىزعا 1 جىل تولدى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا باس قالاداعى جازۋشىلار وداعى فيليالىنىڭ اتقارعان جۇمىستارىن ءبىر تارقاتىپ ايتىپ بەرسەڭىز.

– نۇر-سۇلتان قالاسى بۇگىندە ادەبيەت پەن رۋحانياتتىڭ ورتالىعىنا اينالدى. اقوردا تىگىلگەننەن كەيىنگى كەزەڭدە باس قالامىزعا ارمان قۋىپ كەلگەن جانداردىڭ قاتارى كوبەيدى. جالىنداعان جاستار، اقىندار، پروزايكتەر، مىقتىمىن دەگەن جۋرناليستەردىڭ بارلىعى ەلورداعا شوعىرلاندى. ءبىز ءبىر مەملەكەتتىڭ استاناسى رەتىندە قازىر ەشكىمنەن ۇيالمايتىنداي دارەجەگە جەتتىك. مادەنيەتتىڭ دە، رۋحانياتتىڭ دا وشاعى مازداپ تۇرعانىن بارشا الەمگە كورسەتە الامىز. مەملەكەتتىڭ جۇرەگىندە بولىپ جاتقان ءومىردىڭ بارلىق تىنىس-تىرشىلىگى، رۋحانياتتىڭ بار سالاسىنا قاتىستى شارالار دا وسى قالادا ۇلكەن جۇرەكتەي بۇلكىلدەپ سوعىپ تۇرعان جايى بار. ادەبيەت پەن رۋحانيات تۇرعىسىنان دا سەرپىندى، قارقىندى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. ءبىر جىل كولەمىندە اتقارىلعان جۇمىستاردى اتاپ وتەر بولساق، بىلتىر جازۋشىلار وداعى باسقارماسى ۇيىمداستىرىپ، مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن «قازىرگى زامانعى ءسوز ەنەرگياسى» حالىقارالىق فورۋمىن وتكىزدى. ۇلىبريتانيا، گەرمانيا، رەسەي، قىتاي، تۇركيا، لاتۆيا، ۆەن-گريا، پولشا، مولدوۆا، ارمەنيا، ۋكراينا، بولگاريا، موڭعوليا، ءازىربايجان سىندى 25-كە جۋىق مەملەكەتتىڭ قالامگەرلەرى قاتىستى. بيىل نۇر-سۇلتان قالاسى اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن «ەۋرازيا استانالارىنىڭ قالامگەرلەرى» حالىقارالىق فورۋمىن وتكىزدىك. ماقساتىمىز – ەۋرازيا جازۋشىلارىنىڭ شىعارمالارىن ناسيحاتتاۋ، حالىقتار اراسىنداعى ادەبي-مادەني بايلانىستاردى نىعايتۋ، بىرىڭعاي ادەبي كەڭىستىك قالىپتاستىرۋ بولاتىن. وسى حالىقارالىق فورۋمدا اۋدارما ماسەلەسى دە نازاردان تىس قالمادى. مىسالى، تاۋەلسىزدىك العالى بەرگى كەزەڭدە ماسكەۋدەن ءتورت جىل بۇرىن رايحان ماجەنقىزى قۇراستىرعان قازاق ادەبيەتىنىڭ پروزا، پوەزيا، بالالار ادەبيەتىنىڭ ءۇش تومدىعى عانا شىقتى. ودان كەيىن ماسكەۋدەن قازاق ادەبيەتىنىڭ بۇگىنگى بەتالىسىن تانىتاتىن  تولىققاندى جيناق شىققان جوق. وسى رەتتە قازاق قالامگەرلەرىنىڭ ەڭبەكتەرىن وزگە ەلدەرگە تانىتۋدا ەڭبەكتەنۋىمىز قاجەت ەكەنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ال ادەبي شىعارمالارىمىزدى الەمدىك دەڭگەيگە شىعارۋ ءۇشىن اۋدارما ءىسىن وڭ جولعا قويعانىمىز دۇرىس. ءالى دە بولسىن قاي تىلگە اۋدارۋ قاجەتتىگى تۋىنداعان جاعدايدا، ورىس تىلىندەگى نۇسقاسىن سۇرايتىنى جاسىرىن ەمەس.

بيىل كۇزدە ازيا كونتينەنتىندەگى ەلدەر اراسىنداعى ادەبي-مادەني بايلانىستى نىعايتۋ جانە ودان ارى دامىتۋعا باعىتتالعان ازيا ەلدەرى قالامگەرلەرىنىڭ ءى فورۋمىن تىكەلەي پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ قاداعالاۋىندا جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وتكىزدىك. ازيا ەلدەرىنىڭ باسىن قوسقان ازيا-افريكا جازۋشىلارىنىڭ فورۋمى وسىدان 47 جىل بۇرىن بولعان ەكەن. قاراپ وتىرساڭىز، وسى جارتى عاسىرداي ۋاقىت ارالىعىندا ەشبىر ەلدە قالامگەرلەردىڭ مۇنداي حالىقارالىق باسقوسۋى بولماعان. جالپى، الەم ەلدەرىندە قالامگەرلەر اراسىنداعى بايلانىستىڭ ءۇزىلىپ قالعانى اقيقات. اقىن-جازۋشىلار ءبىر-ءبىرىنىڭ اتىنا سىرتتاي قانىق بولعانىمەن، ونداعان جىلدار بويىنا بەتپە-بەت كەزدەسۋ بۇيىرماعان. ءبىز ادەبي بايلانىستارىمىزدى جولعا قويۋعا وسى فورۋمداردىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزىپ جاتىرمىز. بىزدە مەملەكەتتىڭ ەسەبىندە رۋحانياتقا ءبىرشاما قارجى بولىنەدى، بىراق كەيبىر جاعدايدا سول قارجىنىڭ ماقساتسىز جۇمسالاتىن جەرلەرىن كورىپ-ءبىلىپ ءجۇرمىز. رۋحانياتقا، حالىقتى ويلاندىراتىن ساليقالى دۇنيەلەرگە بولىنگەن قاراجات تالان-تاراجعا ءتۇسىپ كەتپەسە ەكەن دەگەن تىلەگىم بار. سالبوكسەلىككە، بويكۇيەزدىككە سالىنباي، رۋحانياتتىڭ ادامدارى شىنايى ماحابباتپەن جۇمىس اتقارۋىمىز كەرەك. ويتكەنى ادەبيەتتى دامىتۋعا كەتكەن اقشا ادامزات يگىلىگىنە جۇمسالادى.

– الەم قالامگەرلەرىنىڭ باسىن قوسقان حالىقارالىق كەزدەسۋلەردىڭ بۇگىنگى ناتيجەسى قانداي؟

– جاقىندا مەن ياكۋتياعا بارىپ كەلدىم. سەميون دانيلوۆ دەگەن ساحانىڭ حالىق اقىنىنا ارنالعان «قار» فەستيۆالىنە قاتىستىم. ق.تۇرسىنقۇلوۆ اعامىزدىڭ كەزىندە 1980 جىلى «لەنا تولقىندارى» دەگەن اتپەن ياكۋت-ساحانىڭ اقىن-جازۋشىلارىنىڭ شىعارمالارى مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن قازاق تىلىنە اۋدارىلىپ، الماتىدا باسىلعان ەكەن. ودان كەيىن 1983 جىلى «دومبىرا سازى» دەپ ياكۋت-ساحانىڭ قالامگەرلەرى ءبىزدىڭ اقىن-جازۋشىلارىمىزدى اۋدارىپ، ءبىر توم كىتاپ شىعارعان. سودان بەرى 40 جىل ۋاقىت ءوتتى، اراداعى ادەبي بايلانىس ۇمىت بولدى. وسى جۇمىستى قايتا جانداندىرۋ ماقساتىندا بىرنەشە كەزدەسۋ ۇيىمداستىرىلدى. ناتيجەسىندە ياكۋت-ساحا انتولوگياسىنىڭ قۇراستىرىلعان نۇسقاسىن بىزگە جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن جىبەرەدى. ونى ءبىزدىڭ اقىندار اۋدارادى. بۇل – قالاماقىسىز جاسالىپ جاتقان دۇنيە. بۇل شارۋاعا شىنايى ماحابباتپەن كىرىسىپ جاتىرمىز. بۇرىنعى بايلانىستاردى تولىققاندى بولماسا دا، بارىنشا قالپىنا كەلتىرگىمىز كەلەدى. ەڭ ءبىرىنشى وسى تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ اراسىنداعى قازىرگى زامانعى پروزا مەن پوەزيانىڭ انتولوگياسىن جاساپ شىعۋعا نيەتتەنىپ وتىرمىز.

قازاقتىڭ 60 اقىنىن يسپان تىلىنە اۋدارىپ، قازاق پوەزياسىنىڭ ءۇش عاسىرلىق انتولوگياسىن جاساعان حۋستو حورحە پادرون دەگەن يسپانيانىڭ قازىرگى زامانعى كورنەكتى اقىنى بار. العاش يسپان اقىنىمەن تاناكوز تولقىنقىزى تۇركيادا تانىسىپ، ونىڭ «توزاق شەڭبەرلەرى» دەگەن پوەماسىن قازاق تىلىنە اۋدارىپ، تۇساۋكەسەرىن جاساعان بولاتىن. ءيسپانتىلدى وقىرمان وتە كوپ، بۇل – الەمدەگى قولدانىس اياسى جاعىنان ءۇشىنشى ورىنداعى ءتىل. يسپاننىڭ كورنەكتى اقىنى حۋستو حورحە پادرونمەن جازدا وتكەن فورۋمدا مەموراندۋمعا قول قويعان بولاتىنبىز. بۇگىندە ول ابايدىڭ 100 ولەڭىن اۋدارىپ جاتىر.

سونىمەن بىرگە تاناكوز تولقىنقىزى مەن داۋرەن بەرىكقاجىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ءازىربايجان استاناسى باكۋدە قازىرگى قازاق پوەزياسىنىڭ انتولوگياسى جاسالدى. ءبىز دە قۇر الاقان قاراپ وتىرماي، قارىمتاسىن قايتارىپ، ءوزىم ۇيىمداستىرىپ، اقىندار اۋدارىپ، تاناكوز ەكەۋىمىز قۇراستىرىپ، قازىرگى زامانعى ءازىربايجان پوەزياسىنىڭ انتولوگياسىن جاسادىق. «فوليانت» باسپاسىنىڭ حالىقارالىق كىتاپ كورمەسىنە ءازىربايجان اقىندارىن شاقىرىپ، بايلانىس جاسادىق. قازىر وسى دۇنيە تۇركيادا اۋدارىلىپ، جارىق كورۋگە جاقىن، فرانتسۋز تىلىنە دە ءبىر انتولوگيا قۇراستىرىلىپ، اۋدارىلۋ ۇستىندە. الداعى ۋاقىتتا ءازىربايجان انتولوگياسىنىڭ ەكىنشى تومىن جاساعالى جاتىرمىز. ءبىز ادەبي اگەنتتەردى كوبەيتۋىمىز كەرەك، كەلەشەكتە وسى باعىتتاعى جۇمىستار جالعاسىن تاباتىن بولادى. سوڭعى كەزدەرى قازاق جازۋشىلارىنىڭ شىعارمالارى وزگە تىلدەرگە گۋگل اۋدارمامەن اۋدارىلعانى جايلى ايتىلىپ ءجۇر. فرانتسۋزدار فرانتسۋزشا اۋدارىلعان، يسپاندار يسپانشا اۋدارىلعان رومانداردى تۇسىنبەي جاتىر دەگەن اڭگىمەلەر شىعىپ جاتىر. بۇل جاعدايات ۇلتتىق اۋدارما بيۋروسى مەن جازۋشىلار وداعى دايىنداعان بۇۇ التى تىلىنە اۋدارىلعان كىتاپتار ەمەس ەكەنىن باسىپ اشىپ ايتۋىمىز كەرەك. الماتىداعى ۇلتتىق كىتاپحانا اۋدارتقان جەكەلەگەن اۆتورلاردىڭ رومانىنا جازۋشىلار وداعىنىڭ قاتىسى جوق ەدى. بۇگىنگى وركەنيەت زامانىندا، اشىق كەڭىستىكپەن الەم وقىرماندارىنا جول تارتپاق نيەتتى قالامگەرلەر بولسا، جەكەلەگەن ادەبي اگەنتتەرگە جۇگىنەرى حاق. وسى تۇرعىدان كەلگەندە شەتەلدىك تاجىريبەلەردى يگەرە وتىرا، شەت تىلدەرىن بىلەتىن، ادەبيەتكە جانى قۇمار جاستاردى تارتىپ، ادەبي اگەنتتىكتەردىڭ جۇمىسىن جولعا قويۋعا بولاتىن سەكىلدى. الداعى ۋاقىتتا وسى جۇمىستاردى قولعا الۋ ويىمىزدا بار.

– باس قالاداعى قالامگەرلەردىڭ ءبىر-بىرىمەن بۇگىنگى بايلانىسى قانداي؟

– جازۋشىلار وداعىنىڭ اقمولا وبلىسى كەزىنەن باستاعان وبلىستىق فيليالى نۇرعوجا ورازوۆ اعامىزدان باستاپ، بەرتىن كەلە اكىم تارازي، الدان سمايىل، نەسىپبەك ايتۇلى باسقارعان جازۋشىلار وداعىندا عيمارات جوق ەدى. جالپى، وداقتىڭ نۇر-سۇلتان قالاسى بويىنشا 140-قا جۋىق مۇشەسى بار. جاسىراتىنى جوق، باس قالادا اقىن-جازۋشىلار باس قوسىپ شۇيىركەلەسەتىن بىردە-ءبىر قۇجىرا بولمادى. ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانانى جازۋشى، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ يەگەرى الىبەك اسقاروۆ باسقارىپ تۇرعان كەزدە مادەنيەت مينيسترلىگىنەن «ايىنا ءبىر رەت اقىن-جازۋشىلاردىڭ باسىن قوسىپ تۇرۋ كەرەك» دەگەن تاپسىرما بولاتىن. قازىر ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحاناداعى ءاربىر مادەني ءىس-شاراعا ەلوردامىزدا تۇراتىن اقىن-جازۋشىلاردىڭ بارلىعى بەلسەنە قاتىسادى. وعان ءبىر جاعى اقىن-جازۋشىلاردىڭ باسقا باراتىن جەرلەرى جوقتىعى، ەكىنشى جاعىنان كىتاپحانا قىزمەتكەرلەرىنىڭ اقىن-جازۋشىلاردى قالدىرماي شاقىرىپ وتىرۋى سەبەپ دەپ بىلەمىن. وسىنداعى ءبىزدىڭ زيالىلارىمىزدىڭ ايىنا ءبىر باس قوسىپ، اڭگىمەلەستىرىپ-شۇيىركەلەستىرىپ، ىشتەرىن اقتارتىپ، ماۋقىن باستىرتىپ، ءبىر-ءبىرىنىڭ شىعارماشىلىعىن تالقىلاتىپ وتىراتىن ءبىر ورىننىڭ قاجەت ەكەنى انىق ەدى. پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ ىشكى ساياسات ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولعان ايدا بالاەۆا ەلوردادا قالامگەرلەرگە ارنالعان عيمارات اشىلۋى كەرەك دەگەن ماسەلەنى ءبىرىنشى بولىپ قولداپ، اكىمدىككە ۇسىنىسىمىزدى جەتكىزگەن بولاتىن. سول كەزدەگى مەملەكەتتىك حاتشى م.تاجينگە وسى ەلورداداعى قالامگەرلەرگە ءبىر شاڭىراقتىڭ كەرەك ەكەنىن سۇراپ حات تا جازعان ەدىم، ناتيجەسىندە شۇبار ىقشاماۋدانىندا ەكى قاباتتى ءۇيدى جازۋشىلار وداعىنا نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ اكىمدىگى جوندەۋدەن وتكىزىپ، دايىنداپ جاتىر. ەلوردا اكىمى التاي سەيدىرۇلى ءوزى قاداعالاپ وتىرعان عيماراتىمىزعا بۇيىرتسا، وسى اپتادا سۇيىنشىلەپ كىرمەكپىز. بۇل – نەبىر الىپتارىمىزدىڭ، كلاسسيكتەرىمىزدىڭ ءىزى قالعان قاسيەتتى قارا شاڭىراعىمىز جازۋشىلار وداعىنىڭ 85 جىلدىق مەرەيتويىنا ءسۇيىنشىلى سىيلىق بولعالى وتىر. قالامگەرلەر دەمالاتىن، شۇيىركەلەسەتىن، تاستاياق وينايتىن ارنايى دەمالىس بولمەسىنە دەيىن جاساپ جاتقان جايىمىز بار. عيماراتىمىزعا كىرىپ العاننان كەيىن ادەبي اۋدارما بيۋروسىن قۇرعىم كەلىپ وتىر. جوق دەگەندە، ەڭ الدىمەن تۇركىتىلدەس ەلدەردىڭ قازىرگى زامانعى ادەبيەتىنىڭ انتولوگياسىن جاساپ، اۋدارعىمىز كەلەدى.

– جاستار جىلىندا ەلوردامىزدا جاستاردى قولدايتىن قانداي اۋقىمدى شارالار ىسكە اسىرىلدى؟

– بيىلدان باستاپ ەلوردادا «سامۇرىق» رەسپۋبليكالىق ادەبي-مادەني كوركەم جۋرنالى جارىق كورە باستادى. ءبىرىنشى ءنومىرى شىقتى، ەكىنشى ءنومىرى دايىن تۇرعانىمەن، باسىپ شىعارۋعا قاراجات ماسەلەسى قولبايلاۋ بولىپ وتىر. جالپى ەلوردادان ءبىر تولىققاندى ادەبي جۋرنالدىڭ شىعۋ كەرەگىن ۋاقىتتىڭ ءوزى كورسەتىپ تۇر. ينتەرنەت زامانى، گازەت-جۋرنال جوعالادى دەگەن تۇسىنىكتەر ۇشقارى پىكىر ەكەنىن بىلەمىز. گازەت، جۋرنال مەن كىتاپتان قاشقان بىردە-ءبىر باتىس ەلى جوق.  وركەنيەتكە بىزدەن بۇرىن قول جەتكىزگەن ەلدەردىڭ ءوزى كىتاپ پەن قاعازدان باس تارتقان ەمەس. سوندىقتان ءبىز وركەنيەتتىڭ كوشىندە ءوزىمىزدىڭ بۇرىنعى، بايىرعى بار دۇنيەمىزدى بىرگە الىپ جۇرەمىز دەگەن ويدامىز. جاستار جىلىندا شىعارماشىل جاستاردى قولداۋ بويىنشا الماتى وبلىسى 40 تالانتتىڭ كىتابىن شىعاردى. اقتوبەدە وتكەن جازۋشىلار فورۋمىندا «اقتوبە كىتاپحاناسى» سەرياسى بويىنشا 27 اۆتوردىڭ كىتابى، «جاۋقازىن» سەرياسى بويىنشا جاس اقىنداردىڭ 10 كىتابىنىڭ تۇساۋى كەسىلدى. ءبىز دە وسى ماقساتتا ناۋرىز ايىندا قالالىق اكىمشىلىككە «مازداق» سەرياسىمەن ەلوردادا تۇراتىن 20 جاستىڭ كىتابىن شىعارۋدى ۇسىنعان بولاتىنبىز. بىلتىرعى قازان ايىنان بەرى ءبىر جىلدان استام ۋاقىت وتكەنىمەن، اكىمشىلىكتەگى اۋىس-تۇيىستەرگە بايلانىستى  كىتاپ شىعارۋ ماسەلەسى توقتاپ قالدى. قازىر سول 20 جاس اقىن-جازۋشىم كۇنىگە حابارلاسىپ، «كىتاپ قاشان شىعادى؟» دەپ  سۇرايدى. مەن «ۋادەمدە بارمىن، ال ماعان ۋادە بەرگەن ادامداردىڭ قىزمەتى اۋىسىپ كەتتى، جاڭا كەلگەن وكىلگە تۇسىندىرۋمەن كەلەمىن» دەگەن جاۋاپتان اسا الماي وتىرمىن. جىل اياعىنا دەيىن ۋاقىت بار، بۇل ماسەلە ءالى دە وڭ شەشىمىن تاۋىپ قالادى دەگەن ۇمىتتەمىن.

– مەملەكەت باسشىسى ايتقان سىندارلى قوعامدىق ديالوگ قۇرۋدا قالامگەرلەرىمىزدىڭ حالىق پەن بيلىكتىڭ اراسىنداعى ءرولى قانداي دەپ ويلايسىز؟

– پرەزيدەنتىمىز ق.توقاەۆ حالىق پەن بيلىكتىڭ اراسىندا ديالوگتىڭ ورناۋىن قالايتىنىن ۇنەمى اشىق ايتادى. ال حالىق پەن بيلىكتىڭ اراسىندا و باستان التىن كوپىر بولىپ كەلە جاتقان قالامگەرلەر، زيالى قاۋىم ەكەنىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلەدى. الداعى ۋاقىتتا حالىق پەن بيلىكتىڭ اراسى جاقىنداي تۇسەدى دەپ ويلايمىن. بۇل جەردە «ەڭكەيگەنگە ەڭكەي، شالقايعانعا شالقاي» ۇستانىمى جۇرمەيدى، قالامگەرلەر مەن بيلىك  ءبىر-بىرىنە ءيىلۋى كەرەك. زيالى قاۋىم سىرتتاي تون ءپىشىپ، جاساپ جاتقان بارلىق رەفورمالارعا تاس لاقتىرىپ، سىن ايتىپ، ۇنەمى قىجىرتىپ وتىرۋى كەرەك ەمەس. «جاقتىرماعان باقسىنىڭ دەمى ساسىق» دەگىزبەي، ەكەۋىنىڭ ءبىر-بىرىمەن تۇسىنىستىككە كەلەتىن ۋاقىتى كەلدى. جاتىپ الىپ ايعايلاپ، تاس لاقتىرىپ وتىرعانىمىز جارامايدى. قازاقتىڭ ءسوزى بار، «بۇدان جامان كۇنىمدە تويعا بارعام» دەگەن. سوندىقتان ءبىزدىڭ جوعارى بيلىكتىڭ دە، جەرگىلىكتى اكىم-قارالاردىڭ دا ادەبيەتكە، رۋحانياتقا كوڭىل ءبولۋى – ۇرپاققا كوڭىل ءبولۋى دەپ بىلەمىن.

– اڭگىمەڭىزگە راقمەت!

 

سۇحباتتاسقان ارايلىم جولداسبەكقىزى

سوڭعى جاڭالىقتار