21 قاراشا, 19:20 287 0 ساراپتاما اسەل انۋاربەك

ەر مۇعالىمنىڭ  ازدىعى ۇرپاق تاربيەسىنە  اسەر ەتپەي مە؟

مۇعالىم دەگەندە كوز الدىڭىزعا كىم كەلەدى؟ ەڭ ءبىرىنشى اق جەيدە مەن بەلدەمشە كيىپ، شاشىن توبەسىنە تۇيگەن «مەنىڭ اتىم – قوجا» فيلمىندەگى ءسابيرا مايقانوۆا سەكىلدى اپاي ەلەستەيتىنى ءسوزسىز. ويتكەنى بۇگىنگى قوعامدا ۇستازدىق ەتۋ تەك ايەلدەرگە ءتان ماماندىقتاي كورىنەدى. بۇعان مىنا ءبىر رەسمي دەرەك دالەل. ورتا ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى 300 مىڭداي مۇعالىمنىڭ 20 پايىزى عانا ەر-ازاماتتار. نەگە مەكتەپتەردە ەر مۇعالىمدەردىڭ قاتارى سيرەپ كەتتى؟ ەرلەردىڭ ازدىعى شاكىرتتەردىڭ تاربيەسىنە كەرى اسەر ەتپەي مە؟

ەر مۇعالىمدەردىڭ ازدىعىنان ۇرپاق تاربيەسىندە ۇتىلاتىنىمىز انىق. اسىرەسە، ۇل بالالاردى تاربيەلەۋدە ەر-ازاماتتىڭ ورنى بولەك. بۇل رەتتە مەكتەپتەگى ايەل مۇعالىمدەردىڭ ەڭبەگىن، تاربيەسىن جوققا شىعارۋدان اۋلاقپىز. دەسەك تە، ايەل قانشا مىقتى بولعانىمەن، ەر ادامنىڭ تاربيەسىن الماستىرا المايتىنىن مويىنداۋىمىز قاجەت. سەبەبى ۇل بالا ءۇشىن اكەنىڭ ورنى قانداي بولسا، ەر مۇعالىمدەردىڭ دە ماڭىزى سونداي. «اكە كورگەن وق جونار، شەشە كورگەن تون پىشەر» دەگەن تامسىلگە سۇيەنگەن قازاق ۇل بالانىڭ اكەگە، قىز بالانىڭ اناعا قاراپ بوي تۇزەگەنىن قۇپ كورەدى. ۇيدە اكەگە قاراپ وسكەن بالا مەكتەپتە ەر ادامنان ءتالىم السا قۇبا-قۇپ ەمەس پە؟! بىراق بۇل تىلەك ازىرگە ورىندالماي تۇر. ال ەر مۇعالىمدەردىڭ ازدىعىنان بۇگىنگى قوعامدا «قىز مىنەزدى» جىگىتتەر كوبەيىپ بارا جاتقان ءتارىزدى.

وجەتتىك، باتىلدىق، ازاماتتىق سىندى ەر جىگىتكە ءتان قاسيەتتى كوپ جاستىڭ بويىنان كەزدەستىرە بەرمەيمىز. بۇل ءسوزىمىزدى قۋاتتايتىندار از ەمەس بولار. بۇگىندە ەر-ازاماتتاردىڭ مىنەز-قۇلقى دا، ءجۇرىس-تۇرىسى دا وزگەرگەنى جايلى سىن ايتاتىندار كوپ. ونىڭ ۇستىنە كوگىلدىر ەكران ارقىلى قۇلاعىنا سىرعا تاعىپ، شاشىن ءتۇرلى تۇسكە بوياپ، اۋى سالبىراعان شالبار كيىپ، قىزدار سەكىلدى مايىسىپ جۇرگەن جىگىتتەردى كۇن سايىن كوزىمىز كورىپ ءجۇر. ءتىپتى، بۇل كۇنى سول جىگىتتەردىڭ ايى وڭىنان تۋىپ تۇرعانى دا راس. جاسىراتىن نەسى بار، بۇرىن قۇلاق ەستىپ، كوز كورمەگەن قىزتەكەلەردى دە قازاق قوعامى جاتىرقامايتىن بولدى. ال مۇنىڭ بارىنە مەكتەپتەگى ەر مۇعالىمدەر تاربيەسىنىڭ از بولۋى اسەر ەتپەدى دەي الماسپىز.

«ەركەكتىڭ ورنى – تۇزدە» دەيتىن ازاماتتار كوبىنە-كوپ تابىس تاۋىپ، وتباسىن اسىراۋدىڭ قامىمەن سىرتتا جۇرگەندى قۇپ كورەدى. مۇنداي جاعدايدا بالا تاربيەسى تولىعىمەن ايەلدىڭ موينىنا جۇكتەلەدى. بىراق سىرتتا ءجۇرىپ نان تاپقان قازاق اكەلەرى بالا تاربيەسىنەن مۇلدەم شەت قالادى دەي المايمىز. قازاق ايەلدەرى قاي كەزدە دە دانا بولعان ەمەس پە؟! بالالارىنىڭ الدىندا ۇنەمى تۇزدە جۇرگەن ەرىنىڭ اتىن ارداقتاپ، ابىرويىن اسقاقتاتىپ وتىرادى. بالا كۇنىمىزدە انامىزدىڭ «اكەڭ كەلە جاتىر» دەگەن سوزىنەن-اق بۇكىل ارتىق تەنتەكتىگىمىزدى توقتاتا قوياتىن ەدىك. ءبىر وكىنىشتىسى، بۇگىنگى كۇنى مۇنداي تاربيە قازاق وتباسىلارىندا سيرەپ بارادى. ال ۇيدە اناسىنان، مەكتەپتە اپايىنان ءتالىم-تاربيە العان ۇل بالا بولاشاقتا قانداي ەر-ازامات بولىپ قالىپتاسادى؟ وسىدان كەيىن الگىندەي «قىز مىنەزدى» جىگىتتەر كوبەيىپ كەتسە، كىمدى ايىپتايمىز؟ مەكتەپتىڭ ءبىلىم بەرەتىن ورىن عانا ەمەس، تاربيە وشاعى ەكەنىن دە ەستەن شىعارماعانىمىز ابزال. سوندىقتان جىگەرلى ءارى جۇرەكتى ۇرپاق تاربيەلەگىمىز كەلسە، مەكتەپتەگى ەر مەن ايەل ۇلەسىن تەڭەستىرۋ قاجەت. ول ءۇشىن ەر جىگىتتەردىڭ پەداگوگيكا سالاسىنا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن وياتۋ اسا ماڭىزدى. بۇل ماسەلەنى ءبىز العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ كوتەرىپ وتىرعانىمىز جوق. تالاي رەت تالقىعا تۇسكەن بۇل تۇيتكىلدىڭ شەشىمى تابىلماي جۇرگەنىنە ەتىمىز دە ۇيرەنىپ كەتكەندەي. ماسەلە ءجيى كوتەرىلگەنىمەن، مەكتەپتەگى اعايلاردىڭ سانى جۋىق ارادا ارتپايتىن سياقتى.

مۇعالىم بولۋ تەك ايەلدىڭ ءىسى مە؟

بۇگىندە پەداگوگيكالىق وقۋ ورىندارىنا قۇجات تاپسىراتىن تالاپكەرلەردىڭ باسىم كوپشىلىگى – قىزدار. اتا-انالار كوبىندە ۇستازدىقتى قىز بالاعا ءتان ماماندىق دەپ قابىلدايدى. ءتىپتى، بۇكىل قوعامنىڭ تۇسىنىگى وسىلاي بولىپ بارا جاتقان سەكىلدى. بىراق مۇعالىم بولۋ – تەك ايەلدىڭ ءىسى ەمەس. تاريح بەتتەرىنە كوز جۇگىرتسەك، عۇلامالاردىڭ ءبارى ەر ادامداردان، ياعني اۋىل مولداسىنان حات تانىپ، ساۋاتىن اشقان. قازاق ادەبيەتىنىڭ جاۋھار تۋىندىلارىنان دا ەر ازاماتتاردىڭ ۇستازدىق قىزمەت اتقاراتىنى تۋرالى ءجيى وقيتىنبىز. ال قازىرگى احۋال مۇلدەم بولەك. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ رەسمي دەرەكتەرىنە جۇگىنسەك، ەلىمىزدەگى 301 217 مۇعالىمنىڭ 59 528-ءى عانا ەر مۇعالىمدەر ەكەن. 7-8 جىل بۇرىنعى ستاتيستيكا دا وسىعان جاقىن ەدى. ناقتىراق ايتساق، 2012 جىلى قازاقستانداعى 292 مىڭ پەداگوگتىڭ 53 مىڭى عانا ەر-ازاماتتار بولىپتى. سول ۋاقىتتا دا «ەر مۇعالىمدەردىڭ سانىن ارتتىرۋ كەرەك» دەگەن ماسەلەنى كوتەرگەندەر از بولمادى. ناتيجەسى كانە؟ ارادا جىلدار وتسە دە «باياعى جارتاس – سول جارتاس» كۇيىندە قالدى.

ەر-ازاماتتار مۇعالىم بولۋدان نەگە قاشادى؟ الدە، قوعام اعايلاردىڭ كوپ بولعانىن قۇپ كورمەي مە؟ بىرىنشىدەن، ازاماتتاردى ۇستازداردىڭ جالاقىسى قاناعاتتاندىرمايدى. ارينە، «جىل سايىن مۇعالىمدەرگە بار جاعداي جاسالىپ، جالاقىلارى كوبەيىپ جاتىر عوي» دەرسىز. الايدا كوبەيگەن جالاقى ۇستازداردىڭ جىرتىعىنا جاماۋ بولىپ وتىرعانى شامالى. «جالاقى كوبەيەدى» دەگەن جاڭالىق قىلت ەتسە بولدى، بازارداعى باعا شارىقتاپ شىعا كەلەدى. وسىلايشا، كوبەيگەن ايلىعى تاعى دا شايلىعىنا جەتپەي جۇرگەن ۇستازدى كورەسىز. ال ماردىمسىز جالاقى الۋعا ەرلەر ءتىپتى دە قۇلىقتى بولمايتىنى اقيقات. ويتكەنى ولار – وتباسىنىڭ اسىراۋشىسى. سوندىقتان جىگىتتەر جاعى از جالاقىنى مىسە تۇتپايدى. جالاقى – مەكتەپتەگى ەر مۇعالىمدەردىڭ ازدىعىنىڭ ءبىر سەبەبى عانا. تاعى قانداي سەبەبى بار دەسەڭىز، مۇعالىمدەردىڭ قاعازباستىلىعىن اتار ەدىك. نەگە دەيسىز بە؟ قاي ەر-ازامات كۇنى-ءتۇنى قاعاز تولتىرىپ، جوسپار قۇرىپ وتىرعاندى قالايدى دەيسىز؟ تەپسە تەمىر ۇزۋگە شاماسى جەتەتىن جىگىتتەر قاعازعا شۇقشيىپ وتىرعاننان تۇزدە اۋىر جۇمىس ىستەگەندى قۇپ كورەدى. بۇل ءۇشىن ازاماتتاردى ايىپتاۋعا دا قاقىمىز جوق. ودان بولەك مۇعالىمدەرگە جۇكتەلگەن قوعامدىق جۇمىستار دا جەتىپ-ارتىلادى. ماسەلەن، سەنبىلىك تە، مەرەكەلىك كونتسەرت تە، سايلاۋ دا، رەسمي شارالار دا مۇعالىمدەردىڭ قاتىسۋىنسىز وتپەيدى. مۇنداي كەزدە كەشەگى قابانباي مەن بوگەنبايدىڭ ۇرپاقتارى – قازاق ازاماتتارىنىڭ جۇمساعانعا جۇگىرىپ جۇرە بەرمەيتىنى تاعى دا اقيقات.

ايتا كەتەتىن تاعى ءبىر ماسەلە بار. بۇل كۇنى اتا-انالار دا تەك ايەلدەردىڭ مۇعالىم بولعانىنا ابدەن كوزى ۇيرەنگەن. ءتىپتى، كەيبىرى ەر مۇعالىمدەرگە اسا ءبىر سەنىممەن قارامايدى. ال اتا-انا كۇدىكپەن قاراپ تۇرعاندا مەكتەپ باسشىلىعى دا ەر-ازاماتتاردى جۇمىسقا تارتۋعا سونشالىقتى نيەت بىلدىرە قويمايتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى. ماسەلەنىڭ ءبىر توركىنى اتا-انالارعا كەپ تىرەلگەندىكتەن، مەكتەپكە ەر مۇعالىمدەردى تارتۋ ءۇشىن قوعام تاراپىنان دا قاجەتتىلىك تۋىنداۋى ماڭىزدى. ونسىز جاعدايدى رەتتەۋدە كەدەرگى تاۋسىلمايدى. سونىمەن قاتار ەلىمىزدە ەر مۇعالىمدەردى دايىندايتىن ارنايى پەداگوگيكالىق وقۋ ورنىن اشۋ تۋرالى ۇسىنىس ءجيى ايتىلىپ جۇرگەنى كوزىقاراقتى وقىرمانعا بەلگىلى بولار. بۇل دا كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە ەكەنىن تاعى ءبىر رەت ايتىپ وتكىمىز كەلەدى.

قالاي دەسەك تە، ەر مۇعالىمدەردىڭ مەكتەپتە تەمىردەي ءتارتىپ ورناتا الاتىنىن ۇمىتپاۋىمىز قاجەت. مۇنىمەن ايەل مۇعالىمدەردىڭ ەڭبەگىن جوققا شىعارۋدى ويلاپ وتىرعانىمىز جوق. وسى ۋاقىتقا دەيىن نازىك جاندى ۇستازدار سانالى تاربيە، ساپالى ءبىلىم بەرىپ كەلەدى. تەك ەردىڭ اتى قاشان دا ەر ەكەنىن ەسكە سالعىمىز كەلەدى. الاش ارىسى احمەت بايتۇرسىنۇلى ايتقانداي، «بالانى ۇلشا تاربيەلەسەڭ، ۇل بولماقشى، قۇلشا تاربيەلەسەڭ، قۇل بولماقشى». باستىسى، ۇرپاعىمىز ۇساقتالىپ كەتپەسە ەكەن دەگەن نيەتىمىزدى جەتكىزدىك.

 

راحات يساقۇلوۆا، پسيحولوگ:

ەر-ازاماتتاردىڭ بالا تاربيەسىنە ارالاسپاۋى – قاتەلىك

– مەكتەپتەردەگى ەر مۇعالىمدەردىڭ ازايۋى – الاڭداتارلىق جاعداي. ەگەر ۇلتتىڭ كەلەشەگىن ويلاساق، مەكتەپتەگى ەر مۇعالىمدەردىڭ سانىن ارتتىرۋ اسا ماڭىزدى مىندەت ەكەنىن ەسكەرگەن ءجون. بالالارعا ءبىلىم جانە تاربيە بەرۋدە ازاماتتاردىڭ كومەگى اۋاداي قاجەت. ويتكەنى وقۋشىلارعا ءىلىم-ءبىلىم بەرۋدە نازىك جاندىلاردىڭ جاي ءسوزى اسەر ەتە بەرمەيدى. اسىرەسە، ۇل بالالار ايەل مۇعالىمدەردەن قايمىقپايتىنى راس. ال ەر مۇعالىمنىڭ «ءتايت!» دەگەن ءسوزىنىڭ ءوزى تالاي بالاعا توقتاۋ بولا الادى.

جالپى، پسيحولوگيادا ايەلدەردىڭ ناۋقاندىق ىستەردە قاعىلەزدىك تانىتاتىنى، ال ەر-ازاماتتاردىڭ ءار ءىستىڭ ناتيجەسىن ويلاۋعا بەيىم ەكەنى دالەلدەنگەن. سوندىقتان دا ەركەكتەر ايەلدەرگە قاراعاندا بايسالدى بولىپ كەلەدى. ال بۇل قاسيەت بالا تاربيەسى مەن ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا اسا قاجەت. بۇل رەتتە ەر-ازاماتتاردىڭ بالا تاربيەسىنە ارالاسپاۋى قاتەلىك بولادى دەۋگە ابدەن نەگىز بار.

 

نۇربول شوڭ، گەوگرافيا ءپانى مۇعالىمى:

ەر جىگىتتەر مۇعالىم بولۋعا ىقىلاسسىز

 

– مەكتەپتە مۇعالىم بولىپ جۇرگەنىمە 5 جىلدان استى. گەوگرافيا پانىنەن ساباق بەرەمىن. ۇستازدىق قىزمەتتە جۇرگەنىمە ەشقاشان وكىنگەن ەمەسپىن. اكەم دە – ۇستاز. مەكتەپتە العاشقى اسكەري دايىندىق پانىنەن ساباق بەرەدى. سودان بولار، ەر مۇعالىمدەرگە تاڭدانىپ قاراعان كەزىم بولعان ەمەس. بىراق بۇگىنگى كۇنى مەكتەپتەگى ەر مۇعالىمدەردىڭ سانى از ەكەنى راس. ءتىپتى، جوعارى وقۋ ورنىندا وقىپ جۇرگەندە دە توپتا جالعىز ۇل بولعانمىن. بۇل دا ەر جىگىتتەردىڭ مۇعالىم بولۋعا ىقىلاسسىز ەكەنىنىڭ دالەلى.

ارينە، ۇستاز بولۋ – وڭاي جۇمىس ەمەس. وقۋشىلارعا ءبىلىم بەرۋ، ولاردى تاربيەلەۋ ىسىندە بىزگە ارتىلعان جاۋاپكەرشىلىكتىڭ جۇگى اۋىر. ويتكەنى ءار بالانىڭ مىنەز-قۇلقى، كوزقاراسى ءارتۇرلى. ال مەكتەپتەگى تاربيەگە كەلگەندە ەر ادامنىڭ ورنى بولەك ەكەنىن ايتقىم كەلەدى. ءوزىم كوزىممەن كورىپ جۇرگەن دۇنيەلەردى ايتايىن، ءتارتىبى تىم قيىن وقۋشىلاردى ايەل مۇعالىمدەر تاربيەلەي الماي اۋرەگە تۇسەدى. ال مۇنداي وقۋشىلار ءبىزدى كورگەندە قايمىعادى. ءبىز دە ەر-ازامات رەتىندە ولارعا اقىل-كەڭەسىمىزدى ايتىپ، تۋرا جولعا سالۋعا تىرىسامىز.

سوڭعى جاڭالىقتار