21 قاراشا, 18:20 531 0 رۋحانيات اسەل انۋاربەك

مىرزاتاي جولداسبەكوۆ: ەلباسىنىڭ ءالى ايتىلماعان قىرلارى كوپ

قازاقستاننىڭ تالاي تار جول، تايعاق كەشۋدەن ءوتىپ، تاۋەلسىز مەملەكەت اتانعانى، الەم ەلدەرىمەن تەرەزەسى تەڭ بولۋ جولىندا قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەردى باستان وتكەرگەنى اقيقات. سول ءبىر كۇردەلى شاقتاردا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەرەن ەڭبەك اتقارعانى دا كۇللى جەر جۇزىنە ءمالىم. وسى رەتتە ازاتتىقتىڭ اق تاڭى اتىپ، ەل ىرگەسىن بەكىتۋدە تۇڭعىش پرەزيدەنتپەن قاتار ءجۇرىپ تەر توككەن مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى مىرزاتاي جولداسبەكوۆپەن 1 جەلتوقسان – تۇڭعىش پرەزيدەنت كۇنى قارساڭىندا نۇرسۇلتان ءابىشۇلىنىڭ سارابدال ساياساتى مەن ءومىر جولى حاقىندا اڭگىمەلەسكەن ەدىك.

– مىرزاتاي اعا، ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىشۇلىن ەڭ العاش وقۋشى كەزىندە كورگەن ەكەنسىز. سول كەزدەگى بالا نۇرسۇلتاننىڭ بويىنان كوشباسشىلىق قاسيەتتى بايقاي العان با ەدىڭىز؟

– بولاشاق پرەزيدەنتتى العاش رەت 1957 جىلى كوردىم. قاسكەلەڭدەگى اباي اتىنداعى قازاق ورتا مەكتەبىندە پەدپراكتيكادان وتكەنىمدە نۇرسۇلتان ونىنشى كلاستىڭ وقۋشىسى ەدى. ءجۇزى جايناپ، ەكى كوزى وتتاي جانىپ، جارق-جۇرق ەتىپ، اي ماڭدايى جارقىراپ، بايگە اتىنداي تىپىرشىپ وتىراتىن. ىشىنە سىيماي جۇرگەن ءبىر قۇدىرەت بارداي كورىنەتىن. قاجىرلى، ەڭسەلى بولاتىن. تۇرعىلاستارىنىڭ اراسىنان يىعى وزىق تۇراتىن. نامىسشىل بولاتىن. مومىنعا بولىسىپ، جۇرتقا كومەكتەسىپ جۇرەتىن.

«بولات كەزدىك قىن تۇبىندە جاتپايدى» دەگەندەي، نۇرسۇلتان جاستايىنان قىناپتان سۋىرىلعان قىلىشقا ۇقسادى، اۋەل باستان-اق مۇزجارعىش كەمەدەي قاي ورتاعا بارسا دا سىيىپ، ءسىڭىپ جۇرە بەردى.

ورتا مەكتەپتى ۇزدىك ءبىتىردى. بالا جاستان ەلگەزەك بولىپ ءوستى. ەرتە تۇردى، كەش جاتتى. وتباسىنىڭ اۋىرتپالىعىن اكە-شەشەسىمەن بىرگە كوتەرىستى. جاتپاي-تۇرماي اتا-اناسىنا قولعابىس تيگىزدى.

ءوزى قاتارلى بالالار اۋىلىن قيماي جۇرگەندە قاسكەلەڭگە ءتيىپ تۇرعان اسەم الماتىعا ەمەس، ول كەزدە جەر تۇبىندەي كورىنەتىن ارقاداعى قاراعاندىعا، ونىڭ دا وزىنە ەمەس، جانىنداعى ول كەزدە اتىن بىرەۋ ەستىپ، بىرەۋ ەستىمەگەن تەمىرتاۋ قالاسىنا، وندا دا وقۋعا ەمەس، جۇمىسقا تارتىپ كەتكەنىن، كەيىننەن وزگە دە قازاقستاندىق جاستارمەن دنەپرودزەرجينسكىگە اتتانعانىن، كەلگەننەن كەيىن قازاقستان ماگنيتكاسىنىڭ ماڭدايالدى مەتاللۋرگى اتانعانىن دا، سوندا ءجۇرىپ كوزگە ءتۇسىپ، اۋەلى كومبيناتتىڭ، ودان قالانىڭ، ودان وبلىستىڭ باسشىلىعىندا بولعانىن دا، قىلشىلداعان قىرىقتاعى جاسىنا جاڭا جەتكەندە رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى لاۋازىمدى قىزمەتكە – ورتالىق كوميتەتتىڭ حاتشىلىعىنا شاقىرىلعانىن دا، مۇنان سوڭ كوپ ۇزاماي سول كەزدە كەڭەس وداعىنداعى ەڭ جاس سوۆمين توراعاسى بولىپ بەكىتىلگەنىن دە بۇگىندە حالىق جاقسى بىلەدى.

– بەسىكتەگى بالانىڭ بەك بولارىن كىم بىلەدى،

قارىنداعى بالانىڭ حان بولارىن كىم بىلەدى، – دەگەندەي، ول كەزدە نۇرسۇلتاننىڭ پرەزيدەنت بولارىن كىم بولجادى دەيسىز. بىراق تابيعاتىنان جالىنداپ تۇرعان جاستىڭ ءتۇبى ءبىر جەردى جارىپ شىعاتىنىن جۇرت سەزەتىن ەدى.

– ەۋرازيا كىندىگىندە ۇلت پەن ۇلىستى سۇتتەي ۇيىتا بىلگەن تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسىنىڭ ەرەن ەڭبەگى تالاي شىعارماڭىزعا ارقاۋ بولدى. سوندا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءبىر ارمانى – ۇلى دالادا ماڭگىلىك ەل ورناتۋ يدەياسى ەكەنىن اتاپ ايتقان ەدىڭىز. وسى جونىندە ايتىپ بەرىڭىزشى...

– ۇلى دالادا ماڭگىلىك ەل ورناتۋ يدەياسى بۇگىن عانا تۋا قالعان جوق، ىقىلىم زامانداردان بەرى، ەل ورناپ، بيلىك پايدا بولعالى بەرى جالعاسىن ۇزبەي كەلە جاتقان الەمدىك قۇبىلىس، اسىل ارمان. ادام بالاسى ءومىر بويى جۇماق جەردى، جۇماق ەلدى، باقىتتى، ەركىندىكتى ىزدەۋمەن، اڭساۋمەن كەلەدى. ول – ارمان، تاتۋلىعى جاراسقان، بەرەكە-بىرلىكتىڭ ەلىن ورناتۋدىڭ، ماڭگى ەل ورناتۋدىڭ يدەياسى. نازارباەۆ بۇل يدەيانى حالقىنىڭ بايىرعىدان بەرى جالعاسىپ كەلە جاتقان بايتاق تاريحىنان الىپ وتىر. ول – قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان زامان، تۇركى دۇنيەتانىمىنداعى وتۇكەن، حالقىمىز ارمانداعان جيدەلى بايسىن، اسان قايعى جەلماياعا ءمىنىپ شارق ۇرىپ ىزدەگەن جەرۇيىق، باقىتتى ءومىر، باياندى تىرشىلىك. قىتايلار ءوزىن اسپاناستى ەلىمىز دەيدى، ياعني اسپاناستى، جەرۇستى ەلىمىز دەپ وتىر، جاپوندار وزدەرىن كۇنشىعىس ەلىمىز دەيدى، ءبىز – ۇلى دالا ەلىمىز. كەز كەلگەن مەملەكەتتى دامىتاتىن، حالىقتى ارمانىنا جەتەلەيتىن كۇش – يدەيا، يدەولوگيا. يدەولوگيا دەگەنىمىز – سول ەلدىڭ باعدارشامى، اداستىرمايتىن كومپاسى. ەگەر ول بولماسا كەمە – مۇحيتتا، ۇشاق – كوكتە، ادام جەردە اداسادى. ارعى-بەرگى تاريحتا ەلىم ماڭگى بولماسىن دەگەن بىردە-ءبىر مەملەكەت جوق. ءبارى دە سونى ارمانداعان. بىراق جەتە الماعان. بۇل يدەيانى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن قورعاۋ ءۇشىن، تاۋەلسىز قازاقستاندى دامىتۋ ءۇشىن ۇسىنىپ وتىر.

– ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستاننىڭ مەملەكەت رەتىندە دامۋ جولىندا ۇستانعان ساياساتىن قالاي باعالايسىز؟

– ارينە، جوعارى باعالايمىن. ەڭ اۋەلى جالپاق دۇنيەگە ات ءىزىن سالىپ، بارعان جەرىنەن بوس قايتپاي، ەلىمىزدىڭ تۋىن اسپانداتىپ، ەڭسەسىن اسقاقتاتتى. ءسوزىن وتكىزدى. قانشاما الپاۋىتتىڭ بۇيرەگىن بۇلك ەتكىزىپ، ەلدەگى تۇرالاپ جاتقان شيكىزات پەن ءوندىرىس كوزىنە شەتتەن ينۆەستيتسيا تارتا ءبىلدى.

تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدى بۇل كۇندە الەم مويىندادى. ۇلىبريتانيانىڭ ساياساتكەرى دجوناتان ايتكەننىڭ لوندوندا، اعىلشىن تىلىندە، «نازارباەۆ جانە قازاقستاننىڭ دۇنيەگە كەلۋى: كوممۋنيزمنەن – كاپيتاليزمگە» دەپ اتالاتىن كىتابى جارىق كوردى. بۇرىن بۇل اۆتوردىڭ اقش پرەزيدەنتى ريچارد نيكسون تۋرالى كىتابى شىققان. «نازارباەۆ تۋرالى كىتاپ جازۋعا نە سەبەپ بولدى؟» دەگەن ءتىلشى ساۋالىنا كانىگى ساياساتكەر: «ءومىر باسپالداعى ونەگە باسپالداعىنا اينالعان ادام رەتىندە نازارباەۆ وقىرماندى قاتتى قىزىقتىرادى» – دەپ جاۋاپ بەرەدى. يلانباسقا شاراڭىز جوق.

– تاۋەلسىزدىكتىڭ تۇعىرلى بولۋى جولىندا ءاۋ باستان ەلباسىمەن بىرگە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن جانداردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيىسىز. جادىڭىزدا جاتتالىپ قالعان ەرەكشە وقيعالار بار ما؟

– مۇنداي وقيعالار وتە كوپ. ونىڭ ءبارى مەنىڭ ەڭبەكتەرىمدە ايتىلىپ تا، جازىلىپ تا ءجۇر. دەسەك تە، ءدال قازىر مۇنان جيىرما سەگىز جىل بۇرىنعى جاعداي ەسىمە ءتۇسىپ وتىر. 1991 جىلى قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىن سايلاۋ وتىسىمەن ءبىز وزىمىزدە بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن وقيعا – يناۋگۋراتسيانى وتكىزدىك. يناۋگۋراتسيا ءراسىمى اياقتالىپ كەلە جاتتى. ءبارى دە جينالعان جۇرتشىلىقتىڭ كوكەيىنەن شىققانداي بولدى. ءسويتىپ تۇرعاندا... سول ءساتتى ەسىمە السام، ءالى دە جۇرەگىم اتقاقتاپ سوعا جونەلەدى. ءيا، ءسويتىپ تۇرعاندا ساحنا تورىندەگى مەملەكەتتىك تۋ كوز الدىمىزدا قيسايىپ بارا جاتتى... كەنەت، و قۇدىرەت، الگى قۇلاپ بارا جاتقان تۋدى پرەزيدەنت ءبىر قولىمەن قاعىپ العانى!.. تۋ سىرتىندا تۇرعان تۋدىڭ قۇلاپ بارا جاتقانىن قالاي كورىپ قالعانى، سونى قالاي ۇستاپ ۇلگەرگەنى تاڭعالارلىق. ال ەندى وسى جاي ادامنىڭ ءىسى مە؟ جوق، بۇل جاي ادامنىڭ ءىسى ەمەس. سول وقيعانىڭ سيمۆولدىق ءمانى بار سياقتى بولادى دا تۇرادى ماعان. نۇرسۇلتان نازارباەۆ شىنىندا دا، قازاقتىڭ جىعىلا جازداعان تۋىن قايتا تىكتەگەن ازامات.

– ەلباسىنىڭ كوپشىلىك بىلە بەرمەيتىن قىرلارى سىزگە ءمالىم بولار. بولىسە وتىرىڭىزشى...

– ەلباسىنىڭ ءالى ايتىلماعان قىرلارى وتە كوپ. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى لاۋازىمدى قىزمەتكە تاعايىنداعان ادامداردى وتە ءجيى اۋىستىرىپ جاتتى. ءبىر كۇنى بىرەۋدى قىزمەتىنەن الدى. اڭگىمەلەسىپ وتىرعاندا ماعان: «مىرزەكە، كەيبىرەۋلەر نازارباەۆقا ءبارىبىر دەپ ويلايدى. ءوزىنىڭ ويىنا كەلگەنىن ىستەيدى دەيدى. بىراق مەن بىرەۋدى ءوزىم قىزمەتكە قويىپ، ورنىنان السام، سول كۇنى ۇيىقتاي الماي شىعامىن» دەگەنى بار. بۇل – اسقان جاناشىرلىعى، كىسىلىگى. نۇرەكەڭنىڭ كەرەمەت قاسيەتىنىڭ ءبىرى – داستارقاننىڭ گۇلى، اجارى. ەل ءۇشىن ەڭ ءبىر قيىن كەزەڭدەردە قاتار جۇردىك. احۋال اۋىر. سول كەزدە بيلىكتەگى ادامدار، جانىنداعى سەرىكتەرى ءبىر داستارقانعا جينالامىز. نۇرەكەڭ داستارقاننىڭ تورىندە وتىرىپ، اڭگىمە ايتقاندا قايعىنىڭ ءبارىن ۇمىتىپ كەتەسىڭ. ول كىسى – ءازىل-قالجىڭنىڭ قامباسى! كەز كەلگەن وقيعاعا بايلانىستى قالجىڭ ايتاتىن. نۇرەكەڭدى داستارقان باسىندا تىڭداۋ ءبىر عانيبەت! ءازىل-قالجىڭدى عاجاپ ايتاتىن ەكى ادامدى بىلەمىن: ءبىرى – نۇرەكەڭ، ەكىنشىسى – 16 جىل قازمۋ-دىڭ رەكتورى بولعان مارقۇم ومىربەك جولداسبەكوۆ.

تاعى ءبىر تاڭعالارلىق قاسيەتى – قازاق تاريحىنىڭ تەرەڭ بىلگىرى. تاريحشىلارىمىزدىڭ كوڭىلىنە كەلمەسىن، قازىرگى كەزدە ەلدە جۇرگەن ادامداردىڭ ىشىندە قازاق تاريحىن نۇرسۇلتان نازارباەۆتان تەرەڭ، ارتىق بىلەتىن جان جوق. مەنى قايران قالدىراتىن ەندى ءبىر قاسيەتى – ەستە ساقتاۋ قابىلەتىنىڭ كۇشتىلىگى، جادىنىڭ كەرەمەتتىگى. ايتقانىن ەشقاشان ۇمىتپايدى. ەلىمىزدە بولىپ جاتقان وقيعالاردىڭ ساندارىنىڭ ءبارى باسىندا عوي! كىسى قىزىعارلىق قاسيەتىنىڭ ءبىرى – دومبىرا تارتىپ، ءان سالاتىنىن جۇرت بىلەدى. وعان قوسا، قازاقتىڭ حالىق اندەرىنىڭ ءبارىنىڭ ءسوزىن جاتقا بىلەتىنىنە تاڭعالامىن. انشىلەردىڭ ىشىنەن اقان ابدۋاليەۆتى تىڭداعاندى جاقسى كورەتىن. سول اقاننىڭ ايتقان ءانىنىڭ ءسوزىن تۇزەتىپ بەرەتىن. ءوز حالقىنىڭ بار قادىر-قاسيەتىن بويىنا جيعان، ادەبيەتىن، مادەنيەتىن، ادەت-عۇرپىن، سالت-ءداستۇرىن جەتىك بىلەتىن ادام عانا وسىنداي دەڭگەيگە جەتەدى.

– اڭگىمەڭىزگە راقمەت!

 

اڭگىمەلەسكەن

اسەل انۋاربەك

سوڭعى جاڭالىقتار