14 قاراشا, 10:22 411 0 ىشكى ساياسات احمەت ومىرزاق

ايماعامبەتوۆكە ايتىپ-اق جاتىرمىز...

جاقىندا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى بەكبولات تىلەۋحان ءبىلىم سالاسىنداعى كەلەڭسىزدىكتى جويۋ ماسەلەسىن ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆتىڭ قاپەرىنە سالدى. «ءبىلىم، ونىڭ ىشىندە ورتا بىلىمنەن ماڭىزدى نارسەنى كورىپ تۇرعان جوقپىن. ويتكەنى ءبارىنىڭ ىرگەتاسى سول. ءۇيدى التىنمەن اپتاپ، كۇمىسپەن كۇپتەسەڭ دە، ءمارماردان قالاساڭ دا، ىرگەتاسى شىرىك بولعان ءۇي قۇلاپ قالادى.  ال ەندى جاسىراتىنى جوق، ورتا بىلىمدەگى سوراقىلىق، وقۋلىق ماسەلەسى قوعامنىڭ تيتىعىنا ابدەن ءتيىپ ءبىتتى. بالا تۇگىل، اتا-انا تۇسىنبەيتىن تاقىرىپ، شەشىلمەيتىن ەسەپ قوعامدا قانداي سىنعا ۇشىراسا دا، قانداي نارازىلىققا تاپ بولسا دا، ءمىز باققان جۇيە جوق. مازاق پا، ەنجارلىق پا، ونى تۇسىنبەدىك.

قازىرگى  جۇيەنى وزگەرتپەسە، وقۋلىقتار شىعارۋداعى جۇيەنى شىرىك دەپ ايتۋىما نەگىز بار. ءبىز ۇرپاقتى ازاپتاپ جاتىرمىز. ءبىر ەسەپتى بالا ەمەس، اكە-شەشەسى شىعارا الماي وتىرعان مۇنداي ءبىلىم جۇيەسى بارىپ تۇرعان قاسكوي جۇيە. سوراقىلىققا جاۋاپ بەرەتىن ناقتى شەشىم بولعان جوق» دەدى اشىنعان دەپۋتات. پارلامەنت ماجىلىسىندە ايتىلعان بۇل ءسوز بۇرىننان ايتىلىپ كەلە جاتقان پروبلەمالاردى ەسكە تاعى ءبىر تۇسىرسە دە، ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى پارمەندى شارالار قابىلداپ، شيرەك عاسىردان اسا ۋاقىت بويى سوزىلىپ كەلە جاتقان كەمشىلىكتەردىڭ جويىلۋىنا سەبى تيەر مە ەكەن؟!.

كۇنكورىستى ءبىرىنشى ورىنعا قويعان قوعامدا ءبىلىمسىز مالتاپقىشتار العا شىعىپ، وقىعاندار جۇمىسسىز قالدى. سول كەزدە ادامداردى العاش رەت «وقىماي-اق كۇن كورۋگە بولادى ەكەن-اۋ»، «كادەگە اسپايتىن ءبىلىم دە بار ەكەن» دەگەن سەكىلدى كۇدىكتى وي بيلەپ، حالقىمىزدىڭ ساۋاتتى بولۋعا دەگەن عاسىرلىق ۇمتىلىسىنىڭ جانە سول جولدا جەتكەن جەتىستىگىنىڭ ءمانى كەتتى. وسىنشا پۇشايمان حالگە ءتۇسۋدىڭ سالدارى بولماي قالمادى، ەلدە بىلىمگە دەگەن ۇمتىلىستىڭ ورنىن اقشا تابۋعا دەگەن قۇلشىنىس باستى.

جالپى، جۇرتتىڭ قالاۋىن جوققا شىعارۋعا، حالىقتىڭ قىزىعۋشىلىعىمەن ساناسپاۋعا بولماس، بىراق ءححى عاسىردىڭ بىلىمدىلەر عاسىرى ەكەنىن ەستەن شىعارۋعا بولا ما؟!

«بىلەكتى ءبىردى جىعار، ءبىلىمدى مىڭدى جىعار» دەگەندى تەرەڭ تۇسىنسەك تە، ءبىلىمدى بولۋعا ۇمتىلىسىمىزدىڭ ازايىپ بارا جاتۋى نەدەن؟ ورتا مەكتەپتە ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن مۇعالىمدەردە كەزدەسىپ قالاتىن ساۋاتسىزدىق پەن مەكتەپ بىتىرگەندەردىڭ اراسىندا ويىن ەركىن جەتكىزە المايتىن ءتىلى جۇتاڭداردىڭ كوبەيىپ كەلە جاتۋىنا نە سەبەپ؟ جوعارى وقۋ ورنىندا ىستەيتىن عالىم-وقىتۋشىلاردىڭ ەڭبەكتەرىندە كەزدەسىپ قالاتىن پلاگياتتىق پەن سول وقۋ ورنىن ءبىتىرىپ شىقسا دا تەوريالىق ءبىلىمنىڭ ءوزىن دۇرىس يگەرمەگەن شالاعاي مامانداردىڭ كوبەيۋىنە اسەرىن تيگىزىپ جاتقان قانداي قۇبىلىس؟..

جالپى، وتكەنگە تاس لاقتىرۋدان وڭاي ءنار­سە جوق. ارينە، تاس لاقتىرۋعا ءتيىس ءنار­سەلەر بولادى، بىراق لاقتىرىلعان تاس كوز­دەگەن جەرگە تيمەگەسىن ونىڭ زاردابىن باس­قالار تارتادى. ياعني، ۇزاق جىلدار بوي­عى يدەولوگيانىڭ كەسىرىنەن ساياسيلانىپ كەتكەن ادەبيەت، تاريح، قوعامتانۋ، ەكونوميكا عىلىمدارىن سىناۋدىڭ سوڭى بۇكىل جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىنىڭ جەتكەن جەتىستىكتەرىن دە جوققا شىعارىپ، ولاردا جا­سالعان دۇرىس ءبىلىم داعدىلارىنان باس تار­تۋعا جەتكىزدى. سولايشا، وتكەن عاسىردىڭ سوڭ­عى ونجىلدىعىندا قوعامدا بولعان قيان-كەسكى جاعدايلار زامان اۋىسىپ جات­قان­دا، جۇرتقا ەس جيۋعا مۇرشا بەرمەي، ءبى­لىم بەرۋ سالاسى مۇلدە السىرەپ قالدى.

جاڭانى جاساماي تۇرىپ، ەسكىنى قيراتا سالۋ ءبىلىم سالاسىنا حاوس اكەلدى. باسىندا قۋان­دىق، بۇرىنعى يدەولوگيانىڭ نۇس­قاۋى­مەن جاسالعان عىلىم-بىلىمنەن قۇتىلىپ، جاڭا، بولەكشە وقۋ جۇيەسىن، وقۋ­لىقتاردى جاسايمىز دەپ. بىراق شيرەك عا­سىردان بەرى «رەفورما» قازاقستاننىڭ ءبىلىمى مەن عى­لىمىن باسقارعانداردىڭ ويىن­شىعىنا اينالدى. «ءار كاللادا – ءبىر قيال»، كەلگەن ءبىلىم ءمينيسترى جاڭا ءبىر وي تا­با­دى دا، بۇكىل ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنە سو­نى سىناقتان وتكىزەدى. ونىسىنا ەندى بوي ۇيرەنىپ كەلە جاتقاندا، تاعى ءبىر ءوز­گەرىس پايدا بولىپ، ءبارىن قايتادان باستاۋعا تۋرا كەلەدى. «وزگەرتە بەرۋدەن شارشادىق» دەپ، مۇعالىمدەردىڭ كوز جاسى كول بولادى...

مەيلى، مەكتەپ بولسىن، جوعارى وقۋ ور­نىندا بولسىن، وقىتۋشىلار قولىنا بەرگەن باعدارلاما نە جوعارىدان كەلگەن نۇسقاۋلىقپەن وقىتا بەرەدى عوي، بىراق اينالىپ كەلگەندە ءبارى وقۋلىققا تاۋەلدى. ال ول وقۋلىقتاردىڭ ساپاسىز ەكەنىن، مەكتەپتەگى بالانىڭ جاسى ەسكەرىلمەي جازىلاتىنىن، بەرىلگەن تاپسىرمالارىن وقۋشى تۇگىلى، اتا-انانىڭ ءوزى تۇسىنبەي، ميى اتالا بو­لاتىنىن ەلىمىزدەگى باق-تار ايتا-ايتا جاعى تالدى. ەش ناتيجە جوق.

بىراق ۇرپاعىنىڭ بولاشاعىنا الاڭ­دايتىن حالىق ءبىلىم سالاسىنداعى كەتىپ جات­قان كەمشىلىكتەردى ماسەلە قىلىپ كو­تەرۋ­د­ەن شارشامايدى. ەندى قايتسىن، بالا­سى­نىڭ ساۋاتسىز بولۋىن كىم قالايدى؟

قازىرگى زاماندا ءتۇرلى پروبلەمالار تۋرالى ايتىلاتىن ءسوز كوپ، بىراق كوبى بەلگىلى ءبىر سالا توڭىرەگىندە قالاتىن بولعاسىن وعان كوپشىلىكتىڭ نازارى اۋا بەرمەۋى ءمۇم­كىن، ال ءبىلىم سالاسى تۋرالى اڭگىمە ولاي ەمەس، سەبەبى ول بۇكىل ءبىر مەملەكەتتىڭ، تۇتاس ۇلت­تىڭ دامۋىن بەلگىلەيتىن تالقىلاۋ سە­كىلدى نارسە. سوندىقتان بۇل تاراپتا ايتىلار ءاربىر سوزدە ءمان بار، ءاربىر پىكىردە شىن­دىق بار.

قاي ءداۋىردى الىپ قاراساق تا، بۇرىنعى ءداس­تۇردەن بىردەن باس تارتۋدىڭ سوڭى جاق­سى­لىققا اكەلگەن ەمەس. كەزىندە كەڭەستىك جاڭا مەكتەپ جۇيەسىن جاساۋ كەزىندە بۇرىنعى گيمنازيالاردى، سەمينارلاردى قۇرتىپ، جالپىعا بىردەي ورتا ءبىلىم بەرۋدىڭ نەگىزىن قالاعان شاقتا كوپتەگەن قاتەلىك كەتكەن. سەبەبى گيمنازيالىق وقىتۋ جۇيەسى ابدەن قالىپتاسىپ، ونىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى ءوزىن اقتاعان جۇيە رەتىندە ءومىر سۇرۋگە قۇقى بار ەدى. الايدا بۇرىنعى مۇرالاردىڭ بارىنە «ەسكىنىڭ قالدىعى» دەپ قاراعان بولشەۆيكتەر سول گيمنازيالاردا، سەمينارلاردا ءبىلىم العانداردى كەڭەس ۇكىمەتىنە زيان­كەستىك جاسايدى دەپ ساناپ، وندا وقى­عانداردى قۋدالاپ، ول جۇيەمەن وقى­تۋدى قۇرتتى.

«ۋدىڭ كۇشىن ۋ الادى» دەمەكشى، تاۋەل­سىز­دىك­تەن كەيىن قازاقستاندا دا كەڭەستىك كەزەڭنىڭ مۇراسى رەتىندە مەكتەپ وقۋلىق­تارى رەۆيزيالاندى. جاڭا باعدارلامالار جاسالىپ، جاڭا وقۋلىقتار جازىلدى. ءبىر ەسەپتەن مۇنى دا تۇسىنۋگە بولار، ويتكەنى ادە­بيەت پەن تاريح ءپانى كوممۋنيستىك كوز­قاراسپەن جاسالىپ، وعان نەگىزىنەن، سول باعىت­تاعى شىعارمالار كىرىپ، سول باعىت­تاعى تاريحي پايىمداۋلار تىقپالانعانى ءمالىم. الايدا تاريح پەن ادەبيەتتى وقىتۋدا جاڭا كونتسەپتسيالار جاسالعانىمەن، وقۋلىقتى وقىتۋ، ۇيرەتۋ مەتوديكاسى ناشار­لاۋ بولدى. سەبەبى ول وقۋلىقتاردى ءبىرىڭ­عاي عالىمدار جازدى دا، ونى وقىتۋ­دىڭ مەتوديكاسى سارالانبادى. سودان كەلىپ بەرىلەتىن شىعارمالاردىڭ مەكتەپتەگى وقۋشىلاردىڭ جاس ەرەكشەلىگىنە ساي كەلۋ-كەلمەۋى جەتكىلىكتى زەردەلەنبەي، ونى وقىپ-ۇيرەنۋدىڭ تيىمدىلىگى نازاردان تىس قالدى.

ماسەلەن، كەڭەستىك كەزدەگى قازاق سىنىپ­تارى 9-سىنىپقا كەلگەندە قازاق ءتىلى سا­باعىندا ماقالا جازۋدى، ىسقاعازدارىن ءجۇر­گىزۋدى ۇيرەنەتىن ەدى. ال قازىرگى 3-سىنىپتىڭ وقۋشىسىنان بەلگىلى ءبىر ماتەريال بويىنشا ماقالا، ولەڭ جازۋ تالاپ ەتىلەدى. وقۋلىق ارقىلى سونداي تاپسىرما بەرىلەدى. سەبەبى وقۋلىقتا سولاي كورسە­تىل­گەن. مۇنى قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟ سول سياق­تى، ماتەماتيكا ساباعىندا لوگيكالىق ەسەپتەر كوبىرەك بەرىلگەن. ەسەپ تاپسىرمالارى بالانىڭ جاسىنا قاراعاندا كۇردەلى. كەيدە ول ەسەپتەردى ەرەسەكتەردىڭ ءوزى دە شىعارا المايتىن كەزدەر بولادى. مىنە، وسىنىڭ ءبارى بالانىڭ وقۋعا دەگەن ىنتاسىن قۇرتاتىنى بەلگىلى. ويتكەنى بالا ءوز كۇشىمەن ەسەپ شىعارىپ ۇيرەنبەسە، ولەڭدى جاتتاپ، اڭگىمەنىڭ مازمۇنىن ايتىپ بەرۋ­دىڭ ورنىنا وقىعان ماتەريالى تۋرالى شى­عارما جازۋ تالاپ ەتىلە بەرسە، اۋىر تاپ­سىرمالاردان ىعىر بولىپ، بىلىمگە دەگەن قىزىعۋشىلىعى تومەندەمەگەندە قايتەدى؟

مەكتەپكە ارنالعان وقۋلىقتاردى جازعاندا، وعان ادىسكەر ۇستازداردى مىندەتتى تۇردە تارتۋ كەرەك. سەبەبى قاي جاستاعى بالانىڭ قانداي شىعارمانى يگەرە الاتىنىن سولار عانا بىلەدى. ماتەريالدىڭ اۋىر-جەڭىلىنە قاراي تاپسىرمانى قالاي بەرۋ كەرەكتىگىنە دە نۇسقاۋ بەرەدى.

ەل اراسىندا جۇرگەندە كەڭەستىك كەزدە ەڭ­بەك ەتكەن ادىسكەر مۇعالىمدەرمەن ءسوي­لە­سەمىز، بۇگىنگى وقۋلىقتار جايىن سۇرايمىز. سوندا ولاردىڭ ايتاتىنى: جاراتىلىستانۋ ءپانى (ماتەماتيكا، فيزيكا، حيميا، ت.ب.) وقۋلىقتارى بۇرىنعى جۇيەسىنەن ايىرىلىپ قالعان، ماتەريالداردىڭ ءتۇسىندىرىلۋى مەن تاپسىرمالاردىڭ بەرىلۋى اۋىر. كەي جاع­دايدا ورتا مەكتەپتىڭ وقۋشىلارى الاتىن ءبىلىم دەڭگەيىنەن جوعارى كورىنەدى ەكەن.

سوسىن ۇلكەن پروبلەمانىڭ ءبىرى – ارالاس مەكتەپتەردىڭ سانى كوپ ەكەن، ونىڭ وقۋ­شىلاردىڭ ءتىل تازالىعىنا دەگەن تەرىس اسەرى بار.

توقەتەرىن ايتقاندا، بۇگىنگى قازاق مەك­تە­بىنە قاراپايىم جانە يگەرۋگە وتە ىڭعاي­لى وقۋلىقتار كەرەك. بالاعا ءبىلىم نەگىز­دەرىن ورتا مەكتەپتە تولىق يگەرتە الماساق، ودان بولاشاقتا جاقسى مامان شىعاتى­نى­نا سەنىم از. ول ءۇشىن ءبىلىم جانە عىلىم مي­نيسترلىگى ورتا مەكتەپتە ءبىلىم بەرۋدىڭ قا­لىپتاسقان، سىننان وتكەن تاسىلدەرىنە ءجۇ­گىنىپ، كەمى شيرەك عاسىر مىزعىمايتىن باع­دارلاما جاساۋى كەرەك. ويتپەسە، مىڭ رە­فورمادان دا پايدا جوق.

سوڭعى جاڭالىقتار