8 قاراشا, 11:02 588 0 رۋحانيات Túrkistan Gazeti

سارىارقانىڭ ساردارى مۇستاقىم مالدىباي نەگە ەلەۋسىز قالدى؟

قاراعاندى وبلىسىنىڭ اكىمى جەڭىس قاسىمبەكتىڭ نازارىنا!

مۇستاقىم مالدىباي!

حح عاسىر باسىنداعى قازاق تاريحىنداعى كورنەكتى تۇلعا، ساياسي قايراتكەر، اتى شىققان بەلگىلى اعارتۋشى، وقىمىستى. باسىن بىردەن اشىپ ايتاتىن جايت: بۇگىندە وسى ۇلاعاتى مول مۇستاقىم مالدىبايدىڭ نە ىزدەۋشىسى، نە ناسيحاتتاۋشىسى جوق. ارتىنان شام الىپ، ەشكىم ىزدەمەگەن سوڭ، تۇلعا دا تۇل. جوقتاۋشىسى بولماعان سوڭ، ەسىمى ۇزاق ۋاقىت شاڭ باسقان ارحيۆ سورەلەرىندە جاتىپ، ەڭبەگى ەلەۋسىز قالىپ كەلدى. ءار جىلدارى ءبىردى-ەكىلى زەرتتەۋشىلەردىڭ ولكە تاريحى تۋرالى ماقالالارىندا بولماسا، وقىتۋشى، الاش تۇلعاسى مۇستاقىم مالدىبايدىڭ ءومىر جولى، قوعامدىق-ساياسي قىزمەتى تۋرالى تولىق دەرەكتى كولەمدى دۇنيە جازىلماعان. ەل بىلەتىن مالىمەت از، دەرەك جوقتىن. بىراق مۇنىڭ ءبارى بوس ءسوز ەكەن. مۇستاقىمنىڭ بۇگىنگى قازاققا ىستەگەن قىزمەتى، اتقارعان ونەگەسى مول، ۇشان-تەڭىز. ءسوز توركىنى ەسىمى رۋحاني جاڭعىرۋ الدىندا تۇرعان ۇلتتىق رۋحى بيىك ازامات مۇستاقىم مالدىبايدىڭ ءومىر جولى مەن قىزمەتى حاقىندا.

مۇستاقىم مالدىباي 1880 جىلى قارقارالى ۋەزىنىڭ ەدىرەي بولىسىندا دۇنيەگە كەلگەن. ۋفا قالاسىنداعى تۇركى زيالىسى زيا كامالي ۇيىمداستىرعان اتاقتى «عاليا» مەدرەسەسىن تامامداعان. 1909-1912 جىلدارى جەتىسۋدىڭ قاراعاش قالاسىنداعى «مامانيا» مەكتەبىندە وقىتۋشى، وقۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، مەكتەپ ديرەكتورى قىزمەتتەرىن اتقارعان. ءبىز «مامانيا» مەكتەبىنىڭ تاريحىن زەرتتەپ ءجۇرىپ وسى كىسىنىڭ اتى-جونىمەن تانىسىپ، «بۇل كىم بولدى ەكەن؟»، «قاي ءوڭىردىڭ ازاماتى ەكەن؟» دەپ ويلادىق تا، بىردەن ەسىم-سويىن جۇمىس جوسپارىنداعى تىزىمگە قوسىپ، مالىمەت جيناستىرا باستادىق. ل.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، الاشتانۋشى عالىم ساعىمباي جۇماعۇلدىڭ كەڭەسىمەن قاراعاندىلىق ولكەتانۋشى ەرمەك بالتاشۇلى، ادەبيەتتانۋشى سارجان تاكيروۆ، جۋرناليست-زەرتتەۋشى مەيرامحان جاپەك، قىزىلجارلىق پروفەسسور زارقىن تايشىباي، سەمەيلىك ولكەتانۋشى مۇراتبەك كەنەمولدين سىندى بەلگىلى اعالاردىڭ الدىنان ءوتىپ، تۇلعا تۋرالى مالىمەت الماستىق. سوسىن، الماتىداعى عىلىم ورداسىنا قاراستى ورتالىق عىلىمي كىتاپحانانىڭ سيرەك قورىمەن جۇمىس ىستەي وتىرىپ، قايراتكەر-قالامگەردىڭ ءۇش كىتابىن («قازاقشا ەڭ جاڭا الىپپە»، «قازاقشا وقۋ كىتابى»، «يمان ءھام ناماز ياكي مۇسىلماندىق») تاپتىق جانە «ايقاپ»، «قازاق»، «سارىارقا»، «قازاق ءتىلى» باسىلىمدارىنا شىققان بىرقاتار ماقالالارىن جيناستىردىق. احمەت بايتۇرسىنۇلى تۇزگەن الىپبيمەن (توتە جازۋ) جارىققا شىققان كىتاپتاردى قازىرگى ءالىپبي جۇيەسىنە ءتۇسىرىپ، ماقالالاردى توپتاستىرىپ بولعان سوڭ، ءومىر جولىنا قاتىستى مالىمەت، دەرەك جيناۋ كەرەك دەگەن وي تۋدى.

سوسىن، كونەنىڭ كوزى بولعان، كەۋدەسى التىن تولى جاۋھار، الاشتىڭ ءىرىسى اتانعان، زامانىندا «حالىق جاۋىنىڭ» ۇرپاعى بولىپ تا، كەيىن ءوزى دە «الاششىل» دەگەن جەلەۋمەن اباي مۇراسىن زەرتتەگەنى ءۇشىن 25 جىلعا سوتتالعان ابايتانۋشى عالىم، پروفەسسور قايىم مۇحامەدحانۇلىنىڭ جەكە ارحيۆىندە بولۋى مۇمكىن دەگەن ۇمىتپەن اقساقالدىڭ قىزى، ۇلت مۇراسىنىڭ جاناشىرى، زەرتتەۋشى دينا قايىمقىزى اپايىما حابارلاسىپ، اكەسىنىڭ ارحيۆىنەن تۇلعا تۋرالى دەرەكتەر بولسا بەرۋىن ءوتىندىم. سونىمەن نە كەرەك، تۋرا 25 قىركۇيەك كۇنى (2019 جىل) ەلەكتروندى پوشتاما ۇزىن سانى 32 قۇجات كەلىپ تۇر. جاۋھار تولى قايىم اعانىڭ ارحيۆىنەن شىققان قازىنا. ىجداعاتتى دينا اپكەمنىڭ قامقورلىعىمەن جولدانعان سارى قاعازدار. ءار قۇجاتتى جەكە-جەكە اشىپ، «ولگەنىم ءتىرىلىپ، وشكەنىم جانعانداي» كۇي كەشتىم. بۇل قۇجاتتار پروفەسسور قايىم مۇحامەدحانۇلىنىڭ جيناستىرعان دەرەكتەرى، مۇستاقىمنىڭ اتا-تەگىنە، وسكەن ورتاسىنا، ءومىر جولىنا قاتىستى تاريحي ماتەريالدار مەن شەجىرەلەر. بۇرىن-سوڭدى ەش جەردە جاريالانباعان بۇل قۇجاتتار مۇستاقىمتانۋ عىلىمى ءۇشىن، تۇلعانىڭ ءومىر جولىن حرونولوگيالىق تارتىپپەن جۇيەلەۋ ءۇشىن اسا ماڭىزدى. ماسەلەن، 1984 جىلدىڭ 29 شىلدەسىندە قايىم اعا ءوزىنىڭ «مۇستاقىم، عازيزا مالدىباەۆتار» اتتى داپتەرىنە: «مۇستاقىم ماتاقۇلى مالدىباەۆ 1882 جىلى (كەيبىر قۇجاتتا 1880 جىلى تۋعان دەپ جازىلعان. ءوز قولىمەن تولتىرعان انكەتادا 1890 جىل دەپ كورسەتىلگەن سوڭ، ءبىز وسى جىلدى تۋعان جىلى دەپ سانايمىز – ە. ن.) سەمەي وبلىسىنىڭ قارقارالى ۋەزى ەدىرەي بولىسىنىڭ №12 اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. رۋى – قاراكەسەك، شانشار كەلدىبەك. اكەسى ماتاق كەدەي شارۋا بولعان. ماتاقتىڭ ۇلكەن بالاسى ساۋلەت (شارۋا), زەينەش، مۇستاقىم. مۇستاقىمنىڭ شىن اتى – سيقىم ەكەن. مەدرەسەدە وقىپ جۇرگەندە ۇستازدارى «بۇل ساعان لايىق ەسىم ەمەس دەپ، مۇستاقىم دەپ ات بەرگەن ەكەن» دەپ مۇستاقىم تۋرالى ەستىپ-بىلگەنىن تولىق جازىپتى. ءبىز دە، باسقا زەرتتەۋشىلەر دە بۇل كۇنگە دەيىن مۇستاقىمنىڭ ازان شاقىرىپ قويعان شىن ەسىمى يا اكەسىنىڭ ەسىمى ماتاق ەكەنى تۋرالى بىلمەگەن ەدىك. قايىم مۇحامەدحانۇلىنىڭ جەكە ارحيۆىنەن الىنعان قۇجاتتار، اتا-تەگىنە قاتىستى شەجىرەلەر قايراتكەردىڭ عۇمىرناماسىن تولىق ءارى شىنايى جازۋعا سە­بەپكەر بولاتىن بىردەن-ءبىر نەگىزگى دەرەككە اينالادى. قايىم اعانىڭ جازعانىنا قاراعاندا، مۇستاقىم 5 جاسىندا اكەسىنەن ايىرىلىپ، شەشەسى ورىنجاننىڭ تاربيەسىندە وسكەن. جاستايىنان جوقشىلىق پەن تارشىلىقتى سەزىنىپ، تارىلىپ وسكەن بالا جالشى بولا ءجۇرىپ، ءوز بەتىنشە ساۋات اشىپ، ىزدەنگەن. تەك 13 جاسىندا عانا جۇيەلى ءبىلىم الۋىنا مۇمكىندىك تۋىپ، اتالاس تۋىسى ءمادي ءباپيۇلىنىڭ كومەگىمەن ۋفاعا اتتانعان ەكەن.

مۇستاقىم مالدىباي – شىن مانىندە قازاق رۋحانياتىنىڭ جوقشىسى، ۇلت ۇستازى بولا بىلگەن وتان كىسىسى ەدى. وتان كىسىسى دەپ ايرىقشالاۋداعى سەبەبىمىز – كىتاپ نە وقۋلىق جوق قات زاماندا قازاق جاستارىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن، ساۋاتسىزدىق جايلاعان قازاق قوعامى ءۇشىن وقىتۋشىلىق قىزمەتىندەگى جەكە تاجىريبەسىنە سۇيەنە وتىرىپ، كىتاپ جازىپ، وقۋلىق شىعارعان الاش مۇعالىمى ەدى، سونان سوڭ ءىى نيكولاي پاتشا تاقتان قۇلاپ، ۋاقىتشا بيلىك ورناعاندا ءوزى سىندى وقىعان قازاق ازاماتتارىمەن باس قوسىپ، الاش قالاسىندا (سەمەي) ازاتتىق تۋىن كوتەرىپ، ءى الاش اسكەري پولكىن قۇرۋعا اتسالىستى. سەمەيدەگى قازاق كوميتەتىنىڭ اعزاسى، قالالىق زەمستۆولىق كەڭەستىڭ ورىنداۋشىسى، كەيىننەن سوت قىزمەتتەرىن ابىرويمەن اتقارعان-دى. 1917 جىلدىڭ كۇزىندە وتكەن سەمەي ۋەزدىك زەمستۆوسى دەپۋتاتتارىن سايلاۋ كەزىندە مۇستاقىم مالدىباەۆ №6 سايلاۋ وكرۋگى بويىنشا ءالىمحان ەرمەكوۆ، ءنازيپا قۇلجانوۆا، ايتمۇحامەد بولاتوۆپەن بىرگە دەپۋتاتتىققا سايلانعان. وسى جىلدارى سەمەي ۋەزدىك زەمستۆوسىندا حالىققا ءبىلىم بەرۋ جونىندەگى كوميسسيانىڭ مۇشەسى رەتىندە جۇمىس ىستەگەن. 1918-1919 جىلدارى الاش قالالىق دۋماسىنىڭ توراعاسى بياحمەت سارسەنوۆتىڭ ورىنباسارى بولىپ، شاھاردىڭ قوعامدىق-مادەني ومىرىنە بەلسەنە ارالاسقان. مىسالى، شاكىرتتەرى جۇسىپبەك ايماۋىتۇلى، مۇحتار اۋەزوۆتەرمەن بىرگە «اباي» جۋرنالىن شىعارىپ، باس اقىندى تانىتۋعا ەڭبەك ءسىڭىردى. «سارىارقا» باسىلىمىنا الاڭ كوڭىلدەن تۋىنداعان ويلارىن ورتاعا سالىپ، پۋبليتسيستىك قىرىمەن تانىلدى. اراسىندا سەمەيدەگى مۇعالىمدەر سەمينارياسىندا (قازىرگى م.اۋەزوۆ اتىنداعى رەسپۋبليكالىق دارەجەدەگى پەداگوگيكالىق كوللەدج) وقىتۋشى بولىپ، ەر بالالارعا «فيقھ» پانىنەن ساباق جۇرگىزىپ، مۇسىلماندىقتىڭ شارتتارى مەن قاعيدالارىن وقىتقان. ءدال وسى سەميناريادا مۇستاقىمنىڭ الدىنان ەكى جۇزدەن استام قازاق، ورىس، تاتار بالاسى ءبىلىم العان. ىشىندەگى تانىمالى جۇسىپبەك پەن مۇحتار بولاتىن.

مۇستاقىم 1908 جىلى عازيزا عاينۋللاقىزى (1892-1928) ەسىمدى تاتار قىزىمەن نەكەلەسىپ، وتباسىن قۇرعان. مەدرەسەنى تامامداي سالا، شاڭىراق كوتەرگەن وقىمىستىنىڭ سۇيىنبيكە (1914), تەمىرلان (1916), تولەگەتاي (1922), ءاليحان (1925) دەگەن بالالارى بولعان. سۇتكەنجەسىنىڭ ەسىمىن الاش كوسەمى، قاتارلاس بىرگە جۇرگەن اعا-دوسى ءاليحان بوكەيحاننىڭ قۇرمەتىنە قويعان ەكەن. مۇستاقىمنىڭ ۇرپاقتارى دا سوۆەتتىك تسەنزۋرانىڭ قىسپاعىنا ىلىگىپ، تاعدىر تاۋقىمەتىن تارتقان. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا سۇيىنبيكەنىڭ ۇلدارى، تەمىرلاننىڭ ءوزى، ۇلى جانە تولەگەتاي مەن ءاليحان دا قاتىسقان. سوعىستان امان-ەسەن كەلگەن بالالارى وقىپ، جەتىلىپ، سوۆەتتىك قازاقستاننىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسقان. مۇستاقىمنىڭ بولات، ەسەنبيكە، نۇربيكە ەسىمدى نەمەرەلەرىنىڭ مەديتسينا عىلىمىنىڭ دوكتورلارى، بەلگىلى حيرۋرگ، تەراپەۆت دارىگەر بولعانىن انىقتادىق.

سارىارقانىڭ كەڭ پۇشپاعى، ماڭگى جاسىل قارقارالىنىڭ ەدىرەي باۋرايىندا تۋىپ، باشقۇرتتاردىڭ ۋفاسىندا وقىپ، باشقۇرت-تاتار ەليتاسىنىڭ ورتاسىندا ازامات بولىپ ءوستى. جەتىسۋدىڭ قاراعاشىندا وقىتۋشى بولىپ، مامان قاجى اۋىلىندا «مەيىربان ۇستاز» اتانعان ساردار – ودان ارى قاناتىن سەرمەپ، سەمەي ءوتتى، ومبى باردى. ورىنبور باسىپ، ترويتسكتە تۇردى. قايدا جۇرسە دە قازاعىنا، ەلىنە ادال ەڭبەك ەتتى. كوپ وقىپ، كوپ ىزدەنگەن مۇعالىم-ءدى. مۇستاقىم جازعان ءۇش كىتاپتىڭ ۇشەۋى دە سونداي جىلى وقىلادى. وزىنە تارتىپ-اق تاستايدى. قۇدىرەتى سول – قازاقتىڭ انا ءتىلىنىڭ قۇنارلىلىعى، كىتاپ جازۋشىسىنىڭ ۇلتتىق رۋحى، ەلشىلدىگى. نە دەگەن كەمەڭگەر، نە دەگەن اقىلدى، نە دەگەن پاتريوت، ۇلتشىل ارىستار ەدى! كىتاپتىڭ ءار سويلەمى قىزىقتىرىپ، ىنتىقتىرادى. مىسالى، «يمان ءھام ناماز ياكي مۇسىلماندىق» دەگەن كىتابىنىڭ العى سوزىندە جازۋشى: «ميللەتتىڭ ماعىنادا اتا-اناسى، مۇعالىم، مۇعاليما اپەندىلەر! ەكىنشى سىنىپقا ارنالعان بۇل مۇسىلماندىق كىتابىن سىزدەردىڭ الدارىڭىزعا ۇسىندىم. بۇل كىتاپتى جازۋعا سەبەپ مەكتەپكە كەلۋىنە ەكىنشى عانا جىل بولعان، ءوز تىلىندە ءجوندى سويلەي بىلمەگەن ءبىر قازاقتىڭ بالاسىنا ومىرىندە كورمەگەن، ارالاسپاعان قازاق ياكي باسقا ءبىر كىتاپتان وقىتۋ بۇرىنعى ەسكى مەدرەسەدە اراب قارپىن تاتار بالاسىنا پارسى تىلىنەن ۇيرەتۋ سىقىلدى. بۇلاي ايتۋ تايعا اتتىڭ جۇگىن سالۋ سىقىلدى. وسىلاي ەكەندىگى وقىتۋشىلارعا ماعلۇم شىعار» دەپ جازعان. قايىرا وقىڭىزشى. نە دەگەن سوزدەر ەدى. جوق زاماندا ەلىنىڭ جىرتىعىن جاماپ، ولقىلىعىن تولتىرۋعا ۇمتىلعان جۇرەكتىڭ ءسوزى بۇل. تاعى دا مىسال كەلتىرەيىك: «مەكتەپ كىتاپتارى، اسىرەسە باستاپقى ءتورت جىلدا وقۋ بالالاردىڭ انا تىلىندە بولۋ كەرەكتىگى ءبۇتىن دۇنيەنىڭ عىلمان پەداگوگتارى تاراپىنان تاستيح ەتىلگەن ءبىر ماسەلە». مىنە، ناعىز ۇلتشىل، ۇلكەن اعارتۋشىنىڭ ءسوزى. باستاۋىش سىنىپ تەك قانا انا تىلىمىزدە وقىتىلۋى كەرەك دەگەن ماسەلەنىڭ ءمانىسى قايدا جاتىر؟ بۇل ماسەلە سول ەسكى زاماندا كوتەرىلگەن. سودان بەرى مىنە، عاسىردان استام ۋاقىت وتسە دە قازاقتىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە قوردالانعان ماسەلە، تۇيتكىلدى ءتۇيىن وتە كوپ. كىتاپ جازاتىن ادام ەڭ الدىمەن انا تىلدە ەركىن ويلاي ءبىلۋى كەرەك، سوسىن، ونىڭ جۇرەگىندە ۇلتتىق ءنار، ۇلتتىق تانىم بولۋى كەرەك، ايتپەسە، ءبارى بەكەر. عىلىم، ينتەگراتسيا دامىماعان كەزەڭدە قاراڭعى جۇرتىن دامىعان، وزىق وزگە ەلدەرمەن تەرەزەسىن تەڭەستىرەمىن دەپ شارق ۇرعان ءازيز الاش قايراتكەرلەرىندەي پەداگوگ، اعارتۋشى بولۋ قايدا؟! سونىمەن، تاعى دا مۇستاقىم اعانىڭ سوزىنە كوڭىل بولەيىك: «مەن الدىڭعى كۇندە ادام قاتارلى بولۋىن ءۇمىت ەتكەن قازاق بالالارىنا ءوز تىلىندە مەكتەپ كىتاپتارى بولۋىن شىن كوڭىلىممەن تىلەيمىن» دەپ، وقۋلىق جازۋعا كىرىسكەن. «تىلەۋىمدى جارىققا شىعارۋعا ءماجبۇر بولدىم. بارلىعىمىزدىڭ تۇپكى ارنامىز بولعان باستاپقى مەكتەپتەن وقۋ كىتاپتارىن تاراتارعا قازاق جاستارىنان پارىز. كولەڭكەدەن قورقىپ تۇرۋعا بولمايدى. كوكىرەك كەرىپ قىزمەت قىلۋ كەرەك. «كوش جۇرە تۇزەلەدى» دەگەن اتامىزدىڭ ماقالى بار ەمەس پە؟» دەپ ءوزىنىڭ ارمان-تىلەگىن قازاق جاستارى ءۇشىن ورىنداپ، بۇكىل مەكتەپ مۇعالىمدەرى مەن اتا-انا، وقۋشىعا ءۇمىت ارتىپ، وقۋلىعىن ۇسىنادى. «ءبىر مەزگىلدە جۇرتتىڭ اعاسى، حالىقتىڭ كوز نۇرى بولاتىن ءازيز بالالارىمىزعا ءدىن يسلامنىڭ ەڭ كەرەكتى قاعيدالارىن بەك جەڭىل وسيەتىمدى ايتىپ ۇيرەتۋ وقىتۋشىلاردىڭ ءبىرىنشى ماقساتى بولۋ كەرەك» دەپتى. كوردىڭىز بە، بالالاردى «جۇرت اعاسى»، «حالىقتىڭ كوز نۇرى» بولادى دەپ ءۇمىت ارتىپ، وقۋعا جەتەلەيدى، قاراڭعىلىق تۇنەگىنەن شىعۋعا ۇندەيدى. ۇلىسى ءۇشىن ۇمتىلعان، جۇرتى ءۇشىن جانىن قيعان ارىس ەدى عوي!

يسلام ءدىنىنىڭ نەگىزگى ماسەلەلەرىنە ارنالعان وقۋلىق-كىتاپتا جاراتۋشى، پەرىشتە، پايعامبار، پايعامبارلار تاريحى، يسلام شارتى، ناماز، ناماز پارىزى، ونىڭ تۇرلەرى، اللاعا سەنۋ، دارەت الۋ، ورازا تۇتۋ، ت.ب. قاعيدالارعا جەكە-جەكە توقتاپ، تەرەڭ تۇسىندىرگەن. ماسەلەن، «بالالار! اللا تاعالا پەندەلەرىنە جەڭىلدىكتى قالايدى. اۋىر، جاساعىسى كەلمەيتىن نارسەلەردى قوسپايدى. تاقارات العان سايىن اياعىمىزدى شەشىپ، جۋىپ ءجۇرۋ قيىن بولعان سوڭ، اياق جۋدىڭ ورنىنا ماسىڭىزگە ءماسىح قىلۋعا بۇيىرعان. ءماسىح قىلۋ – جۋدىڭ ورنىنا تۇرادى» دەپ جەڭىل مىسالدارمەن تۇسىندىرگەن. سوسىن مۇعالىمدەرگە ەسكەرتەدى: «شاكىرت تۇسىنبەي قالماس ءۇشىن ءار مىسالدى ءوزىڭىز كورسەتىڭىز» دەپ. بۇل كىتاپتىڭ ەرەكشەلىگى سول – ۇلتتىق پەداگوگيكانىڭ باستاۋى، سونان سوڭ ۇلتتىق تانىم مەن تۇسىنىك، حالىقتىق مادەنيەت ءتول باعانىنان اجىراماعان. يسلام ءدىنىنىڭ قازاق دالاسىنا كەلۋىن، ءدىننىڭ تاراۋىن جانە بۇرىنعى حالىق ءداستۇرى مەن عۇرىپ، ادەت-سالتتارىنىڭ بىرىگىپ، كىرىگىپ كەتكەنىن ساباقتاستىق دەڭگەيىندە ۇقتىرۋى. قىسقاسى، مۇستاقىم جاي عانا كىتاپ جازعان اۆتور ەمەس، پەداگوگيكالىق سالادا ەڭبەك ەتىپ، تاجىريبە جيناعان، وقۋشىلاردان ءتۇرلى ءتاسىل ۇيرەنگەن ادىسكەر (مەتوديست) مامان ەكەنىن بايقاۋىڭىزعا بولادى. ءۇش كىتاپتاعى ورتاق قاسيەت – ۇلتتىق پسيحولوگيا، ەتنوپەداگوگيكا زاڭدىلىقتارىنىڭ ۇيلەسۋى.

قايىم اعا جيناستىرعان دەرەكتەر اراسىنان مۇستاقىم مالدىبايدىڭ ونەركاسىپتىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەسى بارىن بىلدىك. 1920-1921 جىلدارى سوۆەت وكىمەتى تۇراقتى ورنىققان سوڭ، الاششىلداردىڭ ساياساتىنا جول جابىلىپ، ولار قوعامدىق ورتادان كەتۋگە ءماجبۇر بولدى. سول جىلدارى مۇستاقىم دا تۋعان ەلىنە ورالىپ، قارقارالى قالاسىندا اعاسى ساۋلەت ەكەۋى بىرىگىپ، كووپەراتيۆ اشقان. ءسۇت قابىلداپ، ءسۇت ونىمدەرىن شىعارتقان. ماي زاۋىتىن سالعان. اعاسىنا مال ءبىتىپ، ۇلكەن ءبىر داۋلەتتى وتباسى بولعان ەكەن. 1924 جىلعى ورتالىقتىڭ شىعارعان قاۋلىسىنا سايكەس ەت، ءسۇت سالىعى شىعىپ، جەرگىلىكتى شولاق بەلسەندىلەردىڭ كورسەتۋىمەن اۋەلى داۋلەتتى كىسى رەتىندە اعاسى ساۋلەت تەرگەۋگە الىنىپتى. 1928 جىلى دۇنيە-مۇلكى، بايلىعى تاركىلەنىپ، ءوزى يتجەككەنگە ايدالعان. ال مۇستاقىم اشقان، ۇيىمداستىرعان زاۋىت پەن كووپەراتيۆ تالان-تاراجعا تۇسكەن. 1925-1926 جىلدارى مۇستاقىم «الاش ءىسى» بويىنشا كۇدىكتى رەتىندە باقىلاۋدا جۇرگەن ءارى قارقارالىداعى قازاق مەكتەبىندە وقىتۋشى بولىپ قىزمەت ىستەگەن. 1928 جىلدىڭ قاڭتارىندا سۇيگەن جارى عازيزا باقيعا اتتانعان-دى. ءبىر دەرەكتە عازيزا مۇستاقىمنىڭ قىرقىن بەرگەن سوڭ قايتىس بولدى دەپ جازىلعان.

2020 جىلى مۇستاقىم مالدىبايداي ۇلكەن قايراتكەردىڭ تۋعانىنا 140 جىل. وكىنىشكە قاراي، بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە مۇستاقىمنىڭ ەسىمىمەن اتالاتىن ەشتەڭە جوق. مۇستاقىمدى ايالاۋ، قۇرمەتتەۋ – تۋعان جەرىنەن، تۋعان جۇرتىنان باستالۋى كەرەك. ونىڭ ەسىمىن حالىق جادىندا ماڭگى ساقتاۋ ءۇشىن بىرقاتار ناسيحاتتاۋ، دارىپتەۋ جۇمىستارى جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلۋى ءتيىس. وسىعان وراي، قاراعاندى وبلىسىنىڭ اكىمى جەڭىس قاسىمبەك پەن قارقارالى اۋدانىنىڭ اكىمى حالەل ماقسۇتوۆتىڭ اتىنا باسىلىم ارقىلى تومەندەگىدەي ۇسىنىس ايتامىز:

– قاراعاندى قالاسىنداعى ورتالىق كوشەلەردىڭ بىرىنە تۇلعانىڭ اتىن بەرۋ جانە ەسكەرتكىشىن ورناتۋ;

– قارقارالى قالاسىنداعى ورتالىق كوشەلەردىڭ بىرىنە تۇلعانىڭ ەسىمىن بەرۋ;

– قارقارالى اۋدانىنا قاراستى مەكتەپتەردىڭ بىرىنە نەمەسە تۇلعا تۋعان اۋىلداعى مەكتەپكە قايراتكەردىڭ ەسىمىن بەرۋ;

– قارقارالى اۋدانىنداعى سارىقياق دەگەن جەردەگى تۇلعا جەرلەنگەن بەيىتتى قورشاۋ، باسىنا بەلگىتاس ورناتۋ جانە ونى وبلىستىق دەڭگەيدەگى «قاسيەتتى قازاقستان» جوباسىنىڭ تىزىمىنە قوسۋ كە­رەك. ەل تىزگىنىن ۇستاپ، جەرگىلىكتى بيلىك باسىندا جۇرگەن بۇل ەلشىل، مەملەكەتشىل ازاماتتار مۇستاقىم مالدىبايۇلىنىڭ رۋحىنا ادالدىق تانىتىپ، ۇسىنىستارىمىزدى ەسكەرىپ، قولدايدى دەپ سەنىم ارتامىز.

مۇستاقىمنىڭ ەلى ەدى دەپ ەدىرەيگە جول تۇسكەندە، قارقارالىنى باسىپ، قۇنانباي قاجى مەشىتىنە ايالداپ، مۇستاقىم قىزمەت ەتكەن مەكتەپ (بۇگىندە دۇكەن بولىپ تۇر) پەن ءمادي ءباپيۇلى قامالعان تۇرمەنى (قازىر مونشا) كورەتىن ەدىك... بىراق ەدىرەيدەن ەل ۇدەرە كوشكەن، تەك جۇرتتىڭ ورنى مەن اتا-بابانىڭ زيراتى عانا قالىپتى. وزەكتى ورتەيتىن وكىنىش سول.

قورعانسىز ەلىنىڭ تەڭدىگى ءۇشىن باس­تارىن قاۋىپ-قاتەرگە تىگىپ، بوداندىقتاعى ۇلتىنىڭ اياۋسىز جانشىلىپ باسىلعان رۋحى ءۇشىن كۇرەسىپ، قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان الاششىل توپتىڭ ساپىندا مۇستاقىم مالدىبايۇلى دا بار. 1927 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا اياۋلى جۇرت اعاسى، الاش بالاسى مۇستاقىم مالدىباي 48 جاسىندا وتان ءۇشىن، جەر ءۇشىن ءولىم قۇشقان قۇربان. ول – تاۋەلسىزدىكتى جاقىنداتقان ۇلتىمىزدىڭ ءبىرتۋار ازاماتى.

ەلدوس ءنۇسىپۇلى

سوڭعى جاڭالىقتار