7 قاراشا, 10:34 560 0 ىشكى ساياسات Túrkistan Gazeti

بالىعى تايداي تۋلاعان ولكە

تەڭىز توسكەيىنەن ورىن تەپكەن ايدىندى ارال ءوڭىرى – قازاقىلىقتىڭ قايماعى بۇزىلماعان تاريحي مەكەن، جىر ولكەسى. كيەلى توپىراعىندا تالاي سىندارلى كەزەڭدەردى باس­تان وتكەرگەن ارال بۇگىندە تەڭىزى مەن سۋ مارجانى، اق ال­تىنى – اس تۇزىمەن الەمگە ايگىلى. ارالدا نەگىزىنەن اتا كا­سىپ سانالاتىن بالىق جانە مال شارۋاشىلىعى كەڭىنەن قا­نات جايعان.

– نەگىزگى ماقساتىم – تۋعان جە­رىم­دى، ەلىمدى كور­كەيتۋ. ءبىر تال ەك­سەڭ دە ارال اۋدانىن كور­كەي­تۋ. ارت­تا ونەگەلى، جاقسى ءىز قالسا دەيمىن، – دەي­دى اۋدان اكىمى مۇحتار وراز­باەۆ. حالىق ش­ا­رۋا­شىلى­عى­نىڭ نەگىزگى سالالارى – بالىق اۋلاۋ، با­لىق، تۇز وڭدەۋ جانە مال شارۋا­­­شىلىعى. اۋ­دان­­دا اس تۇزى­نىڭ، تەۆارديت، مەرابيليت جانە شى­­­نى وندىرىسىنە قاجەتتى كۆارتس تو­پىراعىنىڭ مول قورى بار.

بۇگىنگى كۇنى اۋداندا بالىق شارۋا­شىلىعى سا­­لاسى اۋىل شارۋا­شى­لىعى سالالارىنىڭ ءبىرى بو­­لىپ قا­لىپتاسقان دەۋگە بولادى. بالىق شا­رۋا­شى­لىعى، ءوڭىردىڭ ەكونومي­كا­سىنىڭ دامۋىنا جانە حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ جاق­سارۋى­نا، ولاردى جۇمىسپەن قام­تا­ما­سىز ەتۋدە ماڭىزدى بولىپ وتىر. سە­بەبى ارال تەڭىزى مەن سىرداريا وزە­نىنىڭ جاعاسىندا تۇراتىن جەر­گى­لىكتى حالىقتىڭ ءومىرى مەن تۇر­مى­سى بالىق اۋ­لاۋ­مەن تىعىز بايلانىستى. بارىمىزگە بەلگىلى، وتكەن عا­­سىر­دىڭ 60-جىلدارى سىر ءوڭىرى با­لىق شارۋا­شىلىعىنىڭ دامۋى بويىنشا رەسپۋبليكادا ال­دىڭعى قاتاردا بولدى. جىلىنا 55-60 مىڭ تون­ناعا دەيىن بالىق اۋلاندى. الاي­دا ارال تەڭى­زىنىڭ تارتىلۋى، 80-جىلداردان باستاپ با­لىق شارۋا­شىلىعى سالاسىن توقىراۋعا ۇشى­راتتى. ونداعان بالىق وڭدەي­تىن كاسىپورىندار مەن بالىق اۋلايتىن شارۋاشىلىقتار جابىلدى. بالىقشىلار باسقا وڭىرلەرگە كوشۋگە ءماج­بۇر بولدى. تەڭىز سۋىنىڭ تۇزدىلىعى 30 مگر/ل دەيىن ءوسىپ، بالىق اۋلاۋ مۇلدەم توقتاي­تىن دەڭگەيگە جەتتى. سالىستىرمالى تۇردە ايتاتىن بول­ساق، 2000 جى­لى سولتۇستىك ارال تەڭىزىنەن بار-جوعى 400 توننا بالىقتىڭ ءبىر-اق ءتۇرى، كامبالا گلوسسا بالىعى اۋ­­لانعان.

ەلباسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن جۇزەگە اسىپ، عاسىر جوباسى اتانعان «سىرداريا وزەنىنىڭ ارناسىن رەتتەۋ جانە ارال تەڭىزىنىڭ سول­تۇستىك بولىگىن ساقتاۋ» جوبا­سى­نىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى ناتيجەسىندە اۋداننىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا، ونىڭ ىشىندە بالىق شارۋا­شى­لىعىنىڭ دامۋىنا ۇلكەن ءمۇم­كىندىكتەر بەردى. جوبا شەڭبەرىندە سول­تۇستىك ارال تەڭىزىندەگى كوكا­رال سۋ توسپاسى، ايتەك سۋ قۇرى­لىسى كەشەنى جانە سىرداريا وزەنىندەگى قورعانىس بوگەتتەرى سالىندى. تەڭىز­دەگى بالىق قورى مولايىپ، تۇر­عىلىقتى حالىقتىڭ يگىلىگىنە اي­نالدى. ناتيجەسىندە، تەڭىز دەڭ­گەيى ارال قالاسىنا 17 شاقىرىمعا دەيىن جاقىنداعان. سىرداريا وزەنىنەن سولتۇستىك ارال تەڭىزىنە قۇيىلاتىن سۋدىڭ كولەمى كوبەيىپ، وڭىردەگى كوپتەگەن بيولوگيالىق ءتۇر­لەر قالپىنا كەلە باستادى. كو­لەمى 20-30 مىڭ گەكتاردان اساتىن ونداعان ءىرى كولدەر قالپىنا كەلىپ، بالىق شارۋا­شىلىعىنىڭ دامۋىنا مۇمكىندىك جاسادى. تەڭىز­دە بۇ­رىن جويىلىپ كەتكەن بالىقتىڭ 14 ءتۇرى قايتا پايدا بولدى. قازىر وندا بالىقتىڭ 22 ءتۇرى كەزدەسەدى.

اۋداندا بالىق اۋلاۋ كولەمى جىل ساناپ ارتۋدا. ماسەلەن، بالىق اۋ­لاۋ كولەمى 2000 جىلمەن سا­لىس­تىرعاندا 20 ەسەگە ءوسىپ، قازىرگى تاڭ­دا 400-دەن 8000 تونناعا جەتتى. اۋدان اۋماعىندا بالىق شارۋاشى­لى­عى ماڭىزى بار كىشى ارال تەڭى­زىنىڭ 18 ۋچاسكەسى، سىرداريا وزەنى جانە 20 كول بار.

ارال وڭىرىندەگى «ارالتۇز» اق – رەسپۋبليكا­داعى تۇز قازۋ مەن ونى وندەۋ بويىنشا ەڭ iرi كا­سi­پو­رىن. بيىل مەكەمەنiڭ قۇرىلعانىنا 92 جىل تولدى. يودتالعان اس تۇزىن شى­عارادى جانە ونىڭ نەگiزگi ءون­دiرۋ­شiسi. اكتسيونەرلىك قوعام ساپالى تاۋار شىعارۋ بويىنشا كوپ­تە­گەن حالىقارالىق جانە رەس­پۋب­لي­كا­لىق كورمە ديپلومدارىنىڭ يەگەرi. 2001-2003 جىلدارى «ارال­تۇز» اق-دا زاۋىت تاريحىندا بiرiنشi رەت قايتا قۇرۋ جۇمىستارى اتقا­رى­لىپ، وندiرiسكە «تۇز­دى ەكiنشi رەت بايىتۋ» تەحنولوگياسى ەنگi­زiل­گەن. ياعني تۇزدى جۋ، مايدالاۋ، يود­تاۋ جانە كەپتىرۋ جۇمىستارى قا­زىرگى زامان تالابىنا ساي ورىن­دا­لۋدا. 2012 جىلدان باستاپ «ارال­تۇزعا» جاڭا ينۆەستوردىڭ كەلۋىنە وراي، كوپتەگەن يگى­لىكتى شارالار ءجۇ­زەگە استى.

ەلباسىنىڭ قولداۋىمەن جۇزەگە اس­قان ين­دۋستريالدى-يننوۆاتسيا­لىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باع­دار­لا­ماسى – بيزنەستى دامىتۋعا جانە جاڭا باستامالاردى ىسكە اسىرۋعا كەڭ ءورىس العان.  سونىڭ ارقاسىندا «ارالتۇز» اق اس جانە تەحنيكالىق تۇز ءوندىرىسىن ۇلعايتۋ» جوباسىن ءىس­كە قوسقان. جوباعا ەكى جارىم ميل­­­ليارد تەڭگەنىڭ ۇستىندە ينۆەستيتسيا سالىندى. دۇنيەجۇزى بويىن­شا تۇز وندىرۋگە ارنالعان قۇرال-جاب­دىق­تىڭ كوشباسشىسى يسپانيا (Construcciones Mecanicas J.SERRA, S.A.) كومپانياسىنىڭ قۇ­رال-جابدىقتارى الىنعان. بۇعان دەيىن زاۋىت ونىمدىلىگى جىلىنا 120 مىڭ توننا بولسا، جاڭا زاۋىتتى ىسكە قوسۋ ارقىلى ونىمدىلىكتى 1,7 ەسەگە ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك العان. جى­لىنا 400 مىڭ توننا تۇز ءون­دىرىلەدى. رەسەيدىڭ 10-15 پايىز نا­رى­عىن يەلەنىپ وتىر. بۇرىن «ارال­تۇز» اق-نا ىشكى نارىقتاعى اس تۇ­زى­نىڭ 70 پايىزى تيەسىلى بولسا، جاڭا زاۋىتتى ىسكە قوسۋ ارقىلى ىشكى نا­رىق­تاعى ۇلەس 90 پايىزعا دەيىن جەت­كەن. ءساي­كەسىنشە سىرتقى نا­رىق­تاعى ۇلەسى دە ۇلعايعان.

حالقىنىڭ 99,9 پايىزى قازاق ۇلتى­نان قۇ­رال­عان ولكەدە دەموگرافيا وڭ كورسەتكىشكە يە.  5 جىلدا ادام سانى 7 مىڭعا وسكەن. ەلدەن ەش­كىم كوش­پەيدى، قايتا كوشىپ كەلۋ­­شىلەر كوپ. ارال اۋدا­نى اكىم­دى­گىندە كوپتەگەن جاستار جۇمىس ءىس­تەي­دى.

 

ب.بالىقباي

سوڭعى جاڭالىقتار