7 قاراشا, 09:55 339 0 دەنساۋلىق انار لەپەسوۆا

مىنەزسىز ۇل، قىلىقسىز قىز: قازاق قوعامىندا ترانسگەندەرلەر قايدان پايدا بولدى؟

قازىر مەديتسينانىڭ قارىشتاپ دامىعانى سونشالىق، شيپاسىز دەرت كەمدە-كەم. اعزا اۋىستىرۋ، وزگەنىڭ وكپە، جۇرەك، باۋىرىمەن ءومىر ءسۇرۋ قالىپتى قۇبىلىسقا اينالدى. ءتىپتى، ەركەكتەن – ايەلگە، ايەلدەن – ەركەككە اينالۋ دا ءسوز بولۋدان قالعان.  الماتى قالالىق ادىلەت دەپارتامەنتىنىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك، 2017 جىلدان بەرى قالادا 10 ادام جىنىس اۋىستىرۋىنا بايلانىستى جاڭا كۋالىك العان. سونىڭ ىشىندە تورتەۋى جىنىسىن ەركەكتەن ايەلگە اۋىستىرسا، التاۋى كەرىسىنشە، ايەلدەن ەركەككە «اينالعان». بۇل ءبىر عانا الماتىنىڭ كورسەتكىشى. «عاسىر دەرتى» باسقا قالالاردى شارپىماعانىنا كىم كەپىل؟

ترانزيشەن تايلارعا تاڭسىق ەمەس

جىنىس اۋىستىرۋ مەديتسينا تىلىندە «ترانزيشەن» دەپ اتالادى. اعىلشىن تىلىنەن اۋدارعاندا «اۋىسۋ، ءوتۋ» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. ال تۋمىسى­نان ايەل بولا تۇرا ءوزىن ەركەك سەزىنەتىندەردى نەمەسە كەرىسىنشە، ەركەك بولىپ دۇنيەگە كەلگەنىمەن، ايەلشە ءومىر سۇرەتىندەرگە الەم «ترانسگەندەر»  دەگەن ات بەر­گەن.

جىنىس اۋىستىرۋ وپەراتسياسىنىڭ تاريحىنا جۇگىنسەك، الەمدە مۇنداي  وپەراتسياعا العاش رەت 1931 جىلى ەينار ۆەگەنەر ەسىمدى دانيالىق سۋرەتشى جۇگىنىپتى. باستاپقىدا جۇبايىنىڭ وتىنىشىمەن ايەل بولىپ كيىنىپ، جاڭا تۋىندىنىڭ كەيىپكەرىنە اينالعان ول بىرتە-بىرتە ايەل كيىمىن ۇستىنەن تاستامايتىن بولعان. سەبەبىن سۇراعان جاقىندارىنا ول ءوزىن ايەل كەيپىندە وتە ىڭعايلى سەزىنەتىنىن ايتقان. اقىرى ەينار جىنىسىن اۋىستىرۋعا وپەراتسيا جاساتىپ، ەسىمىن ليلي ەلبا دەپ وزگەرتكەن.

حح عاسىردىڭ باسىندا جىنىسىن اۋىستىرعىسى كەلەتىندەرگە بىردەن  «شيزوفرەنيا» دەگەن دياگنوز قويىپ، ولاردى ءومىر باقي پسيحياتريالىق اۋرۋحانادا قاماپ ۇستاعان كورىنەدى. قوعامنىڭ مۇنداي قارسىلىعى ترانسگەندەردىڭ قاتارىن ازايتقان جوق. كەرىسىنشە، جىنىس اۋىستىرۋ وپەراتسياسىن جاسىرىن جاسايتىن كلينيكالار كوبەيىپ، ولاردىڭ قىزمەتىنە سۇرانىس ارتتى. اسىرەسە، 1972 جىلى ترانسگەندەرلەر سانى كۇرت كوبەيدى.  ويتكەنى ءدال وسى جىلى. ءدال وسى جىلى بوتەن اعزانى قوندىرعان كەزدە يممۋنيتەتتىڭ قارسىلىعىن باساتىن «تسيكلوسپورين» ءدارىسى پايدا بولعان. وسى پرەپاراتتىڭ ارقاسىندا تالاي وپەراتسيالار ءساتتى ءوتىپ، بۇرىن اعزانىڭ جاڭا ورگاندى قابىلداماۋىنان جاپا شەككەن ترانسگەندەرلەر ەركىنشە وپەراتسيا جاساتا بەرۋگە مۇمكىندىك العان. كەيبىر مەملەكەتتەردىڭ جىنىس اۋىستىرۋعا زاڭدى تۇردە رۇقسات بەرە باستاعانى دا وسى تۇس. سول ەلدەردىڭ العاشقىسى – شۆەتسيا ەدى.

بۇگىندە الەم ەلدەرى اراسىندا جىنىس اۋىستىرۋ كورسەتكىشى جونىنەن  تايلاند كوش باستاپ تۇر. مۇندا وپەراتسيا جاساتۋعا كوپتەگەن ەلدىڭ ترانسگەندەرى اعىلادى ەكەن. سەبەبى بۇل ەلدە وپەراتسيانىڭ قۇنى وزگە مەملەكەتتەرگە قاراعاندا بىرنەشە ەسە ارزان. ەركەكتى ايەلگە، ايەلدى ەركەككە اينالدىرۋ جاعىنان يران دا تايلاندتان قالىسپايدى. مۇندا شامامەن جىلىنا 500-گە جۋىق جىنىس اۋىستىرۋ وپەراتسياسى جاسالادى.

قازاقى دۇنيەتانىم بويىنشا  جىنىس اۋىستىرۋ ازعىندىقتىڭ كورىنىسى سانالادى. ەركەكتىڭ ايەلگە، ايەلدىڭ ەركەككە اينالۋىن ءدىنىمىز دە قۇپتامايدى. ەجەلدەن اتا-بابامىز جۇرگەن سالت-داستۇردەن الشاق كەتىپ كورمەگەن قازاق ءۇشىن ترانسگەندەرگە ورتادان ورىن بەرۋ وڭاي كوندىگەتىن شارۋا ەمەس، الايدا زاڭىمىز رۇقسات ەتىپ تۇرسا، كونبەسكە شارا بار ما؟

2009 جىلدان باستاپ قازاقستاندا جىنىس اۋىستىرۋ زاڭداستىرىلعان. «قازاقستان رەسپۋبليكاسى حالىق دەنساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى» تۋرالى كودەكستىڭ 88-بابىندا «پسيحيكاسىنىڭ بۇزىلۋى (اۋرۋى) بار ادامداردان باسقا جىنىستىق سايكەستەندىرۋدە اۋىتقۋشىلىعى بار ادامنىڭ جىنىسىن اۋىستىرۋعا قۇقىعى بار» دەلىنگەن. سونداي-اق قۇجاتتا «جىنىستىق سايكەستەندىرۋدە اۋىتقۋشىلىعى بار ادامداردى مەديتسينالىق كۋالاندىرۋ جانە ولاردىڭ جىنىسىن اۋىستىرۋدى جۇرگىزۋ قاعيدالارىن ۋاكىلەتتى ورگان بەلگىلەيتىندىگى» كورسەتىلگەن. دەمەك، پسيحولوگيالىق اۋىتقۋى جوق، بىراق جىنىسىنا سايكەس كەلۋ جاعىنان اۋىتقۋى بار ادام جىنىسىن اۋىستىرا الادى.  ەلىمىزدە ترانزيشەننىڭ  تانىمالدىعى ارتۋىنا سەبەپ بولعان دا وسى باپ سياقتى. جىنىسىن اۋىستىرعان تالاي ترانسگەندەر قوعام قارسىلىعىنا 88-باپتى قالقان ەتەرى ءسوزسىز.

سولاردىڭ ءبىرى – تاتيانا ەسىمدى «ارۋ». جىنىسىن وزگەرتكەن قاراعاندىلىق جىگىت جايلى اقپارات وتكەن جىلى جەلىدە جەلدەي ەسكەن ەدى. تۇبەگەيلى ايەلگە اينالۋعا بەل بۋعان ترانسگەندەردىڭ تاڭداۋىن جات تۇگىلى جاقىندارىنىڭ ءوزى ءالى كۇنگە تۇسىنە الماي كەلەدى. ايتۋىنشا، ول 6 جاسىنان باستاپ ءوزىن قىز سەكىلدى سەزىنگەن. اۋرۋحانادا ەم قابىلداپ جاتقان كەزىندە دارىگەرلەر ونى جاڭاجىلدىق شاراعا اقشاقار ەتىپ كيىندىرگەن. سول ساتتەن باستاپ وعان قىزدىڭ كەيپى ۇناپ،  اناسىنىڭ كويلەكتەرى مەن ءتۋفليىن كيىپ، ايەل رەتىندە ءوسىپ كەلە جاتقانىن بايقاعان.

اكەسىنىڭ «ناعىز ەركەك بول!» دەپ تۇبەگەيلى قارسىلىق تانىتقانىنا قاراماستان، 2000 جىلى جىنىسىن اۋىستىرماق بولىپ دارىگەرمەن سويلەسكەندە، تاتيانانىڭ جارتىلاي ەركەك، جارتىلاي ايەل ەكەنى بەلگىلى بولعان. سودان جىگىت كۇيىندە قالا بەرمەك بولادى. الايدا ءوزىن قيناپ جۇرگەنىن ءتۇسىنىپ، 2013 جىلى جىنىسىن اۋىستىرۋعا نىق بەكىنەدى. ول ءۇشىن اۋەلى پسيحولوگيالىق اۋىتقۋشىلىعى جوقتىعىن، جىنىسىنا سايكەسسىزدىگىن دالەلدەۋگە ارەكەتتەنگەن. «ترانسسەكسۋاليزم» دياگنوزىن ناقتىلاۋ ءۇشىن ۇزاق ۋاقىت تەكسەرىستەن ءوتىپ، پسيحياتردىڭ قورىتىندىسىن العان. مامانداردىڭ رۇقساتىن العاننان كەيىن ءبىر جىلعا جۋىق گورموندىق ءدارىنى ۇزبەي ىشەدى.  ايەل بولعىسى كەلەتىن ەركەك ادامعا ەستروگەن گورمونىن، ال ايەلدەن ەركەككە اينالعىسى كەلەتىندەر ەركەكتىك گورمون – تەستوستەروندى ءىشۋى كەرەك ەكەن. ەستروگەن گورمونىن ءتيىستى مولشەردە قابىلداعان جىگىتتىڭ ءبىتىم-بولمىسى وزگەرىپ، نازىكتەنىپ، ايەلگە ءتان بەلگىلەر پايدا بولا باستاعان.  سودان كەيىن بارىپ، حيرۋرگيالىق جولمەن جىنىسى وزگەرتىلەدى.

تابيعاتتىڭ قاتەلىگىن تۇزەتكەننەن باسقا شارا جوق

دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ دەرەگىنشە، قازاقستاندا جىنىس اۋىستىرۋ وپەراتسياسىن جۇرگىزۋ بويىنشا ليتسەنزيالاۋدىڭ جەكە ءتۇرى جوق. بۇل وپەراتسيا جالپى پلاستيكالىق حيرۋرگيا جانە ۋرولوگيا شەڭبەرىندە جۇرگىزىلەدى. دارىگەرلەردىڭ ايتۋىنشا، وپەراتسيا 5-6 ساعاتقا سوزىلادى. جىنىس اۋىستىرۋ ءبىر عانا وپەراتسيامەن شەكتەلمەيدى، ايەل نە ەركەك تولىققاندى جۇرەك قالاۋىنا جەتۋ ءۇشىن بىرنەشە وپەراتسيا جاسالادى. ادامعا قوندىرىلاتىن اعزا ەشقايدان الىنبايدى، وعان دونور مۇشەنىڭ دە قاجەتى جوق. ماماندار ءوزىنىڭ اعزاسىنان، نە تەرىسىنەن-اق قالاعان جىنىسىن جاساپ بەرەدى. بۇدان كەيىن جىنىسىن وزگەرتكەندەر ءومىر بويى گورموندىق دارىلەر ىشۋگە ءماجبۇر. بۇل ءوز كەزەگىندە ادامنىڭ ءومىر ءسۇرۋ جاسىن دا قىسقارتۋى مۇمكىن. ويتكەنى گورموندىق دارىلەردىڭ باۋىرعا، باسقاعا تيگىزەر كەرى اسەرىن ايتپاساق تا تۇسىنىكتى.

شىڭعىس نۇعمانوۆ – الماتىدا جىنىس اۋىستىرۋ وپەراتسياسىن جاسايتىن ساناۋلى وتاشىلاردىڭ ءبىرى. ونىڭ ايتۋىنشا، قولعا سكالپەل الماس بۇرىن وپە­راتسيا بولمەسىنە كەلىپ تۇرعان ادامنىڭ شىن ءما­نىندە ترانسگەندەر ەكەنىنە كوز جەتكىزىپ الۋ كەرەك.

– جىنىس اۋىستىرۋ بويىنشا جۇگىنگەن ادام كەزەڭ-كەزەڭىمەن تەكسەرىستەن وتەدى. ماماندار ونى ءجىتى باقىلايدى. ارنايى كوميسسيا قۇرىلىپ، «ترانسسەكسۋاليزم» دياگنوزى ناقتىلانعاننان كەيىن عانا حيرۋرگتار جىنىس اۋىستىرۋ وپەراتسياسىنا كىرىسە الادى. وكىنىشكە قاراي، بۇل سالانى دا جەمقورلىق جايلاپ كەلەدى. جالعان قۇجاتپەن كەلەتىندەر دە بار. سوندىقتان ءبىز جىنىسىن اۋىستىرعىسى كەلەتىن اداممەن تىلدەسىپ، جەكە باقىلاۋ جۇرگىزەمىز، پسيحياتر شاقىرامىز، – دەيدى شىڭعىس نۇعمانوۆ.

ماماننىڭ ايتۋىنشا، ترانسگەندەرلەر اراسىندا ەركەكتەن ايەلگە اينالعىسى كەلەتىندەر كوبىرەك. «ەلىمىزدە مۇنداي وپەراتسيالار وتە سيرەك جاسالادى، ويتكەنى ءبىزدىڭ قوعام ترانسگەندەردى قابىلداي المايدى. كەرەعار كوزقاراس كوبەيىپ كەتەر دەگەن ۇرەيمەن ءبىز ءوز كلينيكامىزدا جىنىس اۋىستىرۋ وپەراتسياسىن جاسايتىنىمىزدى دا جارنامالاعان ەمەسپىز. قازاقستاندا جىلىنا مۇنداي ءبىر-ەكى  وپەراتسيا جاسالادى. جىنىسىن اۋىستىرعىسى كەلەتىندەردىڭ دەنى – ايەل بولۋدى قالايتىن ەرلەر»، – دەيدى وتاشى.

وپەراتسيا جاسايتىن دارىگەرلەر ترانسگەندەرگە وپەراتسيانىڭ قاۋىپتى ەكەنىن، ونىڭ سالدارىنان دەنساۋلىعىنا زالال كەلەتىنىن، ءومىرى قىسقارۋى مۇمكىن ەكەنىن قاتاڭ ەسكەرتەدى. ەگەر ەسكەرتۋگە قاراماستان، العان بەتىنەن قايتپاسا، وتاشىلار كوك قاعازداردى شىتىرلاتىپ ساناپ الادى دا، ىسىنە كىرىسەدى. شىڭعىس نۇعمانوۆتىڭ ايتۋىنشا، قازاقستاندا جىنىس اۋىستىرۋ وپەراتسياسىنىڭ قۇنى 1 ملن تەڭگەدەن باستالىپ، 3 ملن تەڭگەگە دەيىن بارادى. ەركەكتەن ايەلگە اينالۋ – 1 ملن تەڭگەدەن 1,5 ملن تەڭگەگە دەيىن بارسا، ەركەك بولۋدى قالايتىن ايەلدەر ودان دا كوبىرەك تولەيدى: فاللوپلاستيكانىڭ كولەمىنە قاراي 3 ملن تەڭگەگە دەيىن شىعىندالۋى مۇمكىن.

«ءبىز بۇل دياگنوزعا تابيعاتتىڭ قاتەلىگى رەتىندە قارايمىز. ەگەر الدىڭا كەلىپ تۇرعان ازامات قۇجات بويىنشا ەركەك، ال شىن مانىندە ايەل بولسا، قاتەلىكتى تۇزەتكەننەن باسقا شارا جوق»، – دەپ شىڭعىس نۇعمانوۆ ءوز كاسىبىن اقتاعانداي بولدى.

             ترانسسەكسۋاليزم – اۋرۋ ەمەس

  ترانسسەكسۋاليزمدى قوعام ادەتتە ادامنىڭ پسيحيكالىق اۋىتقۋى رەتىندە قابىلدايدى. الايدا ادام پسيحيكاسىن زەرتتەۋمەن اينالىسىپ جۇرگەن ماماندار مۇنى جان اۋرۋى دەۋگە اسىقپايدى. 40 جىلدان استام تاجىريبەسى بار بەلگىلى پسيحياتر دارىگەر يرينا لەنسكايانىڭ ايتۋىنشا، قوعامنىڭ ترانسگەندەرلەرگە الاكوزدەنە قاراۋى دۇرىس ەمەس.

«ترانسگەندەرلەر ۇنەمى دەپرەسسيادا جۇرەدى جانە كوبىنە ومىرلەرىن ءوز-وزىنە قول سالۋمەن اياقتاپ جاتادى. قوعامنىڭ قابىلداماۋى، ۇنەمى قورقىنىشتا ءجۇرۋ، ءوز-وزىنەن شوشۋ – مۇنىڭ ءبارى وڭاي سىناق ەمەس. ونىڭ ۇستىنە، ءبىزدىڭ قوعامدا قاراپايىم ەتيكا قاعيدالارىن بىلمەيتىن ادامدار كوپ. الدىندا تۇرعان ادامنىڭ ترانسگەندەر ەكەنىن بىلسە، كەلەكە ەتىپ، دورەكىلىك كورسەتىپ جاتاتىندار بار. مۇنداي قارىم-قاتىناستى توقتاتۋ كەرەك. ترانسسەكسۋاليزم – اۋرۋ ەمەس، الۋانتۇرلىلىكتىڭ كورىنىسى. مۇنداي ادامداردى كەمسىتۋ ارتىق سالماقتاعى ادامدارعا نەمەسە البينوستارعا قىرىن قاراۋمەن بىردەي»، – دەيدى يرينا لەنسكايا.

پسيحولوگ ليمانا قويشيەۆا دا ترانسسەكسۋاليزم­دى پسيحيكالىق دەرت دەپ ەسەپتەمەيدى. الايدا جى­نىس اۋىستىرۋعا نيەتتىلەرگە قولداۋ كورسەتۋگە قارسى.

– ەركەكتىڭ ءوزىن ايەلشە سەزىنۋى، ايەلدىڭ ءوزىن ەركەك­شە ۇستاۋى – دەنساۋلىقتاعى كىنارات، ءيا گورموندىق بۇزىلىستىڭ تۋا بىتكەنىنەن بولماسا، كوپ جاعدايدا پسيحيكالىق اۋىتقۋ ەمەس، جەتىلە كەلە قىزىعۋشىلىعىنا، ورتاسىنا قاراي قالىپتاسىپ جاتادى. بۇل – جۇرە قالىپتاساتىن مىنەز. ونى دەر كەزىندە بايقاپ، دۇرىس باعىتتاپ جىبەرسە، تۇزەتۋگە بولادى. ادامداردىڭ ءبارى بىردەي ەمەس. ولاردىڭ ىشىندە ورتاعا بەيىمدەلگىش، ەلىكتەگىشى بولادى. ترانسگەندەردىڭ كوبى وسىنداي ادامداردان شىعادى. سوندىقتان ونداي جاندارعا دۇرىس تاربيە قاجەت.

قازىر قىز بەن ۇلدىڭ تالعامىنا، كيىم كيىسىنە، ورتاسى مەن ويىنىنا ءمان بەرمەيتىن بولدىق. ەر بالانى ءوزىنىڭ تابيعاتىنا قاراي بەيىمدەپ، «سەن جىگىتسىڭ، ەرتەڭگى كۇنى وتانىڭنىڭ تىرەگىسىڭ، وتباسىڭنىڭ قورعانىسىڭ» دەپ تاربيەلەپ، ساناسىنا ەركەكتىك مىنەزدى كىشكەنتايىنان سىڭىرە بەرۋ كەرەك. جاستايىنان كۇرەس، بوكس سەكىلدى ۇيىرمەلەرگە بەرىپ، تۇلعا رەتىندە قالىپتاسۋىنا جول اشۋ قاجەت. قۇلاپ قالسا نەمەسە توبەلەسىپ تاياق جەسە، استى-ۇستىنە ءتۇسىپ وبەكتەمەي، «سەن جىگىت ەمەسسىڭ بە؟» دەگەن ءسوزدى قۇلاعىنا سىڭىرە ءبىلۋىمىز كەرەك. ال قىز بالانى ەركەكشورا قىلماي، 8-9 جاسىنان نازىكتىككە، بيازىلىق پەن يبالىققا باۋلىعانىمىز ءجون. شاشىن ءوسىرىپ، سىرعا سالىپ، ءۇيدىڭ شارۋاسىنا بەيىمدەۋدىڭ ءوزى ونىڭ ەرتەڭگى كۇنى جاقسى جار، ارداقتى انا بولىپ قالىپتاسۋىنا جول اشاتىنى انىق. ءار وتباسىندا اكەنىڭ ءرولى مەن بەدەلى، بالالاردى تاربيەلەۋدەگى ورنى جوعارى بولۋى ءتيىس. ەركەكتىك نامىسى بار ۇل، تابيعاتىنا ساي تاربيەلەنگەن نازىك قىز بوتەن ويعا جول بەرمەسى انىق»، – دەيدى پسيحولوگ.

راسىندا دا، قازاقى قالپىمىزعا سىن بولعان تۇرپايى قىلىقتاردىڭ ءتۇپ-تامىرى تاربيەدەن باستاۋ الارى انىق.  ۇلتتىق تاربيەنىڭ ۇپايىن تۇگەندەپ،   ۇلتتىق يممۋنيتەتتى كۇشەيتپەسەك، مىنەزسىز ۇل مەن قىلىقسىز قىز كوبەيە بەرمەك.

سوڭعى جاڭالىقتار