31 قازان, 10:32 373 0 دەنساۋلىق دينارا مىڭجاسارقىزى

جارىق دۇنيە ەسىگىن اشپاي كەتكەن...

دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا ەسەلەپ قارجى بولىنسە دە, مەديتسينالىق مەكەمەلەرگە زاماناۋي قۇرال-جابدىقتار ساتىپ الىنىپ جاتسا دا, انا مەن بالا ءولىمىنىڭ كورسەتكىشى تومەندەمەي تۇر. بۇل ماسەلە وسىدان ون شاقتى جىل بۇرىن دا وزەكتى بولعان. ءالى دە كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن جوق. سوندا بۇعان دەيىنگى قولعا الىنعان شارالاردىڭ ەش ناتيجە بەرمەگەنى مە, قالاي?

قازاقستاندا بىلتىر نەبارى جارتى جىلدىڭ ىشىندە 1 900-گە جۋىق نارەستە ءولىمى تىركەلگەن. ستاتيستيكا كو­مي­تەتى جاريالاعان مالىمەتتەرگە سايكەس، 2018 جىلى قاڭتار-شىلدە ارالىعىندا رەسپۋبليكا بويىنشا 1 جاسقا دەيىنگى 1 898 نارەستە ءولىمى ەسەپكە الىنعان. بۇل كورسەتكىش 2017 جىلعى قاڭتار-شىلدەمەن سالىستىرعاندا 1,2 پايىزعا جوعارى. ءولىم-ءجىتىمنىڭ كوبى پەريناتالدىق كەزەڭدە ورىن العان. بۇل سەبەپپەن 957 نارەستە شەتىنەسە، بۇل 1 جاسقا دەيىنگى بالالار اراسىنداعى جالپى ءولىم سانىنىڭ 50,4 پايىزىن كورسەتتى. سونىمەن قاتار، تۋا بىتكەن اۋىتقۋلاردان – 368 (19,4 پايىز), تىنىس ورگاندارى اۋرۋلارىنان – 132 (7 پايىز), ينفەكتسيالىق جانە پارازيتتىك اۋرۋلاردان – 99 (5,2 پايىز) جانە جازا­تايىم جاعدايدان، ۋلانۋ مەن جاراقاتتان 82 (4,3 پايىز) نارەستە شەتىنەپ كەتكەن.

بيىل دا احۋال وڭالعان جوق. بالا ءولىمى بويىنشا سولتۇستىك قازاقستان، اتىراۋ، ماڭعىستاۋ وبلىسى كوش باستاسا، ودان كەيىنگى ءتىزىمدى قىزىلوردا، تۇركىستان، الماتى وبلىسى جالعايدى. ايتالىق، بيىلعى توعىز ايدا اتىراۋ وڭىرىندە 1 جاسقا دەيىنگى 156 نارەستە كوز جۇمسا، ونىڭ 98-ءى وبلىستىق پەريناتالدىق ور­تا­لىقتا، ەلۋدەن استامى وزگە مەديتسينالىق مەكەمەلەردە جان تاپسىرعان. ءولىم-ءجىتىم اسىرەسە تامىز، قىركۇيەك ايلارىندا كۇرت وسكەن. ەكى ايدا 42 بالا شەتىنەگەن. ونىڭ دەنى تۋا سالىسىمەن ينفەكتسيالىق اۋرۋ جۇقتىرعان. سەبەبى پەريناتالدىق ورتا­لىق­تاردا سانيتارلىق تالاپتار ساق­تال­مايدى. مەديتسينالىق ۇيىمداردىڭ ين­فرا­قۇرىلىمى توزعان. ماتەريالدىق-تەح­نيكالىق جاعدايى دا ءماز ەمەس. ماماندار تاپ­شىلىعى ءوز الدىنا بولەك ماسەلە.

ال انا مەن بالا ءولىمىنىڭ كورسەتكىشى بويىنشا الدا كەلە جاتقان ماڭعىستاۋ وب­لىسىندا بىلتىر 154 ءسابي ءولىمى تىركەل­سە، ونىڭ 95-ءى پەرزەنتحانادا، 42-ءسى اۋرۋ­حا­نادا شەتىنەپ كەتكەن. 146-سى ءبىر جاسقا دەيىنگى بالالار. ماسەلەن، تاياۋدا ءۇشىنشى سابيىنە جۇكتى بولعان ورالحان قويشى­باەۆا 7-ايىندا ۋاقىتىنان بۇرىن تول­عا­تىپ، پەريناتالدىق ورتالىققا جەت­كى­زىلەدى. دارىگەرلەر كەلىنشەكتىڭ تولعاعىن قاي­تارۋعا تىرىسىپ باعادى. الايدا، ورال­حان وتا جاساۋدى سۇراعانمەن، ءدارى­گەر­­لەردىڭ جايباراقاتتىعىنان شارانا انا قۇرساعىندا شەتىنەپ كەتەدى. بۇل ءجو­نىندە جانى شىرىلداعان انا: «ەگەر ءدا­رى­گەرلەر جەدەل تۇردە كونسيليۋم جاساپ، ەرتەرەك وتا جاساسا، مۇنداي جاعدايعا تاپ بولماس ەدىم. بولارى بولدى، بوياۋى ءسىڭدى دەپ وتىرا المادىم. جان-جاققا ارىز جازدىم. مەنەن كەيىنگى انا بولعىسى كە­لەتىن كەلىنشەكتەر بارماعىن تىستەپ قال­ماسا ەكەن دەيمىن»، – دەدى اقپارات قۇرال­دا­رىنا بەرگەن سۇحباتىندا. اشىنعان انا دارىگەرلەردى كىنالاسا، اق حالاتتىلار انانىڭ ءوزىن جازعىرادى. «انالاردىڭ كوبى جۇكتىلىك كەزىندە اۋرۋىن اسقىندىرىپ الادى. شارانانى قۇتقارۋعا كۇش سالدىق. شالا جەتىلگەن بالانىڭ وكپەسى تولىق دامىماعان»، – دەدى پەرينيتالدى ورتالىق باس­شىلىعى. دەسە دە، ماڭعىستاۋ وبلىسى دەن­ساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسى باسشى­سى­نىڭ ورىنباسارى ءلاززات ەسەنعاليەۆا: «سوڭعى جارتى جىلدىق ەسەپ بويىنشا بىزدەگى كورسەتكىش 9 دا 0. بىلتىرعىعا قاراعاندا تومەندەۋ بار. بىراق رەسپۋب­لي­كالىق دەڭگەيدە جوعارى بولىپ تۇرعانىن» جاسىرمايدى.

سوراقىسى سول، جاقىندا اتىراۋدا 31 دارىگەر جۇمىستان شىعۋ جونىندە ارىز جازدى. 30 قىركۇيەكتە اتىراۋ وبلىستىق پەريناتالدى ورتالىقتا ءتىرى تۋعان شا­قا­لاقتى توڭازىتقىش كامەراسىنا سالىپ، ءۇسى­رىپ ءولتىرۋ دەرەگى تىركەلگەن ەدى. ال­عا­شىن­دا تىرشىلىك بەلگىسىن بىلدىرمەگەن ءنا­رەستە مۇزداتۋ كامەراسىنا بارعاندا ايا­عىن قوزعاعان. بىراق باس دارىگەر «ونى مۇزداتۋ كامەراسىندا قالدىرۋعا» بۇيرىق بەرگەن. ءوڭىر جۇرتىن عانا ەمەس، ەل حالقىن ءدۇر سىلكىنتكەن وقيعا بولدى. وبلىستىق پەريناتالدى ورتالىعىنىڭ دارىگەرى اي­گۇل شمالينا: «جۇمىستان شىعامىز دەپ ارىز جازۋىمىزدىڭ ءبىر-اق سەبەبى بار. ان­تيكوررۋپتسيالىق كوميتەتتىڭ نۇر-سۇل­تان­دا بولعان بريفينگىسىنەن كەيىن حالىق اراسىندا دارىگەرلەر جايىندا جاقسى اقپارات تاراپ جاتقان جوق. 17 جىل ورتا­لىق­تا جۇمىس ىستەگەندە «قىلمىسكەر» دە­گەن اتاقتى ءبىرىنشى رەت ەستىپ تۇرمىن»، – دەدى.

الايدا، اتىراۋ وبلىسى وڭىرلىك كوم­مۋ­نيكاتسيا قىزمەتىنىڭ باسشىسى داۋلەت نىعمەت دارىگەرلەردىڭ جۇمىستان كەتپە­گە­نىن، بارلىق دارىگەر وزدەرىنىڭ ورنىندا جۇ­مىس ىستەپ جاتقانىن جەتكىزدى. دەگەن­مەن، بالا ولىمىنە كىنالى دەگەن ورتالىقتىڭ باس دارىگەرى مەن اكۋشەرىنە قاتىستى قىل­مىس­تىق ءىس ءالى تەرگەلۋدە.

ماماندار نە دەيدى؟

 دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى ەلجان ءبىرتانوۆ ۇكىمەت وتىرى­سىن­دا قا­زاق­ستاندا جىلىنا 2,5 مىڭ ءسابي ءولىمى ءتىر­كەلەتىنىن ايتتى. «سوڭعى جارتى جىل­دىقتا ءتىزىمدى سولتۇستىك قازاقستان وب­لىسى بەرمەي كەلەدى. سون­دىقتان وڭىردەگى باس دارىگەرلەر جازا­لانۋى كەرەك! ايماق­تا­عى اۋرۋحانالار مەديتسينالىق قۇرال-جابدىقپەن جەت­كىلىكسىز دەڭگەيدە جاب­دىق­تالعان. ەگەر مەملەكەتتىك ساتىپ الۋعا ءبو­لىن­گەن اق­شا­نى ۋاقىتىلى يگەرە الما­ساڭدار، قايتارىڭدار!» دەگەن ەدى.

دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى كو­ميتەتىنىڭ توراعاسى ليۋدميلا بيۋرا­بە­كوۆا: «ەلدەگى بارلىق پەريناتالدىق ورتا­لىق­تارعا تەكسەرىس جۇرگىزەمىز. كوميسسيا مۇشەلەرى تەك تالداۋ جۇرگىزىپ قويماي، دارىگەرلەردى وقىتادى. اسىرەسە، بالا ءولىمى ءجيى تىركەلەتىن ايماقتار قاتاڭ با­قى­لا­نا­دى» دەسە،  پەدياتريا جانە بالالار حي­­رۋر­گياسى عىلىمي ورتالىعىنىڭ دي­رەك­­تو­رى ريزا بورانباەۆا: «بالا ولىمىنە اكە­لەتىن تۋا بىتكەن جۇرەك اقاۋى، سوسىن وكپە قابىنۋى. ەگەر بەس جاسقا دەيىنگى بالالاردى الىپ قاراساق، ولاردىڭ 82 پايىزى جاسىنا تولماي شەتىنەيدى. كوبى التى كۇنگە دەيىن عانا ءومىر سۇرەدى» دەگەندى تىلگە تيەك ەتەدى.

قازاقستان بالا ءولىمى بويىنشا 2 ورىندا

الەمدە ءاربىر 11 سەكۋندتا ءبىر ايەل نەمەسە شاقالاق كوز جۇمسا، جىل سايىن 2,8 ملن جۇكتى ايەل مەن نارەستە و دۇنيەلىك بولادى ەكەن. 2017 جىلى جۇك­تىلىك پەن بالا بوسانۋ كەزىندەگى اسقىنۋلار سال­دارىنان 290 مىڭ ايەل كوز جۇمعان. 2018 جىلى 15 جاسقا دەيىن 6,2 ملن بالا ءومىر سۇرسە، ونىڭ ىشىندە 5,3 ملن بالا بەس جاسقا دەيىن جانە قالعانى ءبىر جاسقا دە­يىن كوز جۇمعاندار. 2018 جىلى ساحارادان باس­تاپ افريكانىڭ وڭتۇستىگىندەگى ەلدەردە بەس جاسقا تولماعان ءاربىر 13-بالا كوز جۇمسا، ەۋروپا ەلدەرىندە بۇل قايعىلى جاعداي ءاربىر 196 بالاعا ءتان.

«قاۋىپسىز، قولجەتىمدى جانە ساپالى مە­ديتسينالىق كومەكپەن قامتاماسىز ەتەتىن ەلدەردە ايەلدەر مەن بالالار امان قالىپ، ءارى قاراي ءومىر سۇرۋدە»، – دەپ مالىمدەدى ددسۇ باس ديرەكتورى تەدروس ادحانوم گەب­رەيەسۋس. ياعني، ساراپشىلار دۇرىس تاماق­تان­بايتىن، گيگيەنا ساقتالمايتىن جانە اكۋشەر-دارىگەرلەر جەتىسپەيتىن كەدەي مەملەكەتتەردە نارەستەلەرگە قاۋىپ تونۋدە. وسى سەبەپتى ساحارا، افريكانىڭ وڭ­تۇس­تىگىندەگى ەلدەردە جۇكتىلىك جانە بوسانۋ كەزىندە ايەلدەردىڭ اجال قۇشۋ كورسەتكىشى داۋلەتتى وڭىرلەرگە قاراعاندا 50 ەسە جوعا­رى. بالالار ءولىمى بويىنشا ستاتيستيكا دا وسىنداي. باستى سەبەپ – كەدەيلىك ەكەنىن ءتىل­گە تيەك ەتەدى.

ەاەو ەلدەرى اراسىندا بەس جاسقا دەيىنگى بالالاردىڭ ءولىم-ءجىتىمى دەڭگەيى بويىنشا ءبىرىنشى ورىندا رەسەي (13 مىڭ بالا), ودان ءارى قازاقستان (4 مىڭ), قىر­عىز­ستان (3 مىڭ), ارمەنيا (1 مىڭ) جانە بە­لارۋس (1 مىڭعا جۋىق) ورنالاسقان. ال الەمدە بالا ءولىمى بويىنشا ۇشتىكتى  ءۇن­د­ى­­س­­تان (882 مىڭ بالا), نيگەريا (866 مىڭ) مەن پاكىستان (409 مىڭ) باستاپ تۇر. بىلتىر ءۇندىستاندا 5 جاسقا دەيىنگى ءتورت مىڭعا جۋىق بالا قايتىس بولعان. ون­دىق­قا كىرگەن كونگو، ەفيوپيا، قىتاي، ين­دو­نەزيا، تانزانيا، انگولا جانە بانگلادەش ەلدەرىندە 5 جاسقا دەيىنگى بالالاردىڭ جالپى ءولىمى 3,2 ملن بالانى قۇرادى.

بالا ءولىمى وقيعالارىنىڭ 51 پايىزى پەريناتالدىق كەزەڭدە بولسا، 19,8 پايى­زى ءتۋابىتتى كەمىس، 6,2 پايىزى تىنىس ءمۇ­شە­لەرىنىڭ سىرقاتى، 4,8 پايىزىنا ءساتسىز جاع­­دايلار، 4,7 پايىزى ينفەك­تسيا­­لىق جانە پارازيتتىك سىرقاتتار، 1 پا­يىزىنا تاماق قورىتۋ ورگانى اۋرۋ­لارىنا سەبەپ.

كامال ورمانتاەۆ، بالالار حيرۋرگياسىنىڭ اتاسى، اكادەميك:

 الدىمەن انانىڭ دەنساۋلىعىن تۇزەۋ كەرەك

– ومiرگە ءسابي اكەلەتiن انانىڭ ءوزi اۋرۋ. سوندىقتان بولاشاق انا بو­لار­لىق قىز-كەلiنشەكتەر بiرiنشi كەزەكتە ءوزiنiڭ دەنساۋلىعىن تۇزەمەسە، بالا تۋعا اسىقپاۋى شارت. سەبەبi, انادان بالاعا بەرiلەتiن تۇقىمقۋالاۋشىلىق اۋرۋلار دا بەلەڭ الۋدا. سول سياقتى قازاقستاننىڭ قايسىبiر جەرiن الساڭىز دا، ەكولوگيالىق ماسەلەلەرi شاشەتەكتەن. ايتالىق، وڭتۇستiك ءوڭiر، شىعىس جانە باتىس قازاقستان وبلىستارىنىڭ ەكولوگياسىنىڭ ءوزi بiر توبە.

بالا تۋ جاسىنداعى ايەلدەردە قان ازدىق، دارۋمەن جەتىسپەۋشىلىگى كوپ. بۇل دۇرىس تاماقتانباۋدان تۋىندايتىنى بەلگىلى. ەت جەمەگەن، جەمىس-جيدەك كورمەگەن ادامنىڭ دەنساۋلىعى قايدان وڭسىن؟! انا اۋرۋ بولعاننان كەيىن بالا دا ىشتەن اۋرۋ بولىپ تۋادى. انالاردىڭ 85 پايىزى انەمياعا شالدىققان. بۇل ىشتەگى بالانىڭ ءوسىپ-ءونۋىن تەجەيدى. سونىڭ اسەرىنەن بالالاردىڭ 40 پايىزى سالماعى از، شالا نەمەسە كەمتار بولىپ تۋىلادى.

ول ول ما، بالالار اراسىندا ميعا قان قۇيىلۋ اۋرۋى (ين­سۋلت) اسقىنىپ بارادى. مىسالى، ون جىلداي بۇرىن 4-5 ايلىق نارەستەلەردىڭ اراسىندا سيرەك كەزدەسەتىن بۇل اۋرۋ بويىنشا ءارى كەتسە ون بالا عانا تۇسەتىن. ءبىر جىلدا 95 بالا تۇسكەنى جانعا باتتى. 1 جاسقا دەيىن قايتىس بولاتىن بالالاردى «بالالار ءولىمى» دەپ اتايدى. تمد ەلدەرىمەن سالىستىرا قاراساق، 1000 بالاعا شاققاندا، رەسەيدە – 10 بالا، ۋكراينادا – 8, بەلورۋسسيادا – 6, ال قازاقستاندا 15 بالا ولەدى. دارىگەردىڭ ءبىلىمى از بولسا، الدىنداعى ناۋقاسقا دۇرىس دياگنوز قويماسا، وعان كىم كىنالى؟ بۇل تۇرعىدا اۋەلى دارىگەر دايىنداۋعا جاۋاپتىلاردى جازالاۋ كەرەك.

امانكەلدى تىنىبەكوۆ، س.اسفەندياروۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتى، بالالار جۇقپالى اۋرۋلار كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى:

 كىنانىڭ ءبارىن دارىگەرگە ارتۋ – دۇرىس ەمەس

– ەلىمىزدە 1 جاسقا دەيىنگى نارەستەلەر ءولىمىنىڭ كوبەيۋىنە جۇكتىلىك كەزەڭدەرىندە پايدا بولاتىن اۋرۋلار سەبەپ. پەري­نا­تالدىق كەزەڭدە پايدا بولاتىن جاعدايلار دەگەنىمىز جۇكتىلىك كەزىندە پايدا بولاتىن اقاۋلار. بالا اناسىنىڭ قۇرساعىندا جاتقاندا پايدا بولعان اۋىتقۋلاردىڭ كەسىرىنەن كەيىن وسىنداي جاعدايعا تاپ بولادى. مىسالى، جاتىرداعى ينفەكتسيالار. بۇل ماسەلە سوناۋ كەڭەس ۇكىمەتىندە دە بولدى، قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان بەرى ءالى كۇنگە ءبىرىنشى ورىنداعى ماسەلە. جۇكتىلىك باستالعانعا دەيىن جانە جۇكتىلىك كەزىندە ايەلدەر كەڭەسىنە مىندەتتى تۇردە بارۋ كەرەك. ترا­گە­ديانىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ءار جۇكتىلىكتى جوسپارلاۋ كەرەك. بالا كوتەرمەي تۇرىپ تولىق تەكسەرىستەن ءوتىپ، جىنىس جولدارىنداعى دەرتتەردى انىقتاپ، ەمدەلۋ قاجەت. جىنىس جولدارىنىڭ قانشاما اۋرۋى بار، ال ونداي انادان قالاي عانا ساۋ بالا تۋىلادى؟ كەز كەلگەن ادامنىڭ دەنساۋلىعىنىڭ جاعدايى تولىقتاي دارىگەرلەرگە بايلانىستى ەمەس، ونىڭ 50 پايىزى ادامنىڭ وزىنە بايلانىستى. سوندىقتان جۇكتىلىككە نەمقۇرايلىلىق تانىتۋ بۇل تۇيتكىلدى ورشىتە بەرەدى.

P.S.

«تاياقتىڭ ەكى ۇشى بار». جازىقتى قايسى، شاراسىز كىم؟ كىنا تاعۋ دا، قارا كۇيە جاعۋ دا وڭاي. بالكىم، ءبىلىم مەن بىلىك ۇشتاسپايتىن تۇستار كوپ شىعار؟ ءتىپتى، بار كىل­تيپان مامان دايىن­داي­تىن مەديتسينالىق وقۋ ورىن­دارىندا جاتقان شى­عار، كىم ءبىلسىن؟ قالاي دەسەك تە، ادام جانىنا اراشا ءتۇسۋشى ءدا­رىگەردىڭ انتىنا ادال بولىپ، ىسىنە جاۋاپتى بولعانى اب­زال. كاسىبي قا­تە­لىك جىبەرگەن ءدارى­گەردى جازا­لاۋ­دىڭ جو­لىن ىزدە­گەن­نەن گورى سول قا­تە­لىكتىڭ ورىن الماۋىن قا­راس­تىرعان ءجون. دەگەنمەن، قان­داي قاتەلىكتىڭ دە وتەۋى بولاتىنىن استە ۇمىتپاۋ كەرەك.

 

سوڭعى جاڭالىقتار