1 قاراشا, 12:25 861 0 ءبىلىم "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

العاشقى عىلىم كانديداتى

2017 جىلدىڭ كوكتەمى ەدى. پەتەربور قالاسىندا عىلىمي ىزدەنىس جۇمىستارىمەن ءجۇرمىن. پسكوۆسكايا كوشەسىندەگى №18 ۇيدە ورنالاسقان سانكت-پەتەربور قالاسىنىڭ ورتالىق مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ قورىمەن جۇمىس ىستەيتىنمىن. قالانىڭ ءبىر سۇرىق­سىز­داۋ, جۇپىنى تارتقان قالتارىسىنداعى وسىناۋ كوشەحح عاسىر باسىنداعى ورىس تاريحىنىڭ كۋاگەر شەجىرەسى, تاقۋا تاريحى سياقتى ەدى. ولاي دەيتىنىم, ەڭ ەسكى ءارى سۇلۋ شاھاردىڭ ءدال وسى جە­رىندە ءى ورىس رەۆوليۋتسياسى وتكەن, دەمونستراتسيالىق تولقۋ بول­عان, ءدال وسى جەردە قازاق بالالارى دا وقىعان, ولار دا الاڭعا شىق­قان. سونداي ىستىق, سونداي جىلى. بىراق اجارى تايىپ, كور­كى سۇرلانعان ەسكى عيماراتتار, جۇپىنى ۇيلەر كورىكسىزدەۋ كو­ءرى­نەتىن. سول ەسكى ۇيلەردىڭ قابىرعاسىندا جاسىرىلعان سىر قان­شا­ما!

مەنىڭ بار ماقسات-مۇراتىم – حح عاسىر باسىنداعى الاش قايرات­كەر­لە­رى، قازاق زيا­لى­لارى جايلى قۇجات تابۋ. العاشقى ەكى-ءۇش كۇندە تەك كاتالوگپەن جۇمىس ىستەپ، قۇجاتتاردى ىزدەدىم. ءدال جۇما كۇنى قولىما –  № 14 قوردىڭ № 25876 دە­لوسى ءتۇستى. اشىپ، قاراپ وتىرىپ، توقساننان اس­تام قۇ­جات­تىڭ ىشىنەن باقتى­كەرەي اح­مەت­ۇلى قۇلماننىڭ ديپلومىن تاپتىم. «و، جاساعان!» دەپ قۋانىپ وتىر­مىن. ايقايلاپ، شاتتانعىم دا كەلدى. بىراق وقۋ زالىنىڭ ءىشى لىق تولى. ەرسى قىلىق كورسەتپەيىن دەپ ءىشىم­نەن تىندىم. باقتى­كە­رەي قۇلمان دەگەن الاش­تىڭ اقسۇڭقارى بولعان. قا­زاق­تان شىققان العاشقى عىلىم كان­­ديداتى. ەندىگى ءسوز – وسى ازامات­تىڭ سانكت-پەتەر­بور مەم­لە­كەتتىك يم­پە­­را­تور­لىق ۋنيۆەرسي­تە­تىندەگى ستۋ­دەنت­تىك جىل­دا­رى تۋراسىندا.

باقتىكەرەي – تورە تۇقىمىنان، سۇلتان اۋلەتىنەن. ابىلقايىر حان – نۇرالى حان – ەسىم سۇلتاننان تاراعان. ول 1859 جىل­دىڭ 22 جەل­توق­­سانىندا قازىرگى اتىراۋ وب­لىسىنىڭ قۇرمانعازى اۋدانىندا دۇنيەگە كەل­گەن. 1872 – 1881 جىل­دارى ورىنبورداعى ەر بالالار گيمنازياسىندا وقىپ، ونى كۇمىس مەدالمەن تامامداعان ساناۋلى قازاق بالاسىنىڭ بىرەگەيى.

وقۋعا ىنتىق، زەرەك تە، العىر تورە با­لا­سى 1881 جىلى قيانداعى ەۋروپانىڭ ەڭ كورىكتى شاھارى، سول زامانداعى مادەنيەت ور­تالىعى، وركەنيەت پەن رۋحانيات ورداسى –  پەتەربورعا بارىپ، ەمتيحان تاپ­سى­رىپ، يم­پەراتورلىق ۋنيۆەر­سي­تەتتىڭ تەگىن وقى­تاتىن بولىمىنە تۇسەدى. ءبۇ­گىنگى جۇيەمەن ايت­قاندا، گرانتتىق وقۋمەن مۇمكىندىگىن يەلەن­گەن. باق­تى­كەرەي باستاپقىدا زاڭ فاكۋل­تە­تىنە ءتۇسىپتى. ارحيۆ قۇجاتىمەن تا­نى­سىپ وتىرىپ، ونىڭ 1 كۋرستى قاتا­رى­نان ءۇش جىل وقىعانىن بايقادىق. سويتسەك، وقۋ بولىمىنە، دەكاناتقا ءوز ەركىمەن ارىز جا­زىپ، «زاڭتانۋ»، «زاڭ ىلىمدەرى»، «كونس­تي­تۋتسيالىق-قۇقىق­تىق ەرەجەلەر»، «پو­لي­تسەي­لىك قۇقىق»، «ساياساتتانۋ» كۋرستارىن تولىق مەڭ­گەرۋى ءۇشىن قايتا-قايتا قىزىعىپ، قۇ­نىعىپ وقىپتى.

1884 جىلى وقۋ ورنىنىڭ باس­شى­لىعى ونى 2 كۋرسقا كوشىرۋ كە­رەكتىگى تۋرالى تالاپ قويادى. 2 كۋرس­قا وتكەن قازاق بالاسى ارى قاراي ءبى­لىمىن شىعىستانۋ فاكۋل­تە­تىندە وقۋدى ءجون ساناپتى.

شىعىستانۋ فاكۋلتە­تىندە وقۋدا قاتا­رى­نىڭ الدى، وزاتى بولىپتى. اراب، پارسى، وسمان، تاتار تىلدەرىن وتە جاقسى مەڭگەرىپ، سول ءتىل­دەردىڭ گرامماتيكالىق-لەك­سي­كالىق ۇق­ساس­­تىقتارىن زەرت­تەۋ­گە دەن قو­يىپ، پروفەسسورلار­دى تاڭ­عال­دى­رىپتى. ونىڭ وقۋ ۇلگەرىمى تۋرالى مىنەزدەمەسىندە فاكۋلتەت وقى­تۋ­شىلارى وزدە­رى­نىڭ اقەدىل پەيىلدەرىن جازىپ، جوعارى باعالاعان. ۆ.گريگورەۆ، ۆ.رادلوۆ، ن.ۆەسەلوۆسكي سىندى اتاقتى پروفەس­سور­لار­دىڭ ءسۇ­يىك­تى شاكىرتى بولعان. شى­عىس­تانۋ فاكۋلتەتىن ۇزدىك ءتا­مام­دا­عان سوڭ، ەكى جىلدىق اس­پي­رانتۋراسىن وقىپ تاۋىسقان. ار­حيۆ قورىندا 1889 جىلدىڭ 9 ناۋ­رىزىندا بەرىلگەن №877 ديپلوم كۋالىگى ساقتالعان. ءبىز تاپقان ولجا – وسى. سونىمەن، باقتىكەرەي قۇلمان – قازاقتان شىققان ال­عاش­قى عىلىم كان­دي­داتى، «فيلولوگيا عىلىم­دا­رى­نىڭ كانديداتى» عىلىمي ءدا­رەجەسىن الىپ، ديس­سەرتاتسيا قورعاعان ويى ۇش­قىر اقىل-وي يەسى. شوقجۇلدىز شو­قاننان سوڭ، شىعىستانۋ سا­لاسىن­دا ءوش­پەس ءىز قالدىرعان، ورىس عۇلا­ما­لارىن قىزىقتىرعان ساۋلەلى ۇركەر ەدى...

ەڭبەكسۇيگىش، ىزدەنگىش ستۋ­دەنت­تىڭ وقۋ ۇلگەرىمىن ەسكەرىپ، اس­پي­رانتۋراعا الىپ قالعان فاكۋلتەت وقىتۋشىلارى اسپي­ران­­تۋ­راعا قالدىرىپ، وقۋىنا مۇرسات بەرگەن ەكەن. «ۇشا بىلگەن قاناتقا دۇنيە كەڭ» دەگەندەي، ءبىلىم تەڭى­زىن­دە ەركىن ءجۇزىپ، شىعىس حا­لىق­تارىنىڭ قىزىق تا، قۇپياسى مول الەمىنە زور قۇلشىنىسپەن ەنىپ-اق كەتىپتى. ونىڭ كانديداتتىق عىلىمي ىزدەنىسى – شىعىس حا­لىق­تا­رىنىڭ مادەنيەتى مەن تۇر­مى­سىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى حاقىندا بولىپتى. بالكىم، الداعى ۋا­قىت­تا تۇلعانىڭ ديسسەرتا­تسيا­لىق جۇمى­سىن قازىرگى الىپبيگە ءتۇسىرىپ، عى­لى­مي تۇسىنىگى مەن العىسوزىن جازىپ، وقىرمان نازا­رىنا ۇسى­نا­ر­مىز. 1888 جىل­دىڭ 17 قىركۇيە­گىن­دە پەتەر­بور يمپەراتورلىق ۋني­ۆەر­­سيتەتىنىڭ عىلىمي كەڭەسى ىزدەنۋشى باقتىكەرەي احمەتۇلى قۇلمانعا عىلىم كانديداتى دارەجەسىن بەرۋ تۋرالى شەشىم شىعارعان-دى.

1887 – 1888 جىلدارى پەتەربور ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىپ جات­قان قازاق جاستارى جەتىسۋ­لىق بار­لىبەك سىرتتانۇلى، ورالدىق باقىتجان قاراتاەۆ، قوستانايلىق جانسۇلتان مەن جيھانشا سەيداليندەر، قار­ق­ا­را­لىلىق جاقىپ اقبايۇلى، اق­مو­لالىق ايدارحان تۇرلى­باي­ۇلى، تاشكەنتتىك سەرالى لاپين سياقتى قازاق جاستارى جينا­لىپ، «جەرلەستەر» ۇيىمىن قۇ­رىپ، ءبىر-بىرىنە وقۋدا دا، تۇر­مىستا دا قولداۋ كورسەتىپ، سۇيەۋ بولىپتى. جىل سايىن قازاق دا­لا­سىنىڭ ءار قيانىنان وقۋعا كەلگەن بوز­وكپە ستۋدەنتكە تۋعان اعا­سىن­داي باۋىرىن اشىپ، مەيىرىم تانىتىپ، قۇشاقتارىنا قىسىپتى. جەر تۇبىندە ءبىلىم ىزدەپ كەزدەسكەن قازاق بالالارى وسىلاي ونەگە كور­­سەتىپ، پەتەر­بورعا ءداستۇر قال­دىرىپتى. سول ءداس­تۇر جەلىسى، ۇرپاقتار جال­عاس­تىعى ۇزىلمەي ءالى كۇنگە دەيىن ساقتالعانىنا قايران قالىپ، تاڭدانىپ ەدىم. تامسانىپ ەدىم. تاڭدانعانىم – مەنىڭ اۋىلداس دوسىم، سىنىپتاس قۇربى ءجا­لىم­بەك سايا بەرىكقىزى قاپال-ارا­سانداعى ورتا مەكتەپتى ءبى­تى­رە سالا، بارلىبەك سىرت­تان­ۇلى اتا­سى­نىڭ جولىمەن سوناۋ شال­عاي­داعى پەتەربورعا وقۋعا كەتتى. الىپ شاھارداعى تەحنولوگيا، بيزنەس جانە سەرۆيس ۋنيۆەرسيتەتىنە وقۋعا ءتۇسىپ، قازاق­تىڭ قاراكوز قىزى سول قالاعا تۇ­راقتاپ قالدى. مەن ارى-بەرى عىلىمي ساپارمەن پە­تەربور، ماسكەۋگە ءجيى-ءجيى قاتى­ناپ تۇ­را­مىن. ءاربىر بارعان سا­پا­رىم­دا سول ساياشىم مەنى كۇ­تىپ الىپ، پيتەردى ارالاتىپ، قى­دىر­تۋمەن بولادى. بىردە ول مەنى مەم­لە­كەت­تىك دۋمانىڭ عي­ما­راتى بولعان تاۆريا سارايىنا كىرگىزىپ، ءاليحان بوكەيحان­نىڭ، مۇ­حامەد­جان تىنىش­باي­ۇلى­نىڭ، مۇستافا شو­قاي مەن شاي­مەردەن قوسشى­عۇل­دىڭ، وسى باقتىكەرەي قۇل­مان­نىڭ ءىزى قالعان قاسيەتتى سارايدى كور­سەتىپ ەدى. سوندا سايا مەنى قا­زاق­ستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن رەسەيگە كەلىپ، ءتۇرلى وقۋ ورنىندا وقىپ جۇرگەن قازاق جاستارىمەن، قاتارلاستارمەن كەز­دەس­تى­رىپ، ءاڭ­گىمەلەستىردى. سول باياعى «جەر­لەستەر» ۇيىمى ساق­تا­لىپ­تى، تەك اتى «بىرلىك» دەپ ءوز­گەر­گەنى بولماسا، زاتى سول قال­پىندا ەكەن. نامىسشىل جىگىت­تەر قىزداردى قورعاپ، قا­رىنداستارىنداي ايالاپ باقسا، قىزدار جىگىتتەرگە باۋىرلارىنداي سۇيىسپەنشىلىك تانىتادى ەكەن. «جارايسىڭدار، جا­رىق­تا­رىم!» دەپ ريزا بولىپ، ءسۇيسىنىپ ەدىم. الاشتىڭ جولىمەن ءجۇر­گەن، يگى جاقسىلاردىڭ جولىن ۇستانىپ، ەلىنە قىزمەت ەتەمىن دەگەن سول جاستاردىڭ الدى قازىر ەلگە كەلىپ، مەملەكەت ىسىنە ارالاسىپ، قازاققا قىزمەت ەتۋگە كىرىسكەن-ءدى.

پەتەربور ارحيۆىندە گيمنازيست باقتىكەرەيدىڭ اتتەستاتى دا ساقتالعان-دى. ورىنبور گيمنازياسىن بىتىرگەندىگىن دالەل­دەي­تىن قۇجاتتا: «ماتەماتيكا – 5, مۇ­سىل­مان ءدىنى – 5, لوگيكا – 5, لاتىن ءتىلى – 5, فرانتسۋز ءتىلى – 5, جاعى­را­پيا – 5, تاريح – 5, ورىس ءتىلى مەن ادەبيەتى – 5, فيزيكا – 5, ماتەماتيكالىق جاعى­را­پيا – 5» دەپ جازىلعان. وقۋعا دەگەن ىنتا-ىقىلاسى، ءتارتىبى، عىلىمعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى زور بولعان.

وقۋ بىتىرگەننەن كەيىنگى تاع­دى­رى تۋرالى از-كەم ايتار بولساق، 1889 جىلدان باستاپ اس­ترا­حان گۋبەرناتورىنىڭ قا­را­ماعىنداعى قامىش-سامار اۋدانىنىڭ اكىمى قىزمەتىن باس­تاعان. اكىم قىز­مە­تىنە كىرىسكەندە اۋىلداردان مەكتەپ اشىپ، با­لا وقىتۋ ءىسىن قولعا العان. 1901 جىلى، جاڭا عاسىر تابال­دى­رىعىن اتتاعاندا، بوكەي ورداسى قازاقتارىنىڭ اتتارىنان رەسەي پاتشاسىنىڭ قابىل­داۋى­نا بارىپ، ءىى نيكولايمەن كەز­دەس­كەن. قازاق دەپۋتاتسياسى اتى­نان ءسوز سويلەپ، پاتشاعا قا­زاق­تار­دىڭ جەر ۇلەسى، الىم-سالىعى حاقىندا باتىل ويلارىن ايتىپ، ۇكىمەت مۇشەلەرى كوپ قىسىم كورسەتپەسىن دەپ تالاپ قويعان. 1903 – 1906 جىلدارى ءبو­كەي ورداسىنىڭ ۋاقىت­شا كەڭە­سىن باس­قارعان، كەيىننەن كەڭەس­شى قىز­مەتىندە بولعانى بار. 1906 جىلى ۇكىمەتتىڭ شە­شى­مىمەن وتستاۆكاعا شى­عا­رىل­عان. بيلىكتەن كەتۋىنىڭ باستى سەبەبى – ساياسي كوزقا­را­سى­نىڭ قايشىلىعى. قىزمەتتەن كەتكەن سوڭ، جاڭا زامان باسىنداعى سايا­س­ي قوزعالىستار جولىندا تابىس­قان الاش ارداقتى­لا­رى­مەن، ءبىر جىلدارى بىرگە وقىعان ستۋ­دەنتتىك ەسكى دوستارىنىڭ تولقۋ­لا­رىنا قوسىلعان. ءى، ءىى مەم­لەكەتتىك دۋماعا سايلانىپ، قاتارىنان ەكى رەت دەپۋتات بولعان. دۋمادا مۇسىلماندار فراك­تسياسىنىڭ ءمۇ­شەسى، قۇقىق­تىق-ساياسي بيۋرو­نىڭ حاتشىسى قىزمەتىندە بولعان. دۋمادا ءجۇر­گەن شاعىندا ءاليحان ءبو­كەي­حان، شايمەردەن قوسشى­عۇل­ۇلى، مۇحامەدجان تىنىش­باي­ۇلى، باقىتجان قاراتاەۆ، ال­پىس­باي قالمەنوۆ، احمەت ءبىرىم­جان­ۇلى سىندى قازاق سەركەلەرىمەن پىكىرلەسىپ، مەملەكەتتىك شوۆينيزم، يمپەريالىق ساياسات ۇستەم­دى­گىنە قارسى باتىل ويلارىن ور­تاعا سالىپ، تالان-تاراجعا تۇسكەن قا­زاق­تىڭ جەرلەرىن قورعاۋ ءۇشىن دەپۋ­تاتتىق ساۋال جولداپ، ءوزىنىڭ قاي­رات­كەرلىگىمەن كوزگە ءتۇس­كەن ازامات ەدى.

باقتىكەرەي 1917 جىلعا دە­يىن، ياعني ازاتتىق تاڭى اتقان – الاش زامانىنا دەيىن بوكەي ورداسىندا تۇرىپ، سول جەردەگى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ تىرلىگىن شەشىپ، «قا­زاق»، «ايقاپ»، «قا­زاق­ستان»، «ۋلفات»، «شورا» باسىلىمدارىنا ما­قالا جازىپ، قازاقتىڭ الەۋ­مەت­تىك ومىرىنە الاڭداپ وتىرعان. 1917 جىلدىڭ 5 – 13 جەل­توق­سا­نىندا ورىنبوردا وتكەن ءىى جال­پى­قازاق سيەزىندە دەلەگات رەتىندە ار­نايى شاقى­رى­لىپ، بوكەي ور­داسىنىڭ يگى جاقسىلارىن باستاپ بارعان. سول القالى كەڭەستە الاش وردا ۇلتتىق-تەرريتوريالىق اۆ­تو­نوميالىق مەملەكەتىنىڭ ءتور­اعاسى ءۇشىن ءاليحان بوكەيحان، اي­دارحان تۇرلىبايۇلى سىندى ازا­ماتتارمەن قاتار سايلاۋعا ءتۇ­سىپ، باق سىناعان. سايلاۋ ءناتي­جە­سىندە حالىقتىڭ سەنىمىنە يە بولىپ، ءاليحان بوكەيحان توراعا رەتىندە سايلانادى. ال، 19 داۋىس يەلەنگەن باقتىكەرەي قۇلمان الاش وردا ۇكىمەتىنىڭ حالىق كەڭەسىنە سايلانىپ، مينيستر قىزمەتىن اتقارعان. ەكى جىل، بەس ايداي ءومىر سۇرگەن ۇلتتىق مەملەكەتىمىزدىڭ ىرگەسىن قالاعان قايراتكەر بولاتىن.

عىلىمعا ىنتىق، زاڭ جانە قۇ­قىق ىلىمدەرىن ءۇش جىل وقى­عان، ورىس، فرانتسۋز، تاتار، پارسى، اراب، وسمان تىلدەرىن جەتىك مەڭ­گەر­گەن، شىعىستانۋ عىلى­مى­نا ىن­تىزار بولعان قايران ەر «ەرگە – تۇساۋ، زورعا – بۇعاۋ» بول­عان ساياسي قىسىمى مەن تاۋقى­مە­تى مول زا­ماندا ءىلىم جولىنا ءتۇسىپ، قا­نا­تىن كەڭىنەن جايا الماي قالدى. ەگەر، ول عىلىم قۋىپ، جاڭالىق اشا­مىن دەسە، شىعىستانۋ سالا­سى­نىڭ ەڭ تانىمال وكىلى بولار ەدى. بىراق تىرشىلىگى تاۋقىمەتتى، ورىسقا قۇل بولىپ، بوداندىق ەزگىسىندە ءجۇر­گەن ەلىنە پانا، قورعان بولامىن دەپ عىلىمنان باس تارتىپ، ساياسات ىسىنە امالسىز كەلگەن...

بيىل، سول الاش قايراتكەرى، قا­زاق وقىعانى باقتىكەرەي سۇل­تان­نىڭ تۋعانىنا 160 جىل، ءومىر­دەن وتكەنىنە 100 جىل بولىپ وتىر ەكەن. ول – الاشتىڭ ءۇمى­تى ءسونىپ، ورداسى ورتاسىنا ءتۇس­كەندە، سەمەيدەن تۋعان جەرىنە كو­شىپتى. ەلىنە قايتاردا ءمىر­جا­قىپ دۋلاتۇلى مەن تۇراعۇل اباي­ۇلى «جان باۋىرىم، ەسەن بول!» دەپ قيماي-قيماي قوش­تاس­قان ەكەن. جۇرەگىنە مۇڭ ارتىپ، دەرتكە شالدىققان باقتىكەرەي 1919 جىلدىڭ قاراشاسىندا ال­پىسقا قاراعان شاعىندا، ەكى جاستىڭ بىرىنە كەلمەي دۇنيەدەن ءوتتى دە، كەتتى. ونىڭ سۇيەگى جاڭا­قالاعا جەرلەنگەن دەرەك بارىن ەستىگەن ەدىك. بىراق ناقتى قاي جەردە ەكەنى بەيمالىم. قايراتكەردىڭ قابىرىن بىلمەگەن سوڭ، ونىڭ رۋحىنا باتيقا ەتىپ، ارۋاعى ءۇشىن بەيىتىنە قويعان گۇلىم وسى بولسىن دەپ ارنايى وسى ماقالانى جازىپ، تاريحي قۇجاتتى جاريالاپ وتىرمىن.

كەيىن، مۇمكىندىك بولسا، ءوزىم­نىڭ جەكە ارحيۆىمدەگى وسى تۇلعاعا قا­تىستى قۇجاتتاردى جۇيە­لەپ، جي­­ناق قىلىپ شىعا­رار­مىن. ءبى­راق ونى قولدايتىن، باقت­ى­كەرەيدى اعا دەپ ەسكەرەر قالتالى ازامات بار ما ەكەن؟! باقتىكەرەيدەي ارىستىڭ ەسىمى دە، ونەگەسى دە اتاۋسىز، ەلەۋسىز قالىپ بارادى...

 

ەلدوس توقتارباي،

عاني مۇراتباەۆ اتىنداعى رەسپۋبليكالىق جاستار سىيلىعىنىڭ

 لاۋرەاتى 

سوڭعى جاڭالىقتار