24 قازان, 12:30 429 0 سۇحبات تاڭسۇلۋ الدابەرگەنقىزى

تىلشىلەردىڭ تىرەگى، ۇستازداردىڭ ۇستازى

قازاقتىلدى اقپارات قۇرالدارىندا قولىنا قالام ۇستاعان قىز-كەلىنشەكتەر ۇستاز تۇتىپ، وزدەرىنىڭ جازۋ-سىزۋلارىندا باعدارشام سىندى قابىلدايتىن ءبىر كىسى بولسا، ول – بۇگىنگى اڭگىمەگە ارقاۋ بولىپ وتىرعان سايراش اپاي ابىشقىزى دەر ەدىك.

اعارتۋ سالاسىن جۋرناليستيكامەن قاتار ۇستاپ، ەلىمىزدىڭ مىڭداعان پەداگوگتارىنىڭ دا ۇستازى سانالاتىنى تاعى اقيقات. وعان دالەل – «قازاقستان مەكتەبى» جۋرنالىن باسقارعان جىلدارى ءبىلىم-عىلىمنىڭ دا تالاي كەلەلى تىرلىكتەرىنە ارالاسىپ، اسىرەسە، توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا قازاقتىلدى ورتا مەكتەپتەر مەن بالاباقشالاردىڭ كوپتەپ اشىلۋىنا وراسان ەڭبەك سىڭىرگەنى دە ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە.

ءوزىنىڭ سوزىمەن ايتار بولساق، «بارلىق ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ قاينارى – انا تىلىندە! مەكتەپتە ءالى بۋىنى قاتپاعان، سويلەۋ ءتىلى قالىپتاسپاعان، ءوز ويىن انا تىلىندە تولىق جەتكىزە بىلمەيتىن بالانى، ءوزى بىلمەيتىن ەكىنشى تىلمەن كۇشتەۋ – بالا پسيحولوگياسىنا ۇلكەن سوققى»،– دەپ شىرىلداعانى دا ءالى قۇلاعىمىزدا، كوكەيىمىزدە. قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى، قر ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى، تاۋەلسىز پلاتينالى «تارلان» سىيلىعىنىڭ يەگەرى سايراش ابىشقىزىمەن جاقسى ءبىر جيىندا كەزدەسىپ قالدىق.

 

– سايراش اپاي، «شىعارماشىلىق شىراعىم – باق جۇلدىزىم» كىتابىڭىزدىڭ تۇساۋكەسەرى قۇتتى بولسىن! سىزدەردىڭ تۇسىڭىزدا قالاي بولعانىن بىلمەيمىز، ءبىز جۋرناليستيكاعا كەلگەنىمىزدە، قىز بالالاردىڭ تۇرمىس قۇرعاننان كەيىن جازۋدان قالاتىنى، ولاردان مىقتى جۋرناليست شىقپايتىنى جايلى كوپ ەستىدىك؟

– شىن مانىندە، جازۋ-سىزۋعا قابىلەت دەگەنىڭىز، ول ءتاڭىردىڭ سىيى دەۋگە بولادى. سوندىقتان دا قاي سالادا جۇرسە دە، ول ءبىر كەزدەرى جۇرەكجارىپ شىعاتىن شىعارمالاردى دۇنيەگە اكەلىپ جاتادى. بۇل سۇراقتىڭ توركىنى دە وسى پىكىردەن الىس ەمەس. ويتكەنى جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىن بىتىرگەنىمەن ون جول ماقالا جازباي، گازەتتىڭ كوررەكتورلىعىنان ارى اسا الماعاندار دا ارامىزدا بارشىلىق قوي، مىنە، سونداي جاعدايدى مەڭزەگەنى بولار. ال تەحنيكالىق نەمەسە قۇرىلىس ينستيتۋتىن ءبىتىرىپ، قازاق مادەنيەتى مەن ادەبيەتىنە قوماقتى ۇلەس قوسقانداردىڭ ءجونى بولەك، ارينە، سوندىقتان دا جازۋعا قابىلەت، دارىن، ول انا سۇتىمەن بەرىلەتىن قاسيەت ەكەنى اقيقات.

– ءوزىڭىز قالاي كەلدىڭىز؟

– ءيىسى قازاق وقۋ-ءبىلىم ىزدەپ، تالانتىن شىڭداۋ ءۇشىن ءار ايماقتان، ءار ولكەدەن اسەم قالا الماتىعا اڭسارى اۋادى. مەن دە 1961 جىلى سەمەيدىڭ اقسۋات اۋدانى، اقسۋات اۋىلىنداعى ورتا مەكتەپتى كۇمىس مەدالمەن ءبىتىرىپ، وسىنداعى اباي اتىنداعى قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتىڭ تاريح-فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە قابىلداندىم. سولاي قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى جانە وعان قوسىمشا تاريح ءپانىنىڭ مۇعالىمى دەگەن ماماندىق بويىنشا قىزىل ديپلوممەن ءبىتىرىپ شىقتىم. اۋىلدان شىققان بالالاردىڭ كوپشىلىگى سول تۋعان اۋىلىن اڭساپ تۇراتىنى سىندى، مەنىڭ دە ويىمدا قالادا قالۋ دەگەن بولماپتى. ديپلومىم قولىما تيگەن كۇنى وسكەن جەرگە تارتىپ وتىردىم. اقسۋاتتاعى يۋ.گاگارين اتىنداعى  سەگىز جىلدىق مەكتەپتە مۇعالىمدىك جولىم باستالدى. ال اۋىلدا قىزمەت اتقارۋ دەگەنىڭىز، ءتىپتى قىزىق، ءتۇرلى قوعامدىق شارالارعا اتسالىسىپ، بەلسەندىلىگىڭ ارتا تۇسەدى. ءسويتىپ ءجۇرىپ، 1966 جىلى اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولىپ تاعايىندالدىم. كەلەسى جىلى ينستيتۋتتىڭ رەكتورى س.تولىبەكوۆ، كافەدرا مەڭگەرۋشىسى، اكادەميك ق.جۇماليەۆ قول قويعان اسپيرانتۋراعا شاقىرۋ قاعازىن الدىم دا، ءبىر جىلدان كەيىن اسپيرانت بولىپ قابىلداندىم. عىلىمي ەڭبەكتەر جازىلا باستادى. جازۋعا دەگەن ماحاببات وسىلاي باستالدى.

جەتپىسىنشى جىلدىڭ باسىندا «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ رەداكتسياسىنا قىزمەتكە كەلدىم. مارقۇم ۇزاق اعا باعاەۆ رەداكتور، قابىلداۋىنا كىرگەنىمدە: «اعا، رەداكتسياعا ەدەن جۋشى بولسا دا قىزمەتكە الىڭىزشى» دەگەنىم ەسىمدە.  وتە مەيىرىمدى، تالاپشىل كىسى عوي، ماعان ءبىراز كوز توقتاتىپ قارادى دا: «ءبىر-ەكى اي سىناقتا جۇرەسىڭ، ەگەر جاقسى جازىپ جاتساڭ، قابىلداناسىڭ» دەدى. مەنىڭ جۋرناليستيكاعا قادامىم وسىلاي ەل گازەتى «ەگەمەننەن» باستالعان. جەتى جىلدان كەيىن، ياعني 1977 جىلى «قازاقستان ايەلدەرى» جۋرنالىنا جاۋاپتى حاتشىلىققا اۋىستىم. ودان كەيىن پەداگوگ-جۋرناليست رەتىندە رەسپۋبليكالىق عىلىمي-ادىستەمەلىك «قازاقستان مەكتەبى» جۋرنالىنا باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى، قوسىمشا «باستاۋىش مەكتەپ» جۋرنالىنىڭ رەداكتورى قىزمەتىن اتقاردىم. ال 1987 جىلدان «قازاقستان مەكتەبى» جۋرنالىنا باسشىلىق جاسادىم. جۋرنالدىڭ جانىنان «وتباسى جانە بالاباقشا»، «ينفورماتيكا، فيزيكا، ماتەماتيكا»، «قازاق تاريحى»، «بيولوگيا، گەوگرافيا جانە حيميا» سىندى جەكە پاندەرگە ارنالعان قوسىمشالار شىعاردىق.  باس رەداكتور بولعان سوڭ قوعامدىق جۇمىستاردان تىس قالا المايسىڭ، 1989-1991 جىلدارى ارالىعىندا الماتى قالالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ ءتورايىمى، قالالىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى بولا ءجۇرىپ تە، ەلىمىزدىڭ اعارتۋ سالاسىنداعى تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى كوتەرىپ، ونىڭ وڭدى شەشىلۋىنە ۇيىتقى بولعان كەزدەرىم دە ەل ەسىندە بولار. ارينە، ەل-حالقىڭ، سول تۋعان حالقىڭنىڭ بولاشاعى – جاستاردىڭ كەلەشەگىنە الاڭدايتىندىقتان، ول سالاداعى اتقارعان قىزمەتىڭدى بۇلدامايتىنىڭ دا بەلگىلى. دەگەنمەن، ەگەمەندىكتىڭ العاشقى جىلدارى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى عانا ەمەس، ءبىلىم-عىلىمدا دا، مادەنيەتىندە دە توقىراۋشىلىق بولعانى تاريحتان وشە قويعان جوق. حالقىمىز اۋمالى-توكپەلى زاماندى باستان كەشتى. جەر-جەردەگى ورتالىقتاندىرىلعان كىتاپحانالار تۇگىلى، قازاق ءتىلدى مەكتەپتەر مەن مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەر جاۋ تيگەندەي قاڭىراپ، بوس قالعاندارى قانشاما؟!

– انا ءتىلىمىز، قازاق ءتىلى ءۇشىن كۇرەسكەن جىلدار دەڭىزشى، ول جىلداردان ءبىز دە حاباردارمىز...

– عىلىمدا دالەلدەنگەن، ون سەگىز جاسقا دەيىنگى بالالاردىڭ 40 پايىزى ءوز انا تىلىندە سويلەمەسە، ول ۇلتتىڭ بولاشاعى جوق. سول جىلدارى كوپتەگەن قالالاردا قازاقتىلدى مەكتەپتەر بالا سانىنىڭ ازدىعىنان جابىلىپ جاتتى. دەموگرافيامىز توقتاپ قالعان جوق،  حالىق سانىنىڭ قالىپتى، تۇراقتى ەكەنى بايقالاتىن. شىر ەتىپ ومىرگە كەلىپ جاتقان نارەستەلەر سانى جەتكىلىكتى بولا تۇرا، ول تاربيە وشاقتارى نەگە جابىلۋى ءتيىس؟ وسى ماسەلە وزەكتى بولدى. كوپتەگەن قانداستارىمىز قازاقتىلدى مەكتەپتەردىڭ ءبىلىم بەرۋ ساپاسىنىڭ تومەندىگىن سىلتاۋ ەتىپ، بالالارىن ورىس مەكتەپتەرىنە تىقپالادى. ال تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ، ەگەمەندىگىمىزدىڭ ءتۇپ قازىعى – ۇلتتىق ءتالىم-تاربيەدە، ادەت-عۇرپىمىزدا ەكەنىن ۇمىتۋعا اينالدىق. قارا ورىستار كوبەيدى. قوعامداعى وسى ءبىر كەزەڭنەن ەكىنشىگە وتەر تۇستاعى، اۋىسپالى تۇستاعى بەي-بەرەكەتتىلىكتى وسىنداي قاسيەتى ازداۋ، ساناسى، بۇكىل بولمىسى وزگە ۇلتتارعا ەلىكتەۋگە بەيىمدىلەر ءۇشىن «قۇلاننىڭ قاسۋىنا، مىلتىقتىڭ باسۋى» ءدوپ كەلگەنىن كورىپ، ءبىلىپ وتىرىپ، ۇندەمەي قالۋعا بولماس ەدى. ءوزىمنىڭ ىڭعايىما كەلەتىن سالا بولعاندىقتان، قالامىزداعى ءبىراز وسىنداي شارالاردىڭ باسى-قاسىندا جۇرۋگە تۋرا كەلدى. ءبىر شەنەۋنىك قۇلاق اسسا، ەندى ءبىرى ەسىگىنەن سىعالاتپاعان ساتتەر دە بولدى.

– ءسىزدىڭ جاراتىلىسىڭىزعا قاراسام، وتە نامىسشىلسىز؟..

– و، نە دەگەنىڭ،  كەز-كەلگەن قازاق قىزى تۋمىسىنان نامىسشىل، قايراتكەر. دەگەنمەن، قوعامعا، قىزمەتكە ارالاسا ءجۇرىپ، ءبىر عانا نامىسقا تيەتىن دۇنيە بار، ول ءوزىمىزدىڭ وگەي كۇي كەشىپ جۇرگەن ءتىلىمىز. يتاليالىق جيھانكەز رەناليۋ گاسپيرين: «مەن الەمنىڭ 141 ەلىن ارالادىم. سولاردىڭ ىشىندە ءوز مەملەكەتىندە ءوز تىلىندە ءومىر سۇرە الماي وتىرعان بەيشارا حالىقتى كوردىم. ول – قازاقتار»،– دەپتى ( «ەق»، 18.03.2016. «ءتىل – ۇلتتىڭ تۇتاستىعىنىڭ تۇعىرى»، نۇرباي ەلمۇراتوۆ).  وسى ءبىر ءسوز جانىمدى جەگىدەي جەيدى. نامىسىما تيەدى.

– سايراش اپاي، بىزدىڭشە قولىنا قالام ۇستاعان قىز-كەلىنشەكتەر ءالى دە ەلەپ-ەسكەرىلىپ جاتپايدى. نەگە؟

– افريكا حالقىنىڭ ءبىر شىعارماسىنان «حالقىن مىلتىقسىز جاۋلاعىڭ كەلسە، سول حالىقتىڭ ايەلىن جاۋلا» دەگەندى كوزىم شالعانى بار-دى. وتە دۇرىس ايتىلعان. ونى ءوزىمىزدىڭ مۇحاڭ دا، اتاقتى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ تە ايتقان عوي. «ەلىڭدى تۇزەيمىن دەسەڭ، بەسىگىڭدى تۇزە»! قانداي سالماقتى ءسوز. بۇيرىق!  ءسوزىڭنىڭ جانى بار. وكىنىشكە قاراي، بيلىكتەگىلەر بىلاي تۇرسىن، قولىنا قالام ۇستاعان قالامگەرلەرىمىزدىڭ ءوزى ايەل زاتىنا ارناپ ءان-جىر ارناسا دا، ماقتاۋعا كەلگەندە ساراڭ. الدە قازاقي مەنتاليتەتىمىزگە قارسى، ايەلدى ماقتاسا وسەككە قالامىز دەپ ۇرەيلەنەتىن بولار. ايتپەسە، جازۋشىلىقتان، اقىندىقتان جۋرناليستيكاعا كەلگەن، ءتىپتى ەكەۋىن دە قاتار الىپ جۇرگەن مىقتى قالامگەر قىزدارىمىز ساۋساقپەن سانارلىق بولسا دا، بارشىلىق. دەگەنمەن، وتە جاقسى بايقاعانسىڭ، ادەبي جيىنداردا، وسىنداي تۇساۋكەسەرلەردە قازاق ازاماتتارىنان قالىسپاي، قازاق ادەبيەتىنىڭ ءبىر جۇگىن كوتەرىپ كەلە جاتقان قالامگەر قىزدارىمىز جايلى ءبىر جىلى ءسوز كۇتەتىنىڭىز دە جاسىرىن ەمەس. نەگە ەكەنىن قايدام،  جۇلدە، سىي-سياپاتتاردى ايتپاعاننىڭ وزىندە، سولارعا ءبىراۋىز جىلى لەبىز ءبىلدىرىپ، توقتالىپ وتەتىندەرى نەكەن-ساياق. بۇل دەگەنىڭىز، قىز بالانى ومىرگە شىر ەتىپ كەلگەننەن باستاپ ەرەكشە ماپەلەپ، ءتالىم-تاربيەسىن ۇنەمى نازاردان تىس قالدىرماي، قاداعالاپ وتىراتىن قازاقي ۇلگى-ونەگەمىزگە دە كەسىر ەكەنىن، سول ازاماتتارىمىز بىلمەيدى ەمەس، بىلەدى. سەزەدى. بىراق ماقتاۋعا كەلگەندە «توقىراۋشىلىق» باسىم. ەشكىم بىرەۋدىڭ ماقتاۋ ءسوزى ءۇشىن، نە بولماسا قۇرمەتى ءۇشىن قولىنا قالام المايتىنى اقيقات. سوندىقتان، ول ماسەلەنى «جابۋلى قازان» كۇيىندە قالدىرايىق. بۇل ماسەلەدە  اڭگىمە وربىتسەك، وت الىپ كەتىپ، توقتاي الماي قالارمىز...

 

سۇحباتتاسقان

تاڭسۇلۋ الدابەرگەنقىزى

سوڭعى جاڭالىقتار