24 قازان 2019, 12:11 1182 0 ادەبيەت احمەت ومىرزاق

ءابدىجامىل الەمى – قازاق رۋحانياتىنىڭ مەرەيى

قازاننىڭ 22-سىندە الماتىداعى اباي اتىنداعى قازاق مەم­لەكەتتىك اكادەميالىق وپەرا جانە بالەت تەاترىندا قازاقتىڭ الەمگە تانىمال پروزايگى، «قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى» ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆتىڭ 95 جاسقا تولۋىنا وراي مەرەكەلىك شارا ءوتتى.

 سالتاناتتى جيىندا العاش ءسوز سويلەگەن قر مەملەكەتتىك حات­شى­سى قىرىمبەك كوشەرباەۆ مەرەيتوي يەسىن مە­رەيلى جاسىمەن قۇتتىقتاپ، ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جولداعان قۇتتىقتاۋ حاتىن وقىپ بەردى.

سونداي-اق قر مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى اقتوتى رايىمقۇلوۆا، الماتى قالاسىنىڭ اكىمى باقىتجان ساعىنتاەۆ، قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىمى قۋانىشبەك ىسقاقوۆتار جازۋشىعا جىلى لەبىزدەرىن ءبىلدىرىپ، قۇرمەت كورسەتتى. مەرەيتوي كەشىندە بەلگىلى جازۋشى سماعۇل ەلۋباي كلاسسيك جازۋشىمىزدىڭ ادەبي الەمى، ونىڭ ۇلتتىق ادەبيەتىمىزدە الار ورنى مەن قازاق كوركەمسوزىنىڭ قۋاتىن الەمگە تانىتار كوركەمدىك تەرەڭدىگى جونىندە جانە كورنەكتى تۇلعانىڭ ازاماتتىعى جايىندا بايانداما جاسادى. «الەمنىڭ ءابدىجامىلى» اتتى ول بايانداما جيىلعان حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ، ءجيى قول سوعىپ وتىردى.

جيىن سوڭى كلاسسيك جازۋشىنىڭ مەرەيتويىنا ارنالعان قازاق ونەرى شەبەرلەرىنىڭ كونتسەرتىنە ۇلاستى.

22 قازان 1924 جىلى قىزىلوردا وب­لىسى، ارال اۋدانى، ۇشكوڭ اۋىلى، قۇ­لان­دى پوسەلكەسىندە دۇنيەگە كەلگەن ءابدى­جا­مىل كارىمۇلى نۇرپەيىسوۆ ەكىنشى دۇنيە­جۇ­زىلىك سوعىسقا قاتىناسىپ، ءبىر اۋلەتتەن امان قالعان جالعىز تۇياق بولاتىن. سوعىستان سوڭعى داۋىردە قازاق ادەبيەتىنىڭ تابالدىرىعىنان باتىل اتتاپ، ادەبيەتتىڭ باسقا جانرلارىنا بارلاۋ جاساماي-اق، بىردەن رومان جازىپ تانىلعان.

«كۋرليانديا» (كەيىن «كۇتكەن كۇن» دە­گەن اتپەن شىقتى), «قان مەن تەر» (تري­لوگيا), «سوڭعى پارىز» (ديلوگيا) اتتى رو­ماندارىن جازىپ، كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ جانە جامبىل اتىنداعى، شولوحوۆ اتىنداعى سىيلىقتاردىڭ لاۋرەاتى بولدى. قازاق پەن كلۋبىنىڭ نەگىزىن سالۋشى جانە العاشقى باسشىسى.

ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆتىڭ باستى شى­عار­ماسى – «قان مەن تەر» تريلوگياسى قازاق تىلىندە ونشاقتى رەت قايتا باسىلىپ، كوپ تىلدەرگە اۋدارىلعان شىعارما. سونىمەن بىرگە بۇل ءۇش كىتاپتان تۇراتىن رومان جەلىسىمەن سپەكتاكل قويىلىپ، 1978 جىلى ءازىربايجان مامبەتوۆ پەن يۋري ماستيۋگين ەكى بولىمنەن تۇراتىن كينو تۇسىرگەن. سونداي-اق 2008 جىلدىڭ 14 قاراشا كۇنى اقتوبە قالاسىندا «قان مەن تەر» تريلوگياسىنىڭ كەيىپكەرلەرىنە ارنالعان (اۆتورى – ەرىك جاۋىمباەۆ) ەسكەرتكىش قويىلعان. اقتوبە وبلىستىق ساقتاعان بايىشەۆ اتىنداعى كىتاپحانانىڭ الدىندا ورنالاستىرىلعان بۇل ەسكەرتكىش – قازاقستانداعى ادەبي كەيىپكەرلەرىنە ارنالعان ءمۇسىن ونەرىنىڭ العاشقى تۋىندىسى.

ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆتىڭ شىعار­ما­شى­لىعى تۋرالى الەمگە تانىمال فرانتسۋز جازۋ­شىسى – لۋي اراگون، رەسەيلىك قالام­گەر­لەر – يۋري كازاكوۆ، سەرگەي بارۋزدين، اناتولي كيم، نيكولاي افاناسەۆ، لەۆ اننينسكي، لەونيد تەراكوپيان، ۆالەنتين وسكوتس­كي، نيكو­لاي اناستاسەۆ، يسپان اۆگۋست ۆيدال، قىر­عىز شىڭعىس ايتما­توۆ، باشقۇرت مۇستاي كاريم، نەمىستەر – لەو كوشۋت، رالف شرەدەر جانە مۇحتار اۋەز­وۆ، ءسا­بيت مۇقانوۆ، عابيت مۇسىرەپوۆ، مۇحا­مەد­جان قاراتاەۆ، تاحاۋي احتانوۆ، سەرىك قي­راباەۆ، زەينوللا قابدولوۆ، گەرولد بەلگەر، اقسەلەۋ سەيدىمبەك سەكىل­دى كور­نەكتى قازاق جازۋشىلارى تەبىرەنە جازىپ، ويلى پىكىرلەر بىلدىرگەن.

شىعارمالارى الەمنىڭ 35 تىلىنە اۋدارىلعان جانە ءومىر بويى ءوز جاز­عان­دارىنا سىن كوزىمەن قاراپ، قايتا-قايتا وڭدەپ جەتىلدىرۋدەن تىنبايتىن ءابدى­جامىل نۇرپەيىسوۆتىڭ قالامگەرلىك ەرەك­شە­لىگى جونىندە بەلگىلى قالامگەر اقسەلەۋ سەي­دىمبەك بىلاي دەگەن ەكەن: «...ءابدى­جامىلدىڭ ءومىر بويى جازعانى ءبىرتۇتاس، ءبىر عانا ەپوپەيا دەسە لايىق. ول ەپوپەيانى «XX عاسىر جانە قازاق الەمى» دەپ اتاۋعا دا بولار ەدى. عاسىر باسىنداعى سەرگەلدەڭ («قان مەن تەر»), عاسىر ورتاسىنداعى سۇراپىل («كۋرليانديا»), عاسىر سوڭىن­داعى سۇرگىن («سوڭعى پارىز») ءبىرتۇتاس سا­باق­تاس­تىعىمەن كوركەم پولوتنو قۇرايدى». انىق ءسوز، ءادىل باعا وسى بولسا كەرەك.

تۇتاس ءبىر عاسىردا قازاق كوركەم ءسوزىن ورگە سۇيرەۋدەن تانباي، سول جولدا تالاي-تالاي بيىك جەتىستىكتەرگە جەتكەن ءابد­ى­جامىل نۇرپەيىسوۆ – بۇگىنگى ادەبيە­تىمىزدىڭ كوشباسشىسى. ونىڭ قالامىنان تۋعان قۇندى شىعارمالار ماڭگىلىكتى بەتكە العان قازاق رۋحانياتىنىڭ كوگىندە جۇلدىز بولىپ جانا بەرەرى حاق.

سوڭعى جاڭالىقتار