24 قازان, 10:24 557 0 ادەبيەت احمەت ومىرزاق

كىسى ەڭبەگىن يەلەپ، كىسىمسۋدەن ساقتاسىن...

«مەشكەي دەگەن جاقسى ات ەمەس» دەگەندى جاقسى تۇسىنەتىن حالىقتىڭ ۇرپاعىنا، بۇگىندە، بىرەۋدىڭ ينتەل­لەك­تۋالدىق مەنشىگىنە قول سۇعىپ، ۇرلىق جاساۋدان ءوزىن ىركە ال­مايتىنى قاۋىپتى بولىپ بارادى. كەيىنگى داۋىردە عىلىم سالاسىندا جۇرگەن قانداستارىمىزدىڭ ارا­سىن­دا دا پلاگياتتىقتىڭ كەزدەسىپ تۇراتىنى وكىنىشتى.

جاقىندا عانا قازاقستان رەس­پۋبليكاسى عىلىم جانە ءبىلىم ۆي­تسە-ءمينيسترى فاتيما جاقى­پو­ۆانىڭ پلاگياتتىقپەن ايىپ­تال­عانى ەلدى ەلەڭدەتكەن جاڭالىق بولدى.

قازىر قانداي تۇسىنبەگەن نارسەڭ بولسا دا، ونى شايناپ، اۋزىڭا سا­لىپ بەرەتىن اقپاراتتىق تەح­نو­لوگيا زامانىندا عالامتورداعى ءىز­دەۋ جۇيەلەرىنە «پلاگيات» دەپ جا­زىپ قالساڭىز، ونىڭ «عىلىم مەن ونەر سالاسىندا بىرەۋدىڭ اۆ­تورلىعىن قاساقانا يەمدەنىپ كەتۋ» ەكەنىن ەكى-ءۇش سەكۋندتا-اق ءتۇسىن­دىرىپ بەرەدى.

ەرتەرەكتە، نەگىزىنەن، ادەبيەت سا­لاسىندا ءجيى كەزدەسىپ تۇراتىن ۇرلىقتىڭ بۇل ءتۇرىن جۇرت «ادەبي ۇرلىق» دەپ تۇسىنەتىن، كەيىنىرەك ونىڭ عىلىم مەن ونەر سالاسىندا دا بار ەكەنى بەلگىلى بولعان سوڭ، «پلاگيات» تۇسىنىگى كەڭىرەك ۇعىمعا اينالدى.

ال اقپاراتتىق تەحنولوگيا سالاسى قاتتى دامىعان كەزەڭدە «پلاگيات­تىڭ» كەزدەسپەيتىن سالاسى جوق ەكەنى بەل­گىلى بولا باستادى.

كەز كەلگەن ماسەلەدە شىندىقتى شىڭ­عىر­تىپ ايتۋعا بەيىم قازەكەم «وقىعان زا­لىمنان اسقان قاۋىپتى جوق» دەپ، ونداي شەتىن نارسەنىڭ عىلىم مەن ءبىلىم سالاسىنا تيگىزەتىن زالالىن ەرتەدەن-اق سەزدىرگەن. ال جەكە باسقا شە؟

بۇرىن دا ارااراسىندا مۇنداي ءاڭ­گى­مەلەر بولىپ تۇراتىن، الايدا ولار­دىڭ ىس­تىعى باسىلا باستاپ، ىڭعايسىز اڭگى­مە­نىڭ جۇرت جادىنان وشە باستاعان كەزىندە لاۋازىمدى ادامنىڭ كىسى ەڭبەگىن يەمدەنىپ كەتۋى جايلى حابار تاعى دا جۇرتتى ءدۇر سىلكىندىردى.

وسى جىلدىڭ تامىز ايىندا سول كەزدە ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى اكىمشىلىك جۇمىس جانە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتىن اتقارعان انار قايىربەكوۆا ءوزى قىزمەت اتقارىپ وتىرعان مينيسترلىكتەگى جاۋاپ­تى قىزمەتكەرلەردىڭ قىسىم جاساعانى تۋرالى مالىمدەمە جاساعان-دى، سونداي-اق ول ۆيتسە-مينيستر فاتيما جاقىپوۆانىڭ دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن كوشىرىپ الدى دەپ، پلاگيات رەتىندە ايىپتاعان. ا.قايىر­بە­كو­ۆانىڭ ايتۋىنشا، «انتيپلاگيات» باع­دار­لاماسىمەن تەكسەرىلگەندە جاقىپوۆا­نىڭ 258 بەتتىك ديسسەرتاتسياسىنىڭ 52,62 پايىزى وزگەلەردەن كوشىرمە ەكەنى انىق­تالعان. ياعني، وزگەلەردەن ۇرلاۋشى­لار­دىڭ جولىن كەسۋى ءتيىس مەكەمە باس­شى­لارىنىڭ ءبىرى سول قىلمىستى ءوزى جاساعان. ارينە، بۇل جاي عانا قىلمىس ەمەس، مەملەكەت  قار­جىسىنا زاڭسىز قول سالۋ بولادى، ءويت­كەنى عىلىم دوكتورى رەتىندە ف.جاقى­پو­ۆاعا قوسىمشا اقشا تولەنەدى، ال ونىڭ عا­لىم­دىعى – جالعان».

بۇل ماسەلەدە ءۇنسىز قالعىسى كەلمەگەن ۆيتسە-مينيستر جاقىپوۆا ءوزىنىڭ عىلىمي جۇمىسىنىڭ تالاپقا ساي ەكەنىن، وندا ەش­قانداي ۇرلىق جوق ەكەنىن ايتىپ، ءما­لىم­دەمە جاساپ، قر ءبىلىم جانە عىلىم مي­نيس­ترلىگى عىلىم كوميتەتى، «ۇلتتىق  مەم­لە­كەت­تىك عىلىمي-تەحنيكالىق ساراپ­تاما ور­تا­لىعى» اكتسيونەرلىك قوعامى تارا­پى­نان بەرىلگەن انىقتاماسىن جاريالاپ (ون­دا ف.جاقىپوۆانىڭ جۇمىسىنان وزگە ەڭ­بەك­تەرمەن سايكەستىك انىقتالماعانى جاي­ىندا ايتىلعان), ءوزىن اقتاعان جانە ءوزىنىڭ ار-نامىسىنا، ىسكەرلىك ابىرويىنا كىر كەلتىرەتىن اقپاراتتى جاريا­لاعان­دار­دى سوتقا بەرەتىنى جونىندە ايتقان بولا­تىن. بىراق ماسەلە، انار قايىربەكوۆا ايت­­قانداي، «حالىقارالىق دەڭگەيگە شىعىپ»، ونىڭ ديسسەرتاتسياسى رەسەيلىكتەر تاراپى­نان دا سارالانىپ، انتيپلاگيات كومپا­نيا­سىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى يۋري چەحوۆيچ اتقارىلعان ءىس جايىندا تۇسىنىك­تە­مە بەردى. 2005 جىلدان بەرى 800 ميلليون دە­رەككوزى جانە 2 دەرەكتەر بازاسى نەگىزىندە جۇ­مىس ىستەپ كەلە جاتقان رەسەيلىك «انتي­پ­لا­گيات» جۇيەسى» ارقىلى تەك­سەرىلگەندە، راسىندا دا ۆيتسە-مينيس­تردىڭ جۇمىسىنىڭ 52 پايىزدان استام جەرى كوشىرىلىپ الىن­عانى انىقتالعان. انىعىراق بىلگىسى كەلگەن ادامدارعا تەكسەرۋدىڭ ناتيجەسى مىنا سىلتەمەدە تۇر: http://wiki.dissernet.org/wsave/ZhakypovaFN2009.html

جالپى ۇرلىق جاساۋ پسيحولوگياسى – اۋىردىڭ ۇستىمەن، جەڭىلدىڭ استىمەن ءجۇرىپ ءومىر سۇرۋگە بەيىم، جانىن قيناپ ەڭبەكتەنگىسى كەلمەيتىندەر مەن ءوزىنىڭ السىزدىگىن سەزە تۇرا كۇشتىلەرمەن قاتار تۇ­رۋ ءۇشىن قىلمىستان باس تارتپايتىن ءادى­لەتسىز ادامدارعا ءتان نارسە عوي. سون­دىق­تان ولارعا وزدەرىنىڭ كەمشىلىگىنە نا­مىستانۋ سەزىمى جەتىسە بەرمەيدى. سودان بارىپ، بىرەۋدىڭ ادال ەڭبەگىنە جارماسىپ، ونى يەلەپ الۋعا ۇيالمايدى.

كەيىنگى ونجىلدىقتا قازاق عىلى­مى­نىڭ ابىرويىن توگىپ جۇرگەندەردىڭ ارا­سىندا بەلگىلى عالىمداردىڭ بولۋى، جو­عارى وقۋ ورىندارىنىڭ باسشىلارىنىڭ دا كەزدەسىپ جاتۋى قوعام تالقىسىنا ءتۇسىپ، جۇرتتىڭ نارازىلىعىن تۋدىرىپ ءجۇر. بىراق ونداي وقيعالاردىڭ سوڭى اق-قاراسى انىقتالماي، سيىرقۇيىمشاقتانىپ كەتە بەرەتىن بولعاسىن ءبىزدىڭ ەلدە پلاگياتتىق تىيىلار ەمەس.

وسىدان 6 جىل بۇرىن قازاقستانداعى اسا بەدەلدى جوو باسشىسىنىڭ جارا­تى­لىس­تانۋ عىلىمى بويىنشا جازعان ەڭبەگى مەملەكەتتىك سىيلىققا ۇسىنىلىپ جات­قان­دا اياق استىنان شاڭ شىعىپ، الگى ەڭبەكتىڭ مەمسىيلىققا ۇسىنىلماق تۇگىلى، باسىلىپ شىققانىنىڭ ءوزى قىلمىس دەپ جار سالدى كىتاپتى شۇقشيا وقىپ، پلا­گيات­تىعىن دالەلدەگەن كىسىلەر. ىزىنشە جاڭاعى «عىلىمي ەڭبەك» مارتەبەلى سىي­لىق­تىڭ تىزىمىنەن الىنىپ قالدى، سەبەبى ونىڭ قىرىق شاقتى بەتى رەسەيلىك عالىمداردىڭ كىتاپتارىنان كوشىرىلىپ الىنعانى اشكەرە بولدى.

باسشىسى قالاي بولسا، قوسشىسى سولاي دەمەكشى، رەكتورى پلاگياتتىقتا ايى­پ­تالعان وقۋ ورنىنىڭ بيولوگيا فاكۋل­تەتىنىڭ وقىتۋشىسى م.قۇرمانباەۆانىڭ 2011 جىلى باسىلىپ شىققان «بوتانيكا جانە وسىمدىكتەر بيوالۋانتۇرلىلىگى» اتتى وقۋ قۇرالىنىڭ ا. امەتوۆتىڭ «بوتانيكا»  جانە ن.مۋحيتدينوۆ س.ايدوسوۆا، ا.بەگە­نوۆ­تاردىڭ اۆتورلىعىمەن جارىق كورگەن «وسىمدىكتەر مورفولوگياسى جانە اناتو­ميا­سى» ەڭبەكتەرىنەن كوشىرىلىپ الىنعانى جايىندا باق-تاردا ماتەريالدار شىق­قان­دا جۇرت جاعاسىن ۇستاعان، قالايشا ءبىر ەلدە ءومىر ءسۇرىپ، ءبىر سالاداعى ءارىپ­تەس­تە­رى­نىڭ ەڭبەگىن تال تۇستە يەمدەنىپ كەتۋگە بولا­دى دەپ. بىراق بىزدە قاتارداعى عىلىم­مەن شۇعىلدانىپ جۇرگەن ادامداردى بى­لاي قويعاندا، ۇلكەندەردىڭ وزدەرى «سۋىق قولدى» اتانىپ جۇرگەندە نەگە تاڭ قالۋعا بولعانداي؟

انا رەكتوردىڭ «جيەندىك» ونەرى ءاش­كە­ر­ە بولعان جىلى پلاگيات ماسەلەسىندە تاعى ءبىر شۋ شىققانى بار. اناۋ-مىناۋ ەمەس، قازاقستان عىلىم-ءبىلىمىن باسقارىپ وتىرعان كىسىنىڭ 1997 جىلى قورعاعان دوك­تورلىق ديسسەرتاتسياسىنان. ول جايىن­دا ءىnsiderman.kz سايتىندا ماقالا جاريالاپ، ب.جۇماعۇلوۆ ەڭبەگىنەن پلاگياتتىققا ناقتى مىسالدار كەلتىرگەن ا.قۇداي­بەر­گەنوۆ دەگەن اۆتوردىڭ دالەلدەۋىنشە، قا­زاق­ستاندىق عالىم ۆ.ن.موناحوۆ، س.ن.ان­تون­تسەۆ، ا.ن.كونوۆالوۆ، ا.ۆ.كاجيحوۆ،  و.ب.بو­چاروۆ سەكىلدى رەسەيلىك عالىمداردان كوشىرىپ العان. ماقالا اۆتورى قانداي ەڭبەكتەن قالاي كوشىرىلگەنىن تاپتىشتەپ كورسەتىپ، ۇرلانعان عىلىمي جۇمىستاردىڭ اتتارىن اتاپ كورسەتكەن. وي-تۇجىرىم­دا­رى قولدى بولعان ەڭبەكتەردىڭ اراسىندا كسرو داۋىرىندە (1976 جىلى) جارىق كور­گەن زەرتتەۋ كىتاپتار دا بار ەكەن. ەڭ سو­را­قىسى – ب.جۇماعۇلوۆ پايدالانعان ەڭ­بەك­تەرى جايلى سىلتەمە بەرگەندە باسقا ەڭ­بەك­تەر­دى اتاپ، ءىزىن جاسىرۋعا تىرىسقان كو­رىنەدى.

كوردىڭىز بە، ەلىمىزدە پلاگياتتىقتىڭ دەڭگەيى رەكتور، ءتىپتى مينيستر دارەجەسىنە كوتەرىلگەن!

قالايشا بۇلاي بولدى، قالايشا وسىن­شا تومەندەدىك؟

بىزدىڭشە، بۇل ماسەلەنىڭ وسىنشا اسقى­نۋى ەلىمىزدەگى عىلىم سالاسىنا دەگەن تالاپ دەڭگەيىنىڭ ءتۇسىپ كەتۋىنەن بولسا كەرەك. بۇل جونىندە بەلگىلى ماتەماتيك عالىم، ۇعا اكادەميگى، مەملەكەتتىك سىي­لىق­­تىڭ يەگەرى مۇحتارباي وتەلباەۆ جۋر­ناليست اسحات رايقۇلمەن بولعان سۇق­باتىندا («عالىمدىعىم قازاقتىعىمنان سا­داعا»): «اسقار جۇمادىلداەۆ دەگەن وتە دارىندى ماتەماتيك «كەيبىر عىلىمداعى عالىمداردىڭ توقسان پايىزى پلاگياتتار. سولارمەن كۇرەسۋ كەرەك» دەپ ۇنەمى ايتادى. بىراق ولار كۇرەسسەڭ دە، كۇرەسپەسەڭ دە جەڭىلمەيدى. قايتا، PhD دوكتورانتۋرا پايدا بولعالى توقتادى. دوكتورانتۋرانىڭ تالاپتارىن جازۋعا مەن دە اتسالىسقانمىن. الايدا، ونىڭ كەيبىر تۇستارى مينيس­تر­لىكتىڭ سۇزگىسىنەن وتپەي قالدى. ويتكەنى، ول جەردە دە پسەۆدوعالىمدار بار. ەگەر وتكىزسە، وزدەرى كورنەكتى عالىم بولماي قالادى عوي»، – دەگەن ەكەن. سوڭعى ەكى ءسوي­لەمدەگى عالىمنىڭ پىكىرىنە نازار اۋدار­ساڭىز، پالەنىڭ ءبارى جوعارىدان ەكەنى بايقالىپ-اق تۇر. ياعني، قاشانعىداي «بالىق باسىنان ءشىريدى».

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءوزى عالىمدارمەن كەزدەسۋلەرىنىڭ بىرىندە قازاقستان عىلىمى تاپقان، پاتەنتى بار جاڭالىقتاردىڭ وزىنە  قىزىعۋشىلىقتىڭ جوقتىعىن ايتا كەلىپ، ونىڭ ءبىر سەبەبى «ءبىزدىڭ عىلىمي جۇمىستارىمىزدا پلا­گيات­­تىقتىڭ كەسىرىن تيگىزىپ جاتقا­نى­نان» دەگەن وي ايتقانى بار. دەمەك، اۋرۋى اسقىنعان بۇل داۋدىڭ جوعارىداعىلارعا دا جەتكەنى بەلگىلى بولىپ وتىر.

«ۇرلىقتىڭ اتى – ۇرلىق، ياعني، ۇر­لىقتىڭ ۇلكەن-كىشىسى بولمايدى» دەيتىن ەدى حالىق بۇرىن. قازىر ونىڭ دا ۇلكەنى، كىشىسى بولاتىن سياقتى. وعان سولاي قاراۋعا ۇلكەن كىسىلەردىڭ ءوزى ۇيرەنىپ بارا جاتقانداي ما؟

قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عى­لىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى مۇرات جۇرىنوۆ matritca.kz سايتىندا جۋرناليست ءمولدىر نۇرمانعا بەرگەن جاۋابىندا («عى­لىم­دى تەجەپ تۇرعان پلاگيات ەمەس...) بىلاي دەپتى: «پلاگيات» دەگەن كوپ نارسەنى ءبىلدىرىپ جاتقان جوق. پلاگيات – ول ءبىر ديسەر­تا­تسيا­نى قورعاۋ ءۇشىن بىرەۋدەن كوشىرىپ الۋ. نە­مەسە ءبىر كىتاپ جازعاندا ونى كوشىرىپ الۋ. نەمەنە كۇيىپ كەتەدى، وندا؟ تۇك تە ەمەس!

5-10 % پلاگيات بولسا، ونىڭ ەشكىمگە ەشقانداي زيانى دا، پايداسى دا جوق. ەڭ باستىسى، عىلىمي جۇمىستى ناعىز عالىم ىستەگەندە، ول ەش ۋاقىتتا پلاگيات جاسا­ماي­دى. ەگەر ول پلاگيات جاساسا، ونىڭ عىلىمي ناتيجەلەرى وندىرىسكە سالعاندا وتىرىك بوپ شىعادى دا، ءوندىرىس جۇرمەيدى».

ارينە، اكادەميكتىڭ ءسوزىن تۇسىنۋگە بو­لادى. بۇكىل عىلىم پلاگياتتىقتىڭ بات­پاعىنا باتۋى مۇمكىن ەمەس. پلاگياتقا ۇرىن­عان (قانداي مولشەردە بولسا دا) عى­لىمي جۇمىستاردىڭ ناتيجەسى ءتاجىري­بەدە قولدانىلىپ نە وندىرىسكە ەنىپ كەتە قويماس. بىراق قازاقتىڭ «داندەگەن قارساق قۇلاعىمەن ءىن قازادى» دەگەنىن قالاي ۇمىتامىز؟ بىرەۋدىڭ ەڭبەگىنەن كوشىرىپ، جانىن قيناماي عىلىمي اتاق الاتىندار كوبەيە بەرسە، وتاندىق عى­لىم­نان نە ابىروي قالادى؟ ەلدەگى ەڭ باستى عىلىمي ورتالىقتىڭ باسشىسى پلاگيات ءما­سەلەسىنە وسىلاي جەڭىل-جەلپى نارسە دەپ قاراسا، باسقالار نە دەمەيدى؟ «تۇيەنى جەل شاي­قا­سا، ەشكىنى اسپاندا كوردىڭ» كەرى كەلمەي مە؟

جالپى، پلاگيات ماسەلەسى كۇللىالەمدىك ماسەلە. اقپاراتتىق تەحنولوگيا قارىم-قاتىناستا ادامزات قوعامىنا ابجىلدىك، ىڭعايلىلىق، جىلدامدىق اكەلىپ قانا قويماي، تەرىس نيەتتىلەردىڭ ۇرلىق جا­ساۋى­نا، الەمنىڭ انا شەتىندەگى ادامنىڭ الەمنىڭ مىنا شەتىندەگى ادامعا تيگىزەر اسەرىن دە ەسەلەدى. عالامتورعا جۇكتەلگەن ينتەللەكتۋالدىق مەنشىكتىڭ تالان-تاراج بولۋى ۇيرەنشىكتى جاعدايعا اينالىپ بارا جاتىر. بىراق سولاي ەكەن دەپ سۋىق قولدى سۋماقايلاردىڭ جولىن كەسپەۋگە بولماس. ول ءۇشىن قاي سالادا دا ينتەللەكتۋالدىق مەنشىك يەسىن قۇقىعىن قورعاۋ – مەملە­كەت­تىڭ دە، قوعامنىڭ دا باستى پارىزىنا اينالۋى ءتيىس!

 

P.S.

وتكەندە قر ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆ بولون جۇيەسى بويىنشا PhD دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاۋ ماسەلەسى جايىندا ايتا كەلىپ، «دوكتورانتتار ديسسەرتاتسيالارىن قورعاۋدىڭ الدىندا مىندەتتى تۇردە حالىقارالىق بازادان انتيپلاگياتتان وتەتىن بولادى. دوكتورانتتار قازىر تەك قازاقستان بازاسى بويىنشا انتيپلاگياتتان وتۋدە. ەندى ديسسەرتاتسيا قورعايتىن PhD ستۋدەنتتەردى حالىقارالىق دەڭگەيدە پلاگياتقا تەكسەرۋ تۋرالى تالاپ قويىلادى»، – دەگەن ەدى. دەمەك، ەندىگى جاعىندا قازاقستان عىلىمىنداعى «جيەندىك جاساۋعا» بەيىمدەرگە عىلىمدا ورىن جوق دەگەن ءسوز. تەك سول ۇدەدەن شىعا الساق جارادى.

سوڭعى جاڭالىقتار