17 قازان, 10:30 389 0 ساراپتاما اسەل انۋاربەك

ىشىمدىكتى جارنامالاۋ قاجەت پە؟

باق پەن اراق-شاراپ. بۇل تۇسىنىكتەردىڭ ءبىر-بىرىنە قانداي قاتىسى بار دەيسىز بە؟ ەندەشە، نازار سالىڭىز. الداعى ۋاقىتتا ىشىمدىك جارناماسى اقپارات قۇرالدارىنىڭ جاعدايىن جاقسارتىپ، تىرشىلىگىن تۇزەتۋىنە كومەكتەسپەك. بۇگىندە اقپارات قۇرالدارىنىڭ كوبى جارناما ارقىلى كۇن كورىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. ال الكوگولدىك ونىمدەردى جارنامالاۋعا ناقتى رۇقسات بەرىلسە، وتاندىق باق-تىڭ قالتاسى قامپايۋى ابدەن مۇمكىن. بىراق بۇل قانشالىقتى ورىندى؟ 15 جىل بويى تىيىم سالىنعان مۇنداي جارناماعا رۇقسات بەرۋدەن نە ۇتامىز؟

 جارنامالاۋعا جول اشىق

2004 جىلدان باستاپ ەلىمىزدىڭ «جارناما تۋرالى» زاڭىن­دا الكوگول جارناماسىنا تىيىم سا­لىنعان. الايدا اقپارات جانە قوعام­دىق دامۋ مينيسترلىگى ەۋرازيالىق وداق ەلدەرىندە مۇنداي تاجىريبەنىڭ جوقتىعىن العا تارتىپ، زاڭ نورماسىنا وزگەرىس ەنگىزۋ قاجەت دەپ شەشكەن. سونىمەن زاڭ تۇجىرىمداماسى بويىنشا، تەلەارنالار سىرا مەن شاراپتىڭ جارناماسىن ساعات 22.00 مەن 06.00 ارالىعىندا كورسەتۋگە قۇقىلى. جارناما الكوگولدى شەكتەن تىس تۇتىنۋ زيان ەكەنى تۋرالى مىندەتتى ەسكەرتۋمەن قوسا بەرىلۋى ءتيىس.  ال گازەت پەن جۋرنالداردا ءبىرىنشى جانە سوڭعى بەتتەن باسقا بارلىق جەردە الكوگولدىك ونىمدەرگە جارناما جاساي الادى.

مينيسترلىكتىڭ مالىمدەۋىنشە، تەك قازاقستاندا وندىرىلگەن الكوگولدى سۋسىنداردى جارنامالاۋعا عانا رۇقسات بەرىلەدى. شەتەلدىك ونىمدەردى جارنامالاۋعا بۇرىنعىسىنشا تىيىم سالىنعان. ۆەدومستۆونىڭ مۇنداي شەشىمگە كەلۋىنە وتاندىق كاسىپكەرلەر مەن باق-تى قولداۋ نيەتى سەبەپ بولىپ وتىر. ويتكەنى بۇعان دەيىنگى تىيىم كاسىپكەرلەر مەن باق-قا قولايسىز جاعداي تۋىنداتىپ كەلگەن. اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمدەمەسىندە: «ۇسىنىلىپ وتىرعان نورمانىڭ نەگىزگى ماقساتى – وتاندىق باق-تى قولداۋ. ويتكەنى كوپتەگەن باق سۋبەكتىلەرى جارناما قاراجاتى ەسەبىنەن جۇمىس ىستەيدى. جارنامادان تۇسكەن تابىس جۋرنالداردىڭ 60 پايىزىن، گازەت كولەمىنىڭ 70 پايىزىن، ال تەلە جانە راديوباعدارلامالاردىڭ ەفير ۋاقىتىنىڭ شامامەن 100 پايىزىن قۇراۋى مۇمكىن. ءوز كەزەگىندە، باق-تاعى جارنامادان تابىس الۋ مۇمكىندىگى جاڭالىقتار لەنتاسى باعدارلامالارىنىڭ ساپاسىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. الايدا قازاقستاندا «جارناما تۋرالى»، «باق تۋرالى» زاڭدار ارقىلى 2004 جىلدان بەرى الكوگول ءونىمىن جارنامالاۋعا تىيىم سالىنعان. بۇل رەتتە ەاەو ەلدەرىندە، اتاپ ايتقاندا، بەلارۋس، ارمەنيا جانە قىرعىزستاندا باق-تا الكوگولسىز ونىمدەردى جارنامالاۋعا تىيىم سالىنعان جوق»، – دەلىنگەن.

جاڭا زاڭعا سايكەس، ءونىمنىڭ ءوزىن ەمەس، تەك تاۋارلىق ماركاسى مەن اتالىمىن عانا جارنامالاۋعا رۇقسات بەرىلەدى. ونداي جارنامادا بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردى كورسەتۋگە جانە مۋلتيپليكاتسيا نەمەسە انيماتسيا تۇرىندە تۇسىرۋگە بولمايدى. روليكتە جارنامالاناتىن ءونىمنىڭ ەمدىك قاسيەتتەرى بار دەپ سەندىرۋگە، شەكسىز تۇتىنۋعا ۇندەۋگە، ونى ىشپەيتىندەردى ايىپتاپ، مازاقتاۋعا، وزگە ادامدارمەن ءوزارا قارىم-قاتىناستى نىعايتۋعا ىقپال ەتەدى دەپ ايتۋعا تىيىم سالىنادى.

كىمگە قانداي  پايدا بار؟

سونىمەن ەلىمىزدە ىشىمدىك جارناماسىنا رۇقسات بەرىلمەك. بۇل باق پەن كاسىپكەرلەر ءۇشىن ءتيىمدى بولعانىمەن، قاراپايىم حالىققا قانداي پايدا بەرمەك؟ حالىققا زياندى دۇنيەنى جارنامالاۋعا نەگە قۇشتار بولىپ تۇرمىز؟ 2004 جىلى الكوگولدى ونىمدەردى جارنامالاۋعا تىيىم سالىنعاندا، قوعامدا ءارتۇرلى پىكىرلەر ايتىلدى. سودان بەرى ىشىمدىك جارناماسى جونىندەگى تالقىلاۋلار تولاستاعان ەمەس. ءتۇرلى جايتتى سەبەپ قىلىپ، تىيىمدى جەڭىلدەتۋگە تىرىسقاندار دا تابىلدى. 2015 جىلى دەپۋتاتتار قاۋىمى سىرا جارناماسىنا سالىنعان تىيىمنان باس تارتۋ تۋرالى ۇسىنىستارىن بىلدىرگەن. دەپۋتاتتاردىڭ سول كەزدەگى سوزىنە سۇيەنسەك، وزىمىزدە وندىرىلەتىن الكوگولى از سۋسىنداردى تەلەارنالاردا جارنامالاۋ اۋاداي قاجەت. ويتكەنى قازاقستاندا اقپارات قۇرالدارى ارقىلى سىرانى كورسەتۋگە تىيىم سالىنعالى بيۋدجەت ساتىلىمنان سالىق رەتىندە تۇسەتىن ميلليونداعان تەڭگەدەن قاعىلىپ وتىر ەكەن. ەسەسىنە جۇرت جارناماسى جەر جارعان رەسەيدىڭ ءونىمىن ساتىپ الۋعا دەن قويعان. ياعني، قوماقتى پايدانى دا كورشىلەرىمىز كورىپ جۇرگەندىگىن ايتادى.

ال كورشىلەس قىرعىزستان كەرىسىنشە ىشىمدىك جارناماسىنا سالىناتىن تىيىمدى كۇشەيتۋگە دەن قويۋدا. ماسەلەن، وتكەن جىلى قىرعىزستان پرەزيدەنتى سوورانباي جەەنبەكوۆ ەلدە ينتەرنەتتە الكوگولدى ىشىمدىكتەردى جارنامالاۋعا تىيىم سالۋدى قولدايتىندىعىن مالىمدەگەن. «جارناما تۋرالى» زاڭدا سپيرتتىك ىشىمدىكتەردى جارنامالاعانى ءۇشىن 10 مىڭنان 70 مىڭ سومعا دەيىن ايىپپۇل سالۋ قاراستىرىلعان. زاڭ بۇزىلسا جارناما بەرۋشى، جارنامانى جاساۋشى جانە ونى تاراتۋشى دا جاۋاپقا تارتىلادى.

ىشىمدىككە سۇرانىس كوبەيگەنى راس پا؟

ءاۋ باستا ىشىمدىك جارناماسىن توقتاتۋداعى باستى ماقسات – ماسكۇنەمدىكتى ازايتۋ بولعان. الايدا ودان اششى سۋعا ەلىرگەندەردىڭ سانى ازايعان جوق. ءوندىرىس كولەمى دە جىل ساناپ ارتىپ بارادى. ويتكەنى الكوگولدى ونىمدەرگە دەگەن سۇرانىس كوپ. بۇگىندە ەلىمىزدە الكوگول ءونىمىن ساۋدالايتىن 50 مىڭعا جۋىق ساۋدا ورنى تىركەلگەن. مۇنىڭ تىم كوپ ەكەندىگىن ماماندار دا راستاپ وتىر. ال شەت ەلدەردە ءبارى باسقاشا. مىسالى، فرانتسيادا 3 مىڭ تۇرعىنعا 1 الكوگول دۇكەنىنەن كەلسە، يسلانديادا 15,9 مىڭ ادامعا، نورۆەگيادا 30 مىڭ ادامعا كەلەدى ەكەن. قازاقستاندا 400 تۇرعىنعا 1 دۇكەننەن اينالادى. كوز الدىمىزداعى مۇنداي تسيفرلار ەلىمىزدە ماسكۇنەمدىك دەرتىنىڭ الدىن الۋ شارالارىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ قيىنداۋ ەكەندىگىن ۇعىندىرسا كەرەك-ءتى. ايتەۋىر ەلىمىزدە كەشكى 21.00-دەن كەيىن سپيرتتىك ىشىمدىكتەردى ساتۋعا تىيىم سالىنعاندىعى كوڭىلىمىزگە مەدەۋ. بىراق مۇنىڭ ءوزى تولىق جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر دەگەنگە سەنۋ قيىن. بارلىق دۇكەندەردىڭ بىردەي بۇل تالاپقا باعىنىپ جاتپايتىنى بەلگىلى. ءتىپتى، رەسمي تىركەلمەستەن، اراق-شاراپ ساتۋمەن اينالىساتىن دۇكەندەر دە بار.

دەرەك كوزدەرىنە سۇيەنسەك، ەلىمىزدە جان باسىنا ءبىر ادام جىلىنا 11 ليتر تازا ەتيل ءسپيرتىن قولدانادى ەكەن. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى حالىقتىڭ جان باسىنا شاققانداعى الكوگول تۇتىنۋىنىڭ شەكتى دەڭگەيىن ەسەپتەگەن. ۇيىمنىڭ دەرەگىنشە، الكوگولدى تۇتىنۋ دەڭگەيى جىلىنا 8 ليتردەن اسپاۋى ءتيىس. ال ىشىمدىكتى ودان ارتىق تۇتىنۋ ۇلتتىڭ ازىپ-توزۋىنا اكەلىپ سوعۋى ابدەن مۇمكىن.

ىشىمدىكتەردى شامادان تىس قولدانۋ ادامزات دەنساۋلىعىنىڭ جانە ولاردىڭ ەڭبەككە قابىلەتتىلىگىنىڭ ناشارلاۋىنا سەبەپ بولادى. الەم عالىمدارىنىڭ زەرتتەۋ جۇمىستارى دۇنيە جۇزىندە ءاربىر 10 سەكۋند سايىن اششى سۋدىڭ كەسىرىنەن شامامەن 1 ادام كوز جۇماتىندىعىن دالەلدەيدى. جىل سايىن الەمدە ىشىمدىكتى شامادان تىس تۇتىنۋدىڭ ناتيجەسىندە 3,3 ميلليون ادام قازا تاباتىن كورىنەدى. ال 20-39 جاس ارالىعىنداعى ادامدار اراسىنداعى ءولىم-ءجىتىمنىڭ 25 پايىزى الكوگولدىڭ اسەرىنەن ورىن الادى.

دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ دەرەكتەرىنشە، الەمدەگى ءتۇرلى اۋرۋلارعا الىپ كەلەتىن ءۇشىنشى فاكتور – ىشىمدىك. ال تمد ەلدەرى اراسىنداعى ءولىم-جىتىمگە باستى سەبەپكەر بولاتىن الكوگول ەكەن. شىن مانىندە، الكوگول – ادامنىڭ جۇيكە جۇيەسىن قوزدىراتىن جاساندى زات. ول ميعا بىردەن اسەر ەتىپ، پسيحيكالىق جانە مىنەز-قۇلىق اۋىتقۋلارىنا، ونىڭ ىشىندە ىشىمدىككە تاۋەلدىلىككە، باۋىر تسيرروزى، قاتەرلى ىسىكتىڭ كەيبىر تۇرلەرىنە، جۇرەك-قان تامىرلارىنىڭ اۋرۋلارى جانە تاعى باسقا اۋىر جۇقپالى اۋرۋلارعا اكەپ سوعادى. ىشىمدىكتىڭ اسەرىنەن ادامدار ءتۇرلى قىلمىستارعا بارادى.

قالاي دەسەك تە، ۆەدومستۆو تاراپىنان ۇسىنىس ايتىلدى. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ قامىن كۇيتتەگەن مينيس­ترلىكتىڭ ۇسىنىسى قاناعاتتاندىرىلسا، الكوگولدى ونىمدەر ەركىن جارنامالاناتىن بولادى. ال بىزدە مۇنىڭ قوعامعا ەش زيانى تيمەۋىن تىلەگەننەن وزگە شارا جوق.

 

سوڭعى جاڭالىقتار