17 قازان, 10:06 441 0 ساراپتاما احمەت ومىرزاق

بەينەتىڭنىڭ زەينەتى بۇيىرعانعا نە جەتسىن

قازاقتا «بەينەتىڭنىڭ زەينەتىن كور» دەگەن جاقسى تىلەك بار. سونداي-اق، «بەينەت ءتۇبى – زەينەت»، «جاسىڭدا بەينەتىن كورسەڭ، قارتايعاندا زەينەتى بۇيىرار» دەپ تە ماقالداتىپ جاتادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، ەڭبەك ەتە بىلگەنگە ونىڭ راحاتى دا بۇيىرادى دەيدى حالىق دانالىعى.

ارينە، بۇرىندا زەينەت ۇعىمى قارتايعاندا ءوزىڭ جيعان مال-دۇنيەنىڭ راحاتىن كورىپ، تاربيەلەپ وسىرگەن ۇل-قىزدىڭ قامقورلىعىنا بولەنۋ ماعىناسىندا تۇسىنىلسە، قازىر زەينەتكە شىعۋ، زەينەتكەر، زەينەتاقى دەگەن ۇعىمدار ەلىمىزدىڭ اتا زاڭىمەن بەلگىلەنىپ، ەل ازاماتتارىنا ءتۇرلى جاعدايدا بەرىلەتىن وتەماقى. ول ازاماتتارعا زاڭدا كورسەتىلگەن بەلگىلى ءبىر جاسقا تولعاندا، مۇگەدەكتىگىنە بايلانىستى، اسىراۋشىسىنان ايرىلعاندا، ارناۋلى قىزمەت اتقارعان جىلدارى ءۇشىن بەرىلەدى.

زەينەتاقى جۇيەسى الەم مەملەكەتتەرىنىڭ بارىندە بار، تەك ولاردى جيناقتاۋ مەن بەرۋ ماسەلەسى عانا ءارتۇرلى.

قازاقستان 1998 جىلى 1 قاڭتاردان باستاپ زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋدىڭ جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنە كوشتى. جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ ارتىقشىلىعى – زەينەتاقىعا جەتكىلىكتى اقشا جيناي الماعان ادامداردى دا زەينەتاقىمەن قامتاماسىز ەتە الادى. ودان بەرىدە ءتۇرلى دەربەس جەكەمەنشىك زەينەتاقى قورلارى قۇرىلىپ، ءتۇرلى مەكەمەلەردە ىستەگەن ادامدار ءوز مەكەمەسىمەن كەلىسىم-شارت جاساسقان زەينەتاقى قورلارىنا اقشا اۋدارىپ وتىرسا، 2013 جىلعى 22 تامىزدا قىزمەت ساپاسىن كوتەرۋ، زەينەتاقى اكتيۆتەرىن دۇرىس ەسەپكە الۋ، سونداي-اق زەينەتاقى جيناقتارىن جوسپارلاۋ مادەنيەتىن كوتەرۋ ارقىلى زەينەتاقى جيناقتارىن قالىپتاستىرۋدا سالىمشىلارعا ۇيىمداستىرۋشىلىق كومەك كورسەتۋ ءۇشىن بىرىڭعاي جي­ناقتاۋشى زەينەتاقى قورى – «بجزق» اق قۇرىلىپ، سودان بىلاي ەلى­مىز ازاماتتارىنىڭ سالىمدارى ءبىر جەرگە جينالىپ، ءبىر ورتالىقتان باسقارىلاتىن بولدى.

بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىندە ءاربىر ازامات ءوز ەڭبەكاقىسىنىڭ 10 پايىزىن زەينەتاقى جارناسىنا اۋدارىپ، ءوز زەينەتاقىسىن ءوزى جينايتىن دا، زەينەتكە شىققان كەزدە جيناقتالعان قاراجات سالىمشىلارعا ولاردىڭ جەكە زەينەتاقى شوتتارى ارقى­لى تولەنىپ وتىراتىن. (بۇنىڭ ءبا­رى قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا زەي­­نەتاقى تاعايىنداۋ جانە تولەۋ ءتارتىبى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى نەگىزىندە جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ تۋرالى» زاڭىمەن جانە وزگە دە زاڭ اكتىلەرىمەن جۇزەگە اسىرىلادى). دەگەنمەن سوڭعى جىلداردا ەلىمىزدىڭ زەينەتاقى قورىنا قاتىستى بىرنەشە رەفورمالاۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ، ءتۇرلى داۋلى ماسەلەلەر تۋىنداپ جۇرگەن جايى بار.

زەينەتاقى جارناسىن تولەۋ ءتارتىبى وزگەرە مە؟

وزگەرەدى. ويتكەنى 2020 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ، جۇمىس بەرۋشىلەر ءار قىزمەتكەرىنىڭ زەينەتاقىسى ءۇشىن نەگىزگى جارناعا قوسا ء(ار ادامنىڭ بۇرىننان اۋدارىپ كەلە جاتقان 10 پايىزدىق جارنا), ءوز قارجى قورىنان 5 پايىز جارنا اۋداراتىن بولادى (ازاماتتىق كەلىسىم شارتپەن جۇمىس ىستەيتىندەرگە جۇمىس بەرۋشى تاراپىنان قوسىمشا 5 پروتسەنت جارنانى اۋدارمايدى). ول زاڭمەن مىندەتتەلگەن. بۇل بولاشاق زەينەتكەرلەردىڭ زەينەتاقىسىنىڭ مولشەرىن كوبەيتۋ ءۇشىن جاسالعان ەكەن. الايدا، قىزمەتكەر زەينەتكە جەتپەي قايتىس بولسا، جيناقتالعان قاراجاتى مۇراگەرلەرىنە بەرىلمەيدى. ويتكەنى زەينەتاقى قورىنداعى قاراجات تەك جيناۋشى يەسىنە عانا تيەسىلى دەپ سانالادى.

زەينەتاقى مولشەرى وسە مە؟

2020 جىلعى قاڭتاردان باستاپ زەينەتاقى وسەدى. ول تۋرالى وسى ايدىڭ باسىندا قر ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى ءبىرجان نۇرىمبەتوۆ ايتقان بولاتىن.

ەلىمىزدە قازىر زەينەتاقىنىڭ ور­تاشا مولشەرى 86 مىڭ تەڭگە بولسا، جوعارى مولشەرى 117 مىڭ تەڭگەگە جەتەدى ەكەن. بۇل جونىندە بايانداعان ب.نۇرىمبەتوۆ: «وتكەن جىلدىڭ ورتاسىندا بازالىق زەينەتاقى اجەپ­تاۋىر ءوستى. بۇگىندە ەڭ تومەنگى زەي­نەتاقىنىڭ مولشەرى – 35 مىڭ تەڭگە. بازالىق زەينەتاقى 54 مىڭ تەڭگە بولىپ وتىر. بۇگىندە زەينەتاقى تولەۋ جاعىنان پروبلەما جوق. تولەمدەر ۋاقىتىندا بەرىلەدى، – دەگەن ەدى.

مينيستر زەينەتاقىنىڭ مولشەرى جىل سايىن ينفلياتسيادان 2 پروتسەنتكە كوتەرىلىپ وتىرعانىن ايتا كەلىپ: «2020 جىلى قاڭتار ايىنان باستاپ ءبىزدىڭ بارلىق زەينەتكەرىمىز ءۇشىن زەينەتاقى تولەمدەرى مىندەتتى تۇردە وسەتىن بولادى. تولەمنىڭ مولشەرى ينفلياتسيانىڭ ورتاشا دەڭگەيىنە قاراي ەسەپتەلەدى»، – دەپ تۇجىردى ءسوزىن.

قازىرگە كەزدە ەلىمىزدە 2 ميلليون 190 مىڭ زەينەتكەر ەسەپكە الىنعان. ونىڭ 1270-ءى سوعىس ارداگەرى جانە وسى ساناتقا تەڭەستىرىلگەن 22 مىڭ ادام بار.

زەينەتاقى قورىنداعى اقشالار قالاي پايدالانىلماق?

ءبىراز ۋاقىتتان بەرى قوعام اراسىندا زەينەتاقى قورىنداعى جيناقتالعان اقشانى بەلگىلى ءبىر ماقساتتارعا جۇمساۋ ماسەلەسى قوعامدا قىزۋ تالقىعا ءتۇسىپ ءجۇر. قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىققا جولداۋىندا وسى ماسەلەگە ارنايى توقتالىپ، زەينەتاقى قورىنداعى اقشانى پايدالانۋعا رۇقسات بەرۋ ماسەلەسىن شەشۋدى تاپسىرعان بولاتىن. بۇل بويىنشا جاۋاپتى قر ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى زەينەتاقى قورىنداعى قاراجاتتىڭ ءبىر بولىگىن پايدالانۋعا قاتىستى ۇسىنىستار جاساۋعا دايىندالىپ جاتقانى بەلگىلى. قر پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىن­باسارى – قارجى ءمينيسترى ءاليحان سمايىلوۆ پرەزيدەنت جولداۋىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى جالپىۇلتتىق ءىس-شارالار جوسپارىندا زەينەتاقى جيناعىن پايدالانۋعا قاتىستى تاپسىرما بار ەكەنىن ايتا كەلىپ، «ۇكىمەتكە حالىقتىڭ جەكەلەگەن ساناتتارىنا زەينەتاقى قورىنداعى اقشانىڭ ءبىر بولىگىن باسپانا مەن بىلىمگە جۇمساۋعا رۇقسات بەرۋ تۋرالى تاپسىرما بەرىلدى. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى مۇددەلى ورگاندارمەن بىرلەسىپ، ءتيىستى ۇسىنىستاردى ازىرلەيدى. ولار بەكىتىلگەن مەرزىمدە قاجەتتى ۇسىنىستاردى دايىنداپ، قوعامدىق تالقىلاۋعا شىعارادى دەپ ويلايمىن»، – دەگەن بولاتىن.

زەينەتاقى قورىن باسقا ماقساتقا پايدالانۋدىڭ قاۋپى بار ما؟

جالپى زەينەتاقى قورىنداعى جينالعان قاراجاتتى بەلگىلى ءبىر ماقساتقا ءتيىمدى پايدالانىپ، ونى كوبەيتىپ وتىرۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىن شارالار جاساۋ ماسەلەسى جوعارى جاق­تا ءبىرازدان بەرى اڭگىمە بولىپ كەلەدى. وعان سەبەپ، كەيبىر سالىمشىلار زەينەت جاسىنا جەتپەي ومىردەن وتسە، ولاردىڭ قارجىسى جۇمسالماي قالادى، سونداي-اق قوزعاۋسىز تۇرعان قاراجاتقا جىل ارالاتىپ كەلىپ تۇراتىن قۇنسىزدانۋدىڭ اسەرى ءتيۋى مۇمكىن. سوندىقتان ونى جيناقتاۋشى ازاماتتاردىڭ پايدالانۋىنا رۇقسات ەتۋ (نەسيەسىن وتەۋگە، يپوتەكالىق نەسيەگە پايدالانۋعا) كەرەك دەگەن دە اڭگىمەلەر بولىپ ءجۇر. بۇل تۇرعىدا قر ۇلتتىق بانك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ولەگ سمو­لياكوۆتىڭ پىكىرى نازار اۋدارارلىق.

«مەن ءوزىم زەينەتاقى جيناقتارىن كرەديتتى جابۋ ءۇشىن پايدالانۋعا قارسىمىن. بۇل – مەنىڭ جەكە پىكىرىم. ءيا، نەشە ءتۇرلى جاعدايلار بولادى. قارجىلاي قيىندىقتار بولعاندا نەسيە الۋعا تۋرا كەلەدى. كەپىلدىك تە بار. ال كرەديتتى اقشامەن، يا بولماسا، كەپىلدىكپەن وتەۋ كەرەك. بىراق بجزق-داعى جيناقتار زەينەتكە شىققاننان كەيىن كەرەك قوي. ماسەلەن، ول اقشانى پايدالانۋعا رۇقسات بەرىلسە، نەسيە العان ادام زەينەتاقى جيناقتارىن جۇمساپ، كەپىلدىكتەن دە ايرىلۋى مۇمكىن. مەنىڭشە، ونداي جاعدايدا زەينەتاقى جيناقتارىن كرەديتتى جابۋ ءۇشىن پايدالانعان قيسىنسىز سياقتى»، – دەيدى ول.

راسىندا ەلىمىزدەگى بارلىق ازاماتتىڭ زەينەتاقى جيناقتارى بىردەي ەمەس. سوندىقتان زەينەتاقى قورىنداعى اقشالار بوگدە ماقساتتارعا پايدالانىلسا، كەيبىر ازاماتتارعا زەينەتاقىسىز قالۋ قاۋپى ءتونۋى مۇمكىن.

2014 جىلعى قازاندا بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنان ازەربايجان حالىقارالىق بانكىنە 250 ملن اقش دوللارى كولەمىندە قارجى سالىنىپ، ارادا ءۇش جىل وتكەندە – اتالعان بانك ءوزىن سوتتان بانكروت دەپ تانۋدى سۇراعان كەزدە، قازاقستاندىقتاردىڭ قاراجاتى شەتەلدەن قايتپاي قالا ما دەگەن قورقىنىش بولعان ەل اراسىندا. بىراق قازاقستان ۇكىمەتى ونى باقىلاۋدا ۇستاپ وتىرعانىن، قارجىنىڭ بىرتىندەپ قايتىپ جاتقانى تۋرالى مالىمدەمە جاساعان بولاتىن.

جاسىراتىن نەسى بار، بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنان ەلىمىزدەگى بانكتەردى دامىتۋ ءۇشىن تالاي رەت قارجى اۋدارىلعان. ماسەلەن، وسىدان ەكى جىل بۇرىن بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنان 21 بانككە 397 ملرد تەڭگە سالىنعانى بەلگىلى بولعان ەدى.

زەينەتاقى قورىنان كىمدەر اقشا الا الادى؟

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قول­دانىستاعى زاڭىنا سايكەس، 2018 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ زەينەت­اقى جيناعى اي سايىن تولەنەدى. بۇل زەينەتكەرلەردىڭ زەينەتاقىسىن كوبەيتۋگە جانە ونى ۇزاق ۋاقىت الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. دەگەنمەن كەي جاعدايدا زەينەتاقىنى بىردەن شە­شىپ الۋعا دا بولادى. قالاي؟

ازامات زەينەت جاسىنا كەلگەن سوڭ ونىڭ شوتىنداعى اقشا ەڭ تومەنگى زەينەتاقىنىڭ 12 ەسەلەنگەن مولشەرىنەن اسپاسا، جيناقتالعان بار قاراجاتتى بىردەن الۋىنا بولادى.

مىسالى، بىردەن شەشىپ الۋعا بولاتىن قاراجاتتىڭ كولەمى 2019 جىلى 433 296 تەڭگە دەپ ەسەپتەلگەن. وسى جىلى زەينەتكە شىققان ادامنىڭ زەينەتاقى قورىندا جيناعان بار اقشاسى وسى مولشەردەن ارتپاسا، تولىق الۋعا مۇمكىندىك بەرىلگەن. زەينەت جاسىنا جەتكەن سالىمشىلار مەن 1, 2 توپتاعى ءومىر بويىنا مۇگەدەك بولىپ قالعان ادامدار زەينەتاقىنى اي سايىن الا الادى.

زەينەتاقى قورىنداعى قاراجات جونىندە نە بىلەمىز؟

2019 جىلعى 1 قاڭتاردا زەينەتاقى قورىنداعى قارجى كولەمى 9,38 تريلليون تەڭگەنى كورسەتكەن.

ۇلتتىق بانك ءباسپاسوز حابارلاماسىندا وسى جىلدا زەينەتاقى جيناقتارى 1,5 تريلليون تەڭگەگە كوبەيگەنى ايتىلعان. سونداي-اق 1 قاڭتاردان باستاپ مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارى بويىنشا سالىمشىلاردىڭ جەكە زەينەتاقى شوتتارى سانى 9,9 ميلليون ەكەن. بىلتىرعى زەينەتاقى تولەمدەرىنىڭ سوماسى 168,6 ميلليارد تەڭگەگە جەتكەن.

P.S.

«اماناتقا قيانات جۇرمەيدى» دەگەن ءسوز بار حالقىمىزدا. دەگەنمەن، قالتاسى باردىڭ ءبارىنىڭ كوكەيىن اقشا تەسكەن زاماندا ەل ازاماتتارىنىڭ زەينەتكە شىققاسىن قاجەتىمە جۇمسارمىن دەپ جيناعان قاراجاتىنىڭ تالان-تاراج بولماۋىن قاداعالاۋ دا وڭاي ەمەس. جينالعان اقشانىڭ قۇنىن تۇسۋدەن ساقتايمىن دەپ ينۆەستيتسياعا سالىنعان قاراجاتتارعا قاۋىپ ءتونىپ، حالىققا بەرگەن نەسيەسىنەن ۇستەمە اقشا الىپ وتىرسا دا قيىن جاعدايعا ءتۇسىپ قالا بەرەتىن بانكتەردى قۇتقارۋعا زەينەتاقى قورىنان اقشا بولىنە بەرگەنى سالىمشىلاردى الاڭداتاتىنى انىق.

قانداي رەفورما جاساسا دا ۇكىمەت ەل ازاماتتارىنىڭ بەينەتپەن تاپقانىنىڭ زەينەتىن كورۋىنە قيىندىق تۋدىرماۋى ءتيىس.

سوڭعى جاڭالىقتار