10 قازان, 12:10 165 0 رۋحانيات "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

قازاق ءبىلىمىن قارىشتاتقان – قاتاەۆ

بۇگىنگى كۇنى تۋعانىنا 100 جىل تولىپ وتىرعان قوعام قايراتكەرى تۇرعانبەك قاتاەۆتىڭ بۇكىل سانالى عۇمىرى ەل تاريحىنىڭ كەڭەستىك كەزەڭىمەن تىكەلەي بايلانىستى.  «تۇلعانى تانۋ ءۇشىن، الدىمەن ول ءومىر سۇرگەن زاماندى ءبىلۋ كەرەك» دەگەن قاعيداعا ساي، ءبىز بۇل ماقالامىزدا باستى كەيىپكەرىمىزدىڭ ءومىر جولىن، تۇلعالىق بولمىسىن تانىپ-ءبىلۋ ءۇشىن، ول ءومىر سۇرگەن ءداۋىردىڭ كەزەڭدەرىمەن بايلانىستىرا قاراستىرامىز. 

 تۇرعانبەك قاتاەۆ 1919 جىلعى 14 قىركۇيەكتە الماتى وبلىسى، ىلە اۋدانى، ءالي اۋىلىندا قاراپايىم وتباسىندا ءدۇ­نيەگە كەلگەن. بۇل كەز –  كەڭەستىك بيلىكتىڭ قازاقستاندا جاڭادان ورناپ، ازامات سوعىسىنىڭ ءورتى لاۋلاپ تۇرعان جىلدار بولاتىن. بۇل جىلدار ارينە، جاس ءسابيدىڭ ەسىندە جوق جانە ونىڭ ساناسىنا اسەر ەتە قويمايدى. اكەسىنەن ەرتە ايىرىلىپ، اناسىنىڭ تاربيەسىندە بولادى، جە­تىم­دىكتىڭ اششى ءدامىن تاتادى. وتباسىنىڭ تۇڭ­عىشى بولعاندىقتان، دالانىڭ جانە ءۇيدىڭ قارا جۇمىستارىنا  ەرتە ارالاسىپ، بالالىق شاقتىڭ نە ەكەنىن بىلمەي وسەدى. ت.قاتاەۆ ءوزىنىڭ ەستەلىك كىتابىندا: «ماعان  8 جاسىمنان باستاپ جۇمىس ىستەۋىمە تۋرا كەلدى.  بايلاردىڭ قوزىلارى مەن بۇزاۋ­لا­رىن باعىپ، ءوز نانىمدى ءوزىم تاۋىپ جەدىم، اناما كومەكتەستىم»، –  دەپ ەسكە الادى. بۇل 1927 جىلدار بولاتىن.

تۇرەكەڭنىڭ جاستايىنان تاباندىلىعى مەن قايسارلىعى، العا قاراي ۇمتىلىسى ونى 12-13 جاسىندا قازاق اكسر-نىڭ توراعاسى وراز يساەۆقا الىپ بارادى. بىرنەشە كۇن توراعاعا كىرگىزبەسە دە، ول العان بەتىنەن قايتپايدى. اقىرى ونى توراعا كومەكشىلەرىنىڭ ءبىرى قابىلداپ، اۋىلشا­رۋا­­شى­لىق تەحنيكۋمىنىڭ دايىندىق ءبولى­مىنە تۇسۋگە جولداما بەرەدى. 1933 جىلدان كەيىن بۇكىل ەلدەگى سياقتى «ءالي» اۋىلىندا دا جاعداي تۇراقتالا باستايدى.

1937 جىلى تۇرەكەڭ مەكتەپتى ءبىتىرىپ، تۋعان اۋىلىندا بۋحگالتەر بولىپ ەڭبەك جولىن باستايدى.  تۇرەكەڭنىڭ تاعى ءبىر ەسىن­دە ساقتالىپ قالعان  جاعدايعا – جاپپاي رەپرەسسيانىڭ «ءالي» اۋىلىندا دا ءجۇ­رۋى جاتتى. 1937-1939 جىلدارى ەشقان­داي كىناسى جوق، بىرنەشە  وتە قاراپايىم اۋىل­داستارى رەپرەسسيانىڭ قۇربانىنا اينالادى.

تۇرعانبەك قاتاەۆتىڭ ازامات، تۇلعا بولىپ قالىپتاسۋىنا اسەر ەتكەن جاعداي – ونىڭ ومىرىندەگى كەلەسى بەلەستەر بولدى. ول بەلەستەرگە  – 1939 -1941جىلدار ارا­لى­­عىن­دا اسكەر قاتارىندا قىزمەت ەتۋى مەن 1941-1944 جىلدارى ۇلى وتان سوعىسىنىڭ الاپات مايدانىنىڭ الدىڭعى شەبىندە جاۋمەن بەتپە-بەت كەلىپ، جان الىسىپ، جان بەرىسكەن كەزدەرى جاتتى.

تۇرەكەڭ ءوزىنىڭ قۇرداستارىمەن بىرگە 1939 جىلى ىسكەر قاتارىنا شاقىرىلىپ، تاشكەنت تۇبىندەگى شىرشىق قالاسىندا ارتيل­لەريالىق بولىمدە قىزمەت اتقارادى. ەكى جىلدىق اسكەري قىزمەت 20 جاسار جاس جىگىتتى ابدەن شيرىقتىرادى، ساياسي ساۋاتى وسەدى، مورالدىق-پسيحولوگيالىق جاعى­نان ءپىسىپ جەتىلەدى. ول ەفرەيتور اتاعىن الىپ،  ۆكپ(ب) قاتارىنا كانديدات بولىپ قابىل­دا­نادى. بۇل سول جىلدارداعى جاس جىگىت ءۇشىن ۇلكەن جەتىستىك بولاتىن.

وسىنداي قىسىلتاياڭ تۇستا تۇرەكەڭ قىز­مەت اتقاراتىن اسكەري ءبولىم شۇعىل تۇردە 1941 جىلدىڭ شىلدە ايىندا تاشكەنتتە ەشەلونعا وتىرعىزىلىپ، ماسكەۋ باعىتىمەن باتىسقا اتتانادى. شىلدە ايى­نىڭ سوڭىندا سمولەنسك تۇبىندە جاۋمەن بەتپە-بەت كەلىپ، اشىق ايقاسقا تۇسەدى.

تۇرەكەڭ قان مايدانعا ەفرەيتور اتا­عى­مەن اتقىشتار روتاسى كومانديرىنىڭ  ساياسي ىستەر بويىنشا ورىنباسارى (زامپوليت) مىندەتىن اتقارۋشى رەتىندە كىرەدى. كوپ ۇزاماي ت.قاتاەۆ ۆزۆود كومانديرى رەتىندە قىزمەت ەتە باستايدى.

1942 جىلدىڭ 14-15 تامىزىنداعى رجەۆ باعىتىنداعى شايقاس ت.قاتاەۆتىڭ ومىرىندە ەرەكشە ورىن الادى. وسى شايقاس بارىسىندا پوليترۋك روتانى شابۋىلعا كوتەرىپ، نەمىستەرمەن قويان-قولتىق ايقاس­قا تۇسەدى. اسكەر تاپسىرما ورىندالىپ، دە­رەۆ­نيا­دا جاۋدان ازات ەتىلەدى. جارالان­عا­نىنا قاراماستان روتانى باسقارادى. وسى ەرلىگى ءۇشىن جاۋىنگەرلىك «قىزىل تۋ» وردەنىمەن ماراپاتالادى. پوليترۋك              ت.قاتاەۆ روتاداعى جالعىز قازاق ۇلتىنىڭ وكىلى بولىپ، قايسارلىعى مەن وجەتتىلىگى ءۇشىن بۇكىل روتانىڭ جەكە قۇرامى اراسىندا جوعارى بەدەلگە يە بولادى.

كوپ ۇزاماي ت.قاتاەۆتى جوعارى باس­شى­لىق اتقىشتار باتالونىنىڭ كوميسسارلارىن دايارلايتىن كۋرسقا جىبەرەدى. 1943 جىلدىڭ كوكتەمىندە ونى اياقتاپ، اعا لەيتەنانت اتاعىمەن ت.قاتاەۆ  باتىس ماي­دا­نىن­داعى 25-تانك ارمياسىنىڭ جەكە بارلاۋ باتالونىنىڭ كومسورگى بولىپ تا­عاي­ىن­دالادى. بۇكىل II ەكىنشى دۇنيە­جۇ­زىلىك سو­عىس بارىسىندا  تۇبەگەيلى بەت­بۇ­رىس اكەل­­گەن اتاقتى كۋرسك يىنىندەگى شاي­قاسقا دا قاتىسادى.

1943 جىلدىڭ جازىنىڭ سوڭىندا ت.قا­­تاەۆ تاعى دا وقۋعا، بۇل جولى تانك جانە تانك اسكەري بولىمدەرىن باسقارۋ كۋرسىنا، تاشكەنتكە جىبەرىلەدى. وقۋدان سوڭ تاعى دا مايدان، ۇرىستار كۇتىپ تۇردى. 1944 جىلى ەكىنشى اۋىر جاراقاتتان سوڭ گوسپيتالدا ۇزاق ەمدەلەدى. اقىرى، اسكەري مەدكوميسسيا ونى 1944 جىلى ەلىنە قايتارادى.

كاپيتان اتاعى بار، وردەندى جاس جىگىتتى جەرگىلىكتى اۋداندىق پارتيا ۇيىمى بىردەن جۇمىسقا شاقىرىپ، الدىمەن ۇگىت-ناسيحات بولىمىنە نۇسقاۋشى، ودان كەيىن پارتكابينەت جەتەكشىسى،  ودان كەيىن اۋ­دان­­دىق ۇگىت-ناسيحات ءبولىمىنىڭ مەڭ­گە­رۋشىسى قىزمەتىنە تاعايىندايدى.

قايدا جۇرسە دە كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىن تاۋىپ، ولارمەن ءتىل تابىسىپ، جۇمىستىڭ كوزىن اشا بىلەتىن جاس ماماندى جوعارى­دا­عىلار تەز اڭعارىپ، قازاقستان كومپارتياسى جانىنداعى پارتيا مەكتەبىنە وقۋعا جىبەرەدى. ونى بىتىرىسىمەن ت.قاتاەۆ ورتا­لىق كوميتەتتىڭ ۇگىت-ناسيحات ءبولى­مىنىڭ مەڭ­گەرۋشىسى بولىپ تاعايىندالادى. وسى سالادا ت.قاتاەۆ وڭتۇستىك قازاقستان، پاۆ­لودار وبلىستارىندا وبكوم پارتيا­نىڭ ۇگىت-ناسيحات بولىمدەرىن باسقارادى. جۇمىس ءىس­تەي جۇرە، وقۋىن توقتاتپايدى. 1955 جى­لى كوكپ وك جانىنداعى جوعارى پارتيا مەكتەبىن بىتىرسە، 1960-1963 جىلدارى كوكپ وك جانىنداعى قوعامدىق عىلىم­دار اكادەمياسىنىڭ  اسپيرانتۋراسىندا وقىپ، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى عىلىمي دارەجەسىن قورعايدى.

تەرەڭ ءبىلىم مەن ومىرلىك تاجىريبە ارتقان  سايىن ت.قاتاەۆتىڭ دا قىزمەتى جو­عا­رىلاي تۇسەدى. 1963-1968 جج. ت.قاتاەۆ قازاقستان كپ وك ۇگىت-ناسيحات ءبولىمىنىڭ مەڭ­گەرۋشىسى، 1968-1973 جج. الماتى وب­لىس­­تىق پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى، 1973-1974 جج. قازاقستان كپ وك عىلىم مەن ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋ­شى­سى، ال 1974-1983 جج. ول قازكسسر جوعارى جانە ارناۋلى ءبىلىم بەرۋ ءمينيسترى بولىپ، وتە  جاۋاپتى  جۇمىستاردى  ورىن­دايدى.

ت.قاتاەۆتىڭ مەملەكەتتىك قايراتكەر­لىگى مەن وتە شەبەر ۇيىمداستىرۋشىلىق  قا­بىلەتى 1974-1983 جىلدارى قازكسر جو­­عا­رى جانە ارناۋلى ءبىلىم بەرۋ ءمينيسترى بولىپ تۇرعان كەزىندە ايقىن كورىنەدى. بۇل جىلدار وتاندىق تاريحنامادا «تو­قى­راۋ» جىلدارى دەپ اتالعانىمەن، ونىڭ باستى بەلگىلەرى قازاقستانداعى جوعارى ءبىلىم مەن ارناۋلى ورتا ءبىلىم سالاسىنىڭ دامۋىنا  سايكەس كەلە بەرمەيدى.  كەرىسىنشە،  ت.قاتاەۆ مينيستر بولعان جىلدارى ەلى­مىز­­دە جوعارى ءبىلىم مەن ارناۋلى ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنىڭ سان جاعىنان، ولار­داعى پروفەسسورلىق-وقىتۋشىلىق قۇرام­نىڭ (پپس) سانى مەن ساپاسى جاعىنان، ءبىلىم مەكەمەلەرىنىڭ ما­تەريالدىق-تەح­ني­كالىق قامتاماسىز ەتىلۋى جاعىنان، ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن ينستيتۋتتار جانىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ بازالا­رى­نىڭ  سول كەزەڭ­دە­گى زاماناۋي قۇرال–جابدىقتارمەن جاب­دىق­تالۋى جاعىنان قازاقستان رەسپۋبليكاسى وداق­تا­عى رەسپۋبليكالار ىشىندە الدىڭعى ورىن­داردىڭ بىرىنە كوتەرىلەدى. ونى مىناداي ستاتيس­تي­ك­الىق مالىمەت­تەر­مەن دالەلدەپ كورسەتۋگە بولادى.

1974-1980 جىلدارى قازاقستاندا اشىلعان جوو:

  1. 1975 جىل – الماتى ەنەرگەتيكا ينس­تيتۋتى، قازىر الماتى ەنەرگەتيكا جانە بايلانىس ۋنيۆەرسيتەتى.
  2. 1976 جىل – الماتى ترانسپورت ينجەنەرلەرى ينستيتۋتى مەن اقتاۋداعى تەحنولوگيا جانە ينجەنەرينگ ۋنيۆەرسيتەتى.
  3. 1977 جىلى – رۋدنىي يندۋستريالدى ينستيتۋتى.
  4. 1978 جىل – ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسى مەن– كوركەم – تەاتر اكادەمياسى.
  5. 1979 جىل – وڭتۇستىك قازاقستان فار­ماتسەۆتيكا اكادەمياسى.
  6. 1980 جىل – اتىراۋ مۇناي جانە گاز ينستيتۋتى مەن ارحيتەكتۋرا –قۇرىلىس ينستيتۋتى.

ال وسى جىلدارى اشىلعان ارناۋلى ءبىلىم بەرۋ ورىندارى قانشاما دەسەڭىزشى. تەك الماتى قالاسى  مەن بارلىق وبلىس ورتالىقتارىندا ت.قاتاەۆ مينيستر بولىپ تۇرعان جىلدارى 32 ارناۋلى  ءبىلىم بەرۋ ورىندارى اشىلادى. 

كەڭەستىك كەزەڭدە تەحنيكالىق جوو قۇرلىسىن وداقتىق مينيسترلىك قار­جى­لان­­دى­راتىن بولعاندىقتان، رەسپۋب­لي­كالىق مينيسترلەر  ماسكەۋگە قول جايىپ باراتىن ەدى. ت.قاتاەۆتىڭ مينيستر بولىپ تۇر­عان تۇسىندا جىل سايىن الماتى مەن وبلىس ورتالىقتارىندا 1-2 جوو اشىلۋى مەن ونىڭ قۇر­لى­سىنىڭ جۇرۋىنە  قاجەتتى قارجىنى وداقتىق مينيسترلىكتەن الۋ ءۇشىن مي­نيستر قانشا رەت ماسكەۋگە باردى ەكەن، ول جاقتى قالاي كوندىردى ەكەن دەگەن ساۋالدار تۋىندايدى. وسى جەردە مينيستر ت.قاتاەۆتىڭ ىسكەرلىگى مەن تاباندىلىعى، مامىلە­گەر­لىگى، شەشەندىگى جانە تاعى باسقا قاسيەتتەرى تولىق اشىلادى. قاراجات­تى تابۋ بار دا،  ونى ءتيىمدى يگەرۋ جانە بار. سونداي وتە ءتيىمدى يگەرىلگەن قو­ماقتى جوبانىڭ بۇگىنگى كۇنگى كورى­نى­سىنە، قالا ىشىندەگى قالا اتانعان – قا­زىرگى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسي­تە­تىنىڭ باس عيما­را­تى، بىرنەشە وقۋ كورپۋستارى، 20-عا جۋىق ستۋدەنتتەر جاتاقحانالارى، ستۋ­دەنت­تەر­دىڭ تاماق­تا­نۋ كومبيناتى، سپورت­تىق كەشەنى، سون­داي-اق 100 گەكتارداي جالپى اۋ­ماعى جاتادى.

ت.قاتاەۆ قىزمەت بارىسىندا وزىنەن جاسى دا ۇلكەن، قىزمەتى دە جوعارى رەسپۋب­ليكا باسشىلىعىمەن جاقسى قاتىناستار ورناتىپ، ءوزارا  سەنىمدى جانە سىيلاستىق بايلانىس ورناتادى. د.ا.قوناەۆ، ب.ءاشىموۆ، س.ن.يماشەۆ، ءى.وماروۆ سەكىلدى دارا تۇلعا­لار­دان كوپ ونەگە السا، قىزمەت بابىندا كوپتەگەن ناعىز دوستار تابادى. ولار  – وك عىلىمعا جاۋاپتى ابىلاكىم اۋباكىرۇلى، عالىم جۇماحان بالاپانوۆ، مۇشتاي باتىربەكوۆ جانە ت.ب. ال وزىنەن كىشى، ىسكەر ءارى شەبەر ۇيىمداستىرۋشى – عالىمداردان ەلىمىزدە مىقتى رەكتورلار كورپۋسىن قالىپتاستىرادى. رەكتورلار – ا.ساعىنوۆ، ە.بۋكەتوۆ، ءو.جولداسبەكوۆ، ز.مولداحمەتوۆ، ك.قۇنانتاەۆا، س.بايبولوۆ، ج.جۇمابەكوۆ، ح.ارىستانبەكوۆ، ك.احانوۆ، ز.قوجابەكوۆ، ع.جۇ­بانوۆا، ش.مولدابەكوۆ، م.جۇنىسباەۆ جانە تاعى باسقا ءوز سالاسىنىڭ ءىرى مامان­دا­رىنىڭ باسىن بىرىكتىرىپ، ولاردىڭ ءبارىن ورتاق مۇددەگە – ەلىمىزدەگى جوعارى  جانە ارناۋلى ورتا ءبىلىم بەرۋ ءىسىن زامان تالاپتارىنا ساي قارىشتاپ دامىتۋعا باعىت­تايدى.

ت.قاتاەۆ ءوزىنىڭ ەستەلىك كىتابىندا رەكتورلار ىشىنەن ومىربەك جولداسبەكوۆتى ەرەكشە ەسكە الادى. «ومىربەك جولداسبەكوۆ – بۇرىنعى قازمۋ-دىڭ، قازىرگى ءال-فارابي اتىنداعى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ رەكتورى رەتىندە وتە جوعارى ساپالى باسشى جانە عالىم-اكادەميك بولدى. ول ۋنيۆەرسيتەتتىڭ دامۋىنا، ونىڭ ماتەريال­دىق بازاسىنىڭ نىعايۋىنا، زور ۇلەس قوس­تى.  ونىڭ تابان­دى­لىعى مەن ىسكەرلى باس­شى­لىعى ارقاسىندا ۋنيۆەرسيتەت كەشەنى – قازمۋ قالاشىعى سالىندى. بۇل وقۋ ورنى – كەڭەستەر ودا­عى­نىڭ جەتەكشى جوو تىزىمىندە تۇر».

1986 جىل – كەڭەستىك كەزەڭدە حال­قى ءۇشىن ادال ەڭبەك جاساعان تالاي ازامات­تار­دىڭ ەسىندە قالدى. جەلتوق­سان ىزعارى ت.قاتاەۆتى دا اينالىپ وتپەي، ءوزىنىڭ ايازىمەن قارپىپ وتەدى. سونداعى ءمينيستردىڭ بار كىناسىنە – ول مينيستر بولىپ تۇرعان جىلدارى جوو قازاق – ستۋدەنتتەردىڭ ۇلەسى 49 پروتسەنتتەن 60 پروتسەنتكە دەيىن وسكەن ەكەن. 1987 جىلى  7 قاڭتاردا «پراۆدا» گازەتىندە ماقالا شىعىپ، وندا بۇرىنعى مينيستر ت.قاتاەۆ قازاقستاننىڭ جوو ورىندارىندا قازاق ستۋدەنتتەرىنىڭ سانىن ادەيى كوبەيتكەن دەگەن مازمۇندا سىنالادى. وسى مازمۇنداس  ماقالانى  باس­قا باسىلىمدار جاريالايدى. ال ودان كەيىن ارنايى ۇيىمنىڭ شاقىرۋلارى، تەرگەۋلەرى باستالادى. اقىرى ت.قاتاەۆ 1942 جىلى الدىڭعى شەپتە، بلينداجدا العان پار­تيالىق بيلەتىن 1987 جىلدىڭ 25 مامىرىندا الماتى قالاسى سوۆەت اۋداندىق پارتيا ۇيىمىنا قالدىرادى.

تۇرەكەڭ وتباسىندا جارى بازاركۇل شاكارىمقىزىمەن 9 بالا تاربيەلەپ ءوسىر­گەن باقىتتى جان. ۇلدارى مەن قىزدارى، نە­­مەرە-شوبەرەلەرى ءبارى تاربيەلى، اتالارى سەكىلدى ۇلتجاندى ازاماتتار.

2004 جىلى 17 ناۋرىزدا ءومىر وتكەل­دە­رىنەن باتىل ءوتىپ، ارتىندا مول مۇرا مەن جاقسى ىستەر قالدىرعان دارا تۇلعا ومىردەن وزادى.

وسىلايشا، ەل بولاشاعى ءۇشىن جوعارى جانە ارناۋلى ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا زور ەڭبەك سىڭىرگەن تۇرعانبەك قاتاەۆتىڭ ءومىرى جاستار ءۇشىن ونەگە، جاساعان ىستەرى ۇلگى بولماق، تۇلعانىڭ ەسىمى قازاق حالقىنىڭ ەسىندە ماڭگى قالادى دەگىمىز كەلەدى.

بەرەكەت كارىباەۆ،

قر ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى،

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.

الماتى قالاسى

سوڭعى جاڭالىقتار