10 قازان, 12:01 427 0 رۋحانيات "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

تۇركىستاننىڭ  ۇلى اقىنى – اباي

ۇلى ابايدىڭ ومىردەن وتكەنىنە 30 جىل تولۋىنا وراي «ياش تۇركىستان» جورنالىندا جارىق كورگەن بۇل ماقالانىڭ اۆتورى رەتىندە ەسەن تۇرسىن كورسەتىلگەن. زەرتتەۋ بارىسىندا كوز جەتكىزگەنىمىزدەي، ەسەن تۇرسىن – «ياش تۇركىستان» جورنالىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى تاحير شاعاتايدىڭ لاقاپ اتى. مۇستافا شوقايدىڭ مۇعاجىرلىقتاعى سەنىمدى سەرىگى بولا بىلگەن تاحير شاعاتايدىڭ ۇلتى وزبەك، ول اۋەلى بەرليندە سوتسيولوگيا سالاسىندا دوكتورلىق قورعاپ، سوعىستان كەيىنگى جىلداردا تۇركيانىڭ انكارا قالاسىندا  پروفەسسور بولىپ قىزمەت اتقارعان. شوقايدىڭ شىنايى مۇراگەرلەرىنىڭ ءبىرى بولعان ول تۇركىستان جانە مۇستافا شوقاي جونىندە جازىلعان بىرنەشە كىتاپتىڭ اۆتورى.

ماقالا «تۇركىستاننىڭ ۇلى اقىنى – اباي قۇنانبايۇلى» دەپ اتالادى. ماقالاعا قوسىمشا ابايدىڭ سۋرەتى باسىلىپ، ونىڭ استىنا «تۇركىستاننىڭ ەڭ ۇلكەن اقىنى – اباي قۇنانبايۇلى» دەپ جازىلعان. تۇركىستاننىڭ تۇتاستىعى مەن تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن جان قيعان كۇرەسكەر ازاماتتىڭ باعالاۋىنشا، اباي تەك قازاقتىڭ عانا ەمەس،تۇركىستاننىڭ دا باس اقىنى! سونداي-اق، اۆتور قازاق ادەبيەتىن تۇرىك حالىقتارى ادەبيەتىنىڭ ىشىندە ەڭ باي ادەبيەت دەپ اتاپ كورسەتەدى. بۇل – ورەسى بيىك وزبەك جىگىتىنىڭ جۇرەكجاردى پىكىرى بولسا كەرەك! ويتكەنى، ول ماقالاداعى ويلارىن وسىمەن دوعارماي، 1954 جىلى تۇركيادا باسىلىپ شىققان «تۇركىستاندا تۇرىكشىلدىك جانە حالىقشىلدىق» اتتى ەڭبەگىندە دە ابايدى تۇركىستانداعى جاڭارۋ كەزەڭىنىڭ باسى دەپ اتاپ كورسەتكەن.

ماقالادا ايتىلعان جايتتاردى قايتالاپ، تالداپ جاتۋدى ءجون كورمەدىك. دەگەنمەن، ستاليندىك زوبالاڭنىڭ اسەرىمەن قايسىبىر «زيالىلارىمىزدىڭ» اباي شىعارمالارىن «تۇرپايى سوتسياليزم» تۇرعىسىنان تالداپ، تاپتىق تۇرعىدان باعالاپ، ونى «بايشىل، ۇلتشىل» دەپ قارالاپ جاتقان كەزدە جازىلعانىن ەسكەرەر بولساق، ماقالانىڭ قۇنى ارتا تۇسپەك. ابايدىڭ قازاق ادەبيەتىندەگى ورنىن تاپ باسىپ ايتقان اۆتور وسى تۇستا مۇحتار اۋەزوۆپەن ۇندەسىپ كەتەدى.

تاحير شاعاتاي مۇحتار اۋەزوۆتى دە جاقسى ءبىلىپ، ىشتەي تۇسىنىسكەن. سوندىقتان، ول ماقالادا اۋەزوۆتىڭ ەسىمىن احاڭ مەن مىرجاقىپ قاتارىندا اتامايدى. بۇل – كەلەشەك زاڭعار جازۋشىنى قۇپتاپ، ونى قاندى قىرعىننان قورعاۋدىڭ ءبىر ءتاسىلى ەدى. ولاي دەيتىنىمىز، م.اۋەزوۆ قايتىس بولعاننان كەيىن جارىق كورگەن ءبىر ەڭبەگىندە ت.شاعاتاي جازۋشى تۋرالى جىلى پىكىر بىلدىرگەن ەدى.

سونىمەن شاعاتاي تىلىندە جازىلعان ماقالانى جولما-جول اۋدارىلعان قالپىندا نازارلارىڭىزعا ۇسىنامىز.  

 تۇرىك حالىقتارى ادەبيەتى ىشىندە ەڭ باي ادەبيەت قازاق حالقىنىڭ ادەبيەتى دەسەك، ەشقانداي ارتىق ايتپاعان بولار ەدىك. قازاق حالقىندا اقىندىق ونەر مەن فيلوسوفيالىق دۇنيەتانىمىنىڭ كۇشتى دامىعانى جايىندا ەل ارالاپ، قازاقتار اراسىندا بولعان كوپتەگەن شەت ەلدىك عالىمدار دا ايتىپ كەتكەن. كەڭ دالا، زاڭعار تاۋلار مەن جايلى جايلاۋلار جانە تابيعي تۇرمىس سالتى سىيلاعان كەڭ مۇمكىنشىلىك پەن مۇڭسىز ءومىر سياقتى العىشارتتاردىڭ حالىق ونەرىنىڭ دامۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوسقانى انىق. قازاق حالىق ادەبيەتى سارقىلماس، شەكسىز قازىنا. سونداي-اق، ول باسقا حالىقتار ادەبيەتى سياقتى بىرجاقتى عانا ەمەس. ول تابيعي، قوعامدىق تۇرمىستىڭ ءار سالاسىنا تامىر تارتقان. تاريحي وقيعالاردى كەرەمەت شەبەرلىكپەن سۋرەتتەيتىن قازاق حالىق ادەبيەتىنىڭ ىشىندە كوپتەگەن فيلوسوفيالىق، دۇنيەتانىمدىق تۋىندىلاردى ۇشىراتۋعا بولادى. ويتكەنى، كونە زاماننان بەرى قازاق ادەبيەتى حالىقتىڭ ءتول تۋىندىلارىمەن بىرگە اتاقتى اقىن-جىراۋلار شىعارمالارىمەن دە ەرەكشەلەنەدى.

قازاقتاردىڭ كوشپەلى ءومىر سالتى جازۋدى ەتەنە مەڭگەرۋدى بەلگىلى دارەجەدە كەشىكتىرگەن. سوندىقتان، حالىق ءومىرىنىڭ ەلەۋلى وقيعالارى ۇزاق ۋاقىت اۋىزشا ايتىلىپ، تاراعان. بۇل جاعداي كوپتەگەن قۇندى شىعارمالاردىڭ تار شەڭبەردە قالۋىنا ياكي ءتىپتى ۇمىتىلىپ قالۋىنا اكەپ سوقتىرعان. سونىمەن قاتار، قازىرگى قازاق ادەبيەتىنىڭ ءوزى وراسان بايلىق رەتىندە كورسەتۋگە ابدەن جەتكىلىكتى. حالىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ ىشىندە «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ»، «قىز جىبەك»،  «ايمان – شولپان»، «بوزجىگىت» جانە تاعى باسقا تۋىندىلار ەرەكشە اتاپ كورسەتەرلىك. جوعارىدا ايتىلعان جايتقا قاراپ، قازاق ادەبيەتىندە جازبا ادەبيەت جوق ەكەن دەپ ويلاپ قالماڭىز. سوناۋ يسلام ءدىنىن قابىلداعان كەزدەن باستاپ-اق قازاق اراسىندا جازبا ادەبيەت كەزدەسەدى. الايدا، بۇل ادەبيەت يسلام ءدىنى جانە سول ارقىلى كەلگەن يسلام مادەنيەتىنىڭ اسەرىمەن تىلدىك جانە وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىنەن ايىرىلا باستادى. بۇل اسەر كوبىنە يسلامدىق تانىم مەن ارابشا، پارسىشا سوزدەردە كورىنىس تاپتى. حالىق ادەبي تىلىندەگى تازالىق جويىلا باستادى، تۇرمىس سالتى وزگەرىپ، دامىعان سايىن ادەبيەت ءتۇرلى تارماققا ءبولىنىپ، تۇرلەنە بەردى. العاشقى كەزەڭدە تەك ءدىني سيپاتتا بولعان ادەبيەتتىڭ بۇل ءتۇرى دە ۋاقىت وتە كەلە سان سالالى باعىتتا دامۋعا كوشتى. سونىمەن قاتار، ەرەكشە ەسكەرتە كەتەرلىك جايت، سىرتتان كەلگەن اسەرگە قاراماستان، قازاق حالىق ادەبيەتىندە اۋىز ادەبيەتى ۇستەم بولىپ قالا بەردى. اۋىز ادەبيەتىندە ءداستۇرلى قازاق ادەبيەتىنىڭ رۋحى باسىم بولسا، جازبا ادەبيەتىندە سىرتقى دۇنيەنىڭ اسەرى ايقىن ەدى. ءارتۇرلى تارماقتارعا بولىنگەنىنە قاراماستان بۇل ءۇردىس ءحىح عاسىردىڭ ورتا تۇسىنا ءدايىن جالعاسىن تاپتى. وسى كەزەڭنەن باستاپ ۇلى قازاق اقىنى اباي قۇنانبايۇلى ادەبيەتكە ۇلكەن وزگەرىس اكەلىپ، حالىق ادەبيەتىنە جاڭا باعىت بەردى. ول زاماناۋي سيپاتتا، ۇلتتىق رۋحتا ولەڭدەر جازا باستادى. اباي ورىس ادەبيەتى جانە سول ارقىلى  ەۋروپا ادەبيەتىن جەتىك بىلەتىن. دەگەنمەن، بۇل تانىستىق ونى قازاق اۋىلىنان، كەڭ دالاسىنان جانە دالا توسىندە ەركىن جايلاعان حالقىنان ايىرعان جوق. ول ءداستۇرلى قازاق ادەبيەتىندەگى حالىقشىلدىقتى  زاماناۋي ۇلتشىلدىققا اينالدىردى. اباي ءوز ولەڭدەرىن حالىقتى تانۋعا ءھام تانىتۋعا ارنادى. حالىقتىڭ كەمشىلىكتەرىن كورسەتىپ، ودان تيىلۋعا شاقىردى. ول حالىقتى، ەلىن جانە ونىڭ تابيعاتىن سۋرەتتەدى، وتكەن كۇندەردىڭ جارقىن بەتتەرىن ساعىندى، ءوز داۋىرىندەگى حالىقتىڭ جاعدايىنا جانى اۋىرىپ، قايعىردى. حالىقتى كەلەشەك ءۇشىن دايىندىق جاساۋعا، وقۋ-ءبىلىم مەن مادەنيەتكە شاقىردى. اباي قازاق جاستارىن، جالپى قازاق جۇرتشىلىعىن ەلىن تانىپ، بىلۋگە، ونى سۇيۋگە جانە وعان قىزمەت ەتۋگە ۇندەدى.

ورىس زەرتتەۋشى عالىمدارى ابايدى ورىس ادەبيەتىنىڭ الىپتارى پۋشكين مەن لەرمونتوۆتى وقىپ، ولاردىڭ شىعارمالارىمەن جاقىن تانىس بولعان دەپ جازادى. ال، بولشەۆيكتەر ونى «دالا اريستوكراتى» رەتىندە قاراپ، «فەوداليزم مەن بايشىلىقتىڭ جىرشىسى، ۇلتشىل» دەپ قارالاۋدا.

ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىز بويىنشا، اباي قازاق ادەبيەتىنە جاڭا زامانعا ساي ۇلتتىق رۋح پەن سيپات بەرگەن ۇلتتىق ادەبيەتتىڭ شىنايى رەفورماتورى ەدى. ول مۇنداي قىزمەتتى اتقارۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى قابىلەت پەن مۇمكىنشىلىككە يە ەدى. ابايدىڭ جولىن قۋعان كەيىنگى بۋىن ادەبيەت وكىلدەرى ونىڭ اسەرىمەن ءھام سالعان دارا جولىمەن ءجۇردى. قازاق ادەبيەتىندە بىردەن جاڭاشىلدىق رۋحى باسىم بوپ شىعا كەلدى. احمەت بايتۇرسىن، مىرجاقىپ دۋلات، سۇلتانماح­مۇت، عۇمار قاراشۇلى جانە تاعى باسقالارى اباي قالىپتاستىرعان ادەبي مەكتەپتىڭ كورنەكتى وكىلدەرى. سونىڭ ىشىندە، اسىرەسە، احمەت بايتۇرسىن مەن مىرجاقىپ دۋلات تەك قازاق ادەبيەتىنىڭ عانا ەمەس، تۇتاس تۇركىستاننىڭ قالىپتاسىپ، قۇرىلۋىنا، ودان كەيىن 1925-1930 جىلدارى كەزەڭىندە ماڭىزدى قىزمەت  اتقارعان ەرەكشە تۇلعالار. بۇل ەكى ازامات قازىرگى كەزدە كەڭەستىك رەسەي وكىمەتى تاراپىنان «ۇلتشىل» دەپ ايىپتالىپ، مۇزعا ورانعان سولتۇستىك ولكەگە ايداۋعا جىبەرىلگەن.

اباي تۋعان حالقىنىڭ اۋىل تۇرمىسىنان قول ۇزبەدى. ول شىعارمالارىن قالىڭ قازاق اراسىندا، ءوز اۋىلىندا وتىرىپ جازدى. سوندىقتان، ول كوزى تىرىسىندە ۇلكەن تۇركىستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە تانىلىپ، وزىنە لايىقتى باعاسىن الا المادى. ونىڭ داڭقى 1908 جىلى «اباي ولەڭدەرى» دەگەن اتپەن جارىق كورگەن شىعارمالارى ارقىلى شىعىپ، جالپاق جۇرتقا كەڭىنەن بەلگىلى بولدى. الايدا، وكىنىشكە قاراي،بۇل كەزدە اقىن ومىردەن وزىپ كەتكەن ەدى. سونىمەن بىرگە، ول ارتىنا مول مۇرا، مىقتى نەگىز قالدىرىپ كەتتى، قازاق ادەبيەتىندە ونىڭ اسەرى تەز كورىنىپ، اباي مەكتەبى قالىپتاستى.

مىنە، ەلىنە، حالقىنا ولشەۋسىز قىزمەت جاساعان ۇلى اقىننىڭ ومىردەن وتكەنىنە وتىز جىل تولىپ وتىر. وكىنىش سول، ونىڭ قۇندى شىعارمالارىن حالقىمىز ءوز قاجەتىنە قالاۋىنشا جاراتا الماي وتىر. ويتتكەنى، ەلىمىزدە ۇستەم بولىپ وتىرعان قىزىل ديكتاتۋرا تۇركىستان ۇلتتىق ادەبيەتىنىڭ وكىلدەرى سياقتى اباي جانە ونىڭ شىعارمالارىن تۇركىستان حالقىنان مەيلىنشە جىراق ۇستاۋعا تىرىسۋدا. توڭكەرىستىڭ العاشقى جىلدارىندا قايتا جارىق كورگەن اباي ولەڭدەرى بۇل كۇندەرى مەكتەپتەردەن، كىتاپحانالاردان جانە كىتاپ دۇكەندەرىنىڭ سورەلەرىنەن الىنىپ تاستالعان. بۇل كۇندەرى ورىستىڭ كەز-كەلگەن ۇلتشىل اقىن-جازۋشىسىنىڭ ەڭبەگىن تابۋعا بولاتىن تۇركىستاندا ابايدىڭ شىعارمالارىن كەزدەستىرە المايسىز. مۇنىڭ سەبەبى دە بەلگىلى: ورىس ۇلتشىلدىعى!

الايدا، بۇل ارەكەتتەر پايداسىز ءارى ناتيجەسىز بولادى. ويتكەنى، اباي سياقتى ۇلتتىق اقىنداردىڭ ەڭبەكتەرى مەن تۇركىستان حالقى اراسىندا «قىتاي قورعانىن» ورناتا المايسىز. قانشالىقتى شەكتەۋ قويىلعانىمەن، حالىق رۋحىنىڭ تۋىندىسى بولعان شىعارمالار ونىڭ جۇرەگىنەن بەرىك ورىن الىپ، جاسامپازدىعى ارتا بەرمەك.

 

اۋدارىپ، باسپاعا ازىرلەپ،

تۇسىنىك جازعان:

دارحان قىدىءرالى

تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى

№29. 15 شىلدە. 2004

سوڭعى جاڭالىقتار