4 قازان, 16:54 837 0 بىلگەنگە مارجان ءTúrkىstan International Political Weekly

«سەنتوب» ەتنو-قىستاعى تاستان ورىلگەن تاماشا تۋىندىلاردان تۇرادى

وزبەك ەلى – ورتالىق ازياداعى تاريحي ەسكەرتكىشتەرگە باي ەل. سوعان وراي ەلدىڭ ىشكى ءتۋريزمى جاقسى دامىعان. سوڭعى جىلدارى بۇل سالاعا مەملەكەت الىس-جاقىننان تۋريستەردى تارتۋ ءىسىن بۇرىنعىدان دا كۇشەيتىپ جاتىر.
ءتۋريزمدى دامىتۋدىڭ ءبىر تەتىگى جارناما دەسەك، وزبەك ەلىنىڭ تاماشا جەرلەرىن جارنامالاۋ ءۇشىن، الدىمەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى وكىلدەرىنىڭ ەلدەگى كەرەمەت دەمالىس ورىندارىن، ەتنوورتالىقتاردى جاقسى ءبىلۋى ءتيىس. وسىعان وراي وزبەكستەن ءتۋريزمدى دامىتۋ مەملەكەتتىك كوميتەتى رەسپۋبليكالىق باسىلىمدارعا ارناپ پرەسس-تۋرلار ۇيىمداستىرىپ وتىرادى. جاقىندا جوعارىدا اتالعان مەملەكەتتىك مەكەمە وزبەكستاننىڭ ناۋاي وبلىسىندا جۋرناليستەر مەن تۋريزم سالاسى ماماندارىنا ارناپ پرەسس-تۋر وتكىزگەن ەدى.
وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ وزگە وڭىرلەرى سياقتى ناۋاي وبلىسىندا دا تۋريزم سالاسى قارقىندى دامۋدا. اسىرەسە، مۇنداعى «سەنتوب» اتتى ەتنو-قىستاق بۇگىنگى تاڭدا ەۋروپالىق تۋريستەردىڭ نازارىنا تۇسكەن. الداعى 2020-2021 جىلدارى پرەزيدەنت قاۋلىسى نەگىزىندە ەتنو-تۋريستىك زوناسىنا اينالدىرۋ كوزدەلىپ وتىرعان، ناۋاي قالاسىنان شامامەن 200 كيلومەتر الىستا قاراتاۋ تاۋ تىزبەكتەرى باۋرايىندا ورنالاسقان شاعىن قىستاقتىڭ ەرەكشەلىكتەرى وتە كوپ. مۇندا، نەگىزىنەن، تاجىك ۇلتىنىڭ وكىلدەرى عاسىرلار بويى تۇراقتاعان، ياعني ولاردىڭ اتا قونىسى.
ەتنو-اۋىلعا بارىپ، تاۋلى ايماقتا جاسايتىن حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىمەن جاقىن تانىسقان ماماندار بۇل اراداعى ءومىر ءسۇرۋ ەرەكشەلىكتەرىن زەرتتەپ، قىستاقتاعى كورىكتى جەرلەردى ارالادى.
اۋىلدان قوناقجايلىلىق پەن كەڭپەيىلدىكتىڭ جىلى لەبى ەسىپ تۇر. عاسىرلار بويى وسى ايماقتى مەكەندەگەن قاراپايىم جانداردىڭ تاۋدىڭ قيىرشىق تاستارىنان قۇرعان عيماراتتارىنا ەرىكسىز نازار اۋداراسىز. كونە ساۋلەتكەرلىك ۇلگىسى نەگىزىندە سالىنعان تۇرعىن ۇيلەر، تاۋدىڭ قالىڭدىعى 3-4 سانتيمەتر بولعان قيىرشىق تاستارى ساز-بالشىقپەن شەبەرلىكپەن ورىلگەن. اۋىل تىنىسىمەن تانىسۋ بارىسىندا ءۇي سالىپ جاتقان ۇستالاردىڭ شەبەرلىكتەرىنە تاڭ قالدىق. ولاردىڭ ايتۋىنشا، جەرگىلىكتى تازا تابيعي ونىمدەردەن قۇرىلعان عيمارات وتە شىدامدى، عاسىرلار بويى مەكەندەيتىن ورىن بولادى ەكەن. تاۋ تاسىنان ورىلگەنى بولماسا، ۇيلەردىڭ ءپىشىنى زاماناۋي. جەرگىلىكتى تۇرعىندار ءۇيدىڭ اينالاسىنداعى قورعاندارىن دا شامامەن ءبىر مەتردەي ەتىپ قوراشالانعان. ءتىپتى، زيراتتار دا تاۋ تاستارىنان سالىنعان.
ساياحاتشىلاردىڭ مۇندا كەلۋىنە سەبەپ بولاتىن فاكتورلار كوپ. وتباسى شارۋاشىلىعىن جۇرگىزۋدە كونە ءادىس-تاسىلدەردەن الىگە دەيىن تولىق پايدالانادى. ماسەلەن، نان دايىنداعاندا قامىردى جاساندى اشىتقىمەن ەمەس، تابيعي قامىراشىتقىمەن اشىتادى.
تۇتىناتىن ونىمدەرىنىڭ بارلىعىن وزدەرى وسىرەدى. مۇنداعى ءاربىر ءۇيدىڭ باۋ-باقشاسىندا كوكونىس پەن جەمىس-جيدەك بار. قورا-قورا قوي-ەشكى، ءىرى قارا باعىپ، ءسۇت ونىمدەرىن، سونداي-اق، جەمىس-جيدەكتەردەن كەپتىرىلگەن قاق، ءتىلدى ۇيىرەتىن الما تالقانىن دايىندايدى.
اۋىل ادامدارىنىڭ داستارقانىنىڭ كول-كوسىرلىگى ولاردىڭ وتە ەڭبەكسۇيگىش ەكەنىنەن دەرەك بەرەدى.

 

جەرگىلىكتى ساياحاتشىلارعا دا، شەتەلدىكتەرگە دە جىلى شىراي كورسەتۋدەن تانبايتىن بۇل اۋىلعا ەۋروپالىقتار كوپ قوناق بولادى ەكەن. كەلگەن ءاربىر ازامات مۇنداعى ەڭبەكسۇيگىش جانداردىڭ دايىنداعان تابيعي ونىمدەرىن ساتىپ الۋعا تىرىسادى. ول ساۋدا – اۋىل ءۇشىن تابىس كوزىنە اينالعان دەۋگە بولادى.

تاۋلى ايماقتا ورنالاسقان اتالمىش قىستاقتىڭ تاريحى دا كەز-كەلگەن جاندى قىزىقتىرادى. قىستاقتان 3-4 كيلومەتر الىستا ءتورت جاعى تاۋمەن قورشالعان 40-قا جۋىق ءۇيدىڭ ورنى بار. قورعاننىڭ ورتا تۇسىندا ءتورتبۇرىشتى، تەكشە ءتارىزدى سىيىناتىن ورىن بار. مۇندا ەكسپەديتسيا جاساعان عالىمداردىڭ ايتۋىنشا، سىيىناتىن ورىن - زورواستريزم مادەنيەتىنىڭ ۇلگىسى ەكەن. سونىمەن قاتار، قىستاقتان 10-12 كيلومەتر سىرتتا كونە قالا بار. مۇنداعى كورىنىس فرانتسيانىڭ مونپەلە تاۋلى ايماعىن ەسكە سالادى. بۇل تاريحي ورىنداعى تاستاردا پەتروگليفتەر مەن اراپ گرافيكاسىنداعى كونە جازۋلاردى كوپتەپ كەزىكتىرەسىز.
«سەنتوب» قىستاعىندا تەڭىز دەڭگەيىنەن 1650 مەتر بيىكتىكتە «فوزيلمون» كولى بار. كولگە تەك بۇلاقتار جىلعالارمەن اعىپ كەلەدى. سۋ مۇندا كەمىمەيدى دە، كوبەيمەيدى دە. قىسى-جازى ءبىر قالىپتا.
اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ايتۋىنشا، تۇپ-تۇنىق كولدە شومىلۋ مۇمكىن ەمەس. (جەرگىلىكتى حالىقتىڭ اراسىندا تاراعان اڭىز بويىنشا كولدىڭ يەسى – «قاناتتى تۇلپار». بۇل «قاناتتى تۇلپار» ءتۇن ورتاسىندا ۇشىپ كەلىپ، كولدە شومىلاتىن وتە ادەمى قاناتتى جىلقى ەكەن). مۇندا شومىلعان ادامدار ۇستىنە ءتۇرلى جارا شىعىپ، اۋىرىپ قالادى ەكەن.
كولدى تەك تاماشالاۋعا عانا بولادى. ويتكەنى كولدىڭ اينالاسى كوكتەمدە وتە ادەمى تۇسكە ەنەدى. تاۋ تابيعاتى مەن كولدىڭ سۇلۋلىعىن كورەم دەگەن ساياحاتشىلار وعان ات نەمەسە ەسەكپەن بارۋى مۇمكىن. اۋىل تۇرعىندارى ات پەن ەسەكتى كولىك رەتىندە پايدالانادى.
تابيعاتى ەرەكشە ەتنو-قىستاقتا اڭ اۋلاۋعا زاڭمەن تىيىم سالىنعان. ويتكەنى «سەنتوبتا» «قىزىل كىتاپقا» ەنگىزىلگەن جانۋارلار تىرشىلىك ەتەدى. ولاردىڭ اراسىندا تاۋ-تاستى مەكەندەيتىن  ارقارلار دا بار. سونىمەن قاتار، مۇندا دارىلىك ءشوپتىڭ سانالۋانى وسەدى.

ايگۇل ەركىنقىزى
تاشكەنت قالاسى،
«نۇرلى جول» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى

سوڭعى جاڭالىقتار