3 قازان, 10:59 397 0 رۋحانيات "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

بەيىمبەتتىڭ اقىندىعى

قازاق حالقىنىڭ جاڭا عانا قالىپتاسا باستاعان جازبا ادەبيەتى ءوزىنىڭ باسىنان اسا اۋىر تاريحي-تراگەديالىق پروتسەستەردى وتكەردى. عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ۇلتتىق قۇندىلىق، كوركەمدىك-ەستەتيكالىق ولشەمدەرگە قاۋىپ ءتوندى. سوۆەتتىك كەرى يدەولوگيا قازاق ادەبيەتىنىڭ تامىرىنا بالتا شاۋىپ، تەوريالىق وي-ءورىستىڭ نەگىزىن قيىپ ءوتتى. سوۆەتتىك تسەنزۋرانىڭ كەسىرىنەن قيانات كورگەن ادەبيەت قايراتكەرلە­رى­نىڭ بىرەگەيى – بەيىمبەت مايلين بولاتىن.

ۇلكەن قالامگەر قازاق ادەبيەتىنە، ۇلتىمىزدىڭ رۋ­حا­ني-مادەني ومىرىنە زور ەڭبەك ءسىڭىر­دى. بەيىمبەت ءمايليننىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى ءار مەزگىلدە ءسوز بولىپ كەلدى. زەرتتەلدى. بىراق، قا­زىر­گى تاۋەلسىزدىك داۋىرىندە بەيىمبەت­تى تانۋ، زەرتتەۋ ماسەلەسى كەنجەلەپ، تۇرالاپ قالدى. 1957-1990 جىل­­­دار ارالىعىندا جازىلعان بەيىم­بەت مايلين تۋرالى ەڭبەكتەر بۇگىنگى ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ ساۋالدارىنا جاۋاپ بەرە المايدى. بىرجاقتى يا بولماسا تسەنزۋرالى ءوت­كەلدەن وتكەن ەڭبەكتەر بولعان سوڭ. ارينە، وسى جىلدار ارالىعىندا جازىلعان ەڭبەكتەردى ءبىز جوققا شىعارمايمىز، ولار عىلىم تا­ريحى ءۇشىن سالماعى بار، تەگەۋ­رىندى دۇنيەلەر.

حح عاسىرداعى قازاق پوەزياسىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرى شاكارىم قۇدايبەردىۇلى، احمەت بايتۇرسىن­ۇلى، مىرجاقىپ دۋلاتۇلى، ماعجان جۇمابايۇلى، سۇلتانماحمۇت تور­اي­­عىرۇلى، ساكەن سەيفۋللين، ءىلياس جانسۇگىرۇلى، بەرنياز كۇلەەۆ، ءسابيت دونەنتايۇلى سىندى اقىنداردىڭ قاتارىندا بەيىمبەت جارماعامبەت­ۇلى ءمايليندى دە اتاپ ءوتۋ ورىندى. كوپشىلىك ب.ءمايليندى پرو­زاشى رەتىندە تانيدى. الايدا تالانت يەسى ءوز شىعارماشىلىعىن پوەزيادان باستاعانى بەلگىلى. ونىڭ ءتۇرلى تاقىرىپقا جازىلعان ولەڭدەرى تەرەڭ مازمۇن، استارلى ويعا باي. تۇڭعىش تۋىندىلارىن «قازاق» گازەتىندە جاريالاعان اقىن، سول كەزدە الاش قايراتكەرلەرىمەن رۋحاني ءارى شىعارماشىلىق بايلانىستا بولعان. ءبىلىمپاز تۇلعا سما­عۇل سادۋاقاسۇلى ونىڭ شىعارماشىلىعىن جوعارى باعالاعانى سونىڭ ءبىر دالەلى.

بەيىمبەتتىڭ اقىن رەتىندە قالىپتاسۋىنا  بىرنەشە فاكتور اسەر ەتتى. الدىمەن ونىڭ بالالىق شا­عى، جاستىق داۋرەنى ولەڭ-جىرعا جاقىن ورتا بولدى. ول ءوزىنىڭ تۋعان جەرىندەگى اقىن-جازۋشىلاردىڭ، سىقاقشىلاردىڭ شىعارمالارىن جاتتاپ الۋدى ادەت ەتكەن. بۇل تۋرالى ادەبيەت زەرتتەۋشىسى        ت.قوجاكەەۆ جازادى. ادەبيەتشى ماقالاسىندا بەيىمبەتتىڭ كومەك دەگەن اتپەن بەلگىلى بولعان اقىننىڭ ولەڭدەرىن جيناپ جاتتاعانىن باياندايدى. زەردەلى تۇلعا وسىلايشا سىقاقشى رەتىندە قالىپتاسادى. اۋىل ادامدارى ونىڭ ولەڭدەرىن ءتىپتى ىزدەپ وقيتىن دا بولعان.

ەكىنشىدەن، ب.ءمايليننىڭ ءسوز ونە­­رىنە دەگەن ەستەتيكالىق تالعامىن بيىكتەتكەن، وي-ءورىسىن كەڭەيتۋگە ىقپال ەتكەن فاكتوردىڭ ءبىرى – ءباسپاسوز. ماسەلەن، «ايقاپ» جۋرنالىندا باس اقىن ابايدىڭ ولەڭدەرى جاريالانىپ تۇردى. ءوز زامانداستارى سياقتى بەيىمبەت مايلين ءۇشىن دە بۇل ۇلكەن جاڭالىق بولدى. ۇلى اقىن پوەزياسى اقىننىڭ ءبىلىمىن ءوسىردى، كوزقاراسىن قالىپتاستىردى. ءۇشىن­شى­دەن، اقىننىڭ ۋفاداعى «عاليا» مەدرەسەسىندە ءبى­لىم العانىن بىلەمىز. بۇل جىلدارى ول اتاقتى «ساداق» قولجازبا جۋرنا­لىندا ءوزىنىڭ بىرنەشە شىعارماسىن جاريالاعان. ءبىر جاعىنان وسى جۋرنالدىڭ شىعۋىنا قاتىسقان ەدى. دەمەك، ونىڭ اقىندىق تالانتى اۋىز ادەبيەتىنىڭ ۇزدىك مۇرالارى مەن ابايدىڭ ولەڭ ورنەگىنىڭ اسەرىمەن دامىدى.

بەيىمبەت مايلين ءومىر سۇرگەن كەزەڭ اعارتۋشىلىقتىڭ ەندى قانات جايىپ دامىعان كەزەڭى. الايدا ەس­كىلىك پەن جاڭاشىلدىقتىڭ اراسىندا جول تابا الماي قالعان حالىق ناداندىقتىڭ قۇربانى بولادى. ءوزى دە نادان اتانادى. بۇل جىلدارى حالىققا جول كورسەتۋ مۇراتى زيالىلاردىڭ قولىندا ەدى. مىنە، بەيىمبەت تە ءوز جۇرتىن عىلىمعا، ىلىمگە بەت بۇرۋعا ۇندەدى. پوەزياداعى اعارتۋشىلىق تاقىرىبى سول كەزدە وتە وزەكتى بولدى. «ىشتات» اتتى تۋىندىسىندا دا اقىن جاڭادان كەلگەن ءتارتىپتى سىنايدى. كوپتىڭ ىرىسى مەن قۇتىن قاشىرعان جۇيەگە كەت دەيدى. ولەڭنەن مىناداي ءۇزىندى كەلتىرسەك:

بىرلىك پەن بەرەكەنى  جويدىڭ ءتامام،

مۇنىڭدى سەزبەي ءجۇر مە بىلگەن ادام؟

حالىقتىڭ ناداندىعى  ارقاسىندا،

داۋىرلەپ، داۋرەن ءسۇردىڭ  ءبىراز زامان.

اقىننىڭ پوەزياسى قازاق ادەبيەتىندە زەردەلەنبەگەن تاقىرىپ. ءبىز بەيىمبەتتى تەك كەدەيدى جاقتاعان اقىن دەپ تانيمىز. الايدا ونىڭ ولەڭدەرىنىڭ اراسىندا تۋعان جەر، ماحاببات، ءبىلىم-ونەر تاقىرىپتارىنا ارنالعان تۋىندىلارى بار. بۇندا اقىندىق قۋات، ءسوز شەبەرلىگى، ءتىلدىڭ جۇيرىكتىگى، قيالدىڭ ۇشقىرلىعى بايقالادى. ماسەلەن، «ەلگە بارعاندا» ولەڭى تۋعان جەردىڭ قاسيەتى، سۇلۋ تابيعاتى ەرەكشە جىرلانادى.

ساعىنىپ شىعىپ ەدىم ىزدەپ ەلدى،

سالت ءمىنىپ، جەلە جورتىپ  استىم بەلدى.

قۋانىش كوڭىلىمەنەن كورىپ ءوتتىم،

كوپ جۇرگەن جاسىمداعى  تانىس جەردى.

 

جۇماقتىڭ باقشاسىنداي گۇل جاپىراق،

سايراعان ءتۇرلى قۇستار قىلىپ تۇراق.

جۇباتقان جاننىڭ ءبارىن  جايلى جەردى.

ساعىنباي تۇرار ادام  نە عىپ شىداپ؟!

اكادەميك ق.جۇماليەۆ قازاق حالقىنىڭ تابيعاتىنا ءتان ادەبي نۇسقالارىندا عاسىرلار بويى دامىپ، قالىپتاسقان ءازىل، ءاجۋا، كۇل­دىرگى ءادىس مايلين تۋىندىلارىنان ءوزىنىڭ ءورىسىن تاۋىپ، ورلەگەن بيىگىنە جەتتى دەپ جوعارى باعاسىن بەرگەن. بەيىمبەت شىعارمالارىندا، اسىرەسە، ولەڭدەرىندە كۇلكى شاقىرمايتىن ولەڭدەر از كەزدەسەدى. مىسالى، «قۇدىق باسىندا» اتتى ولەڭ­ىن الساق، قالادا ءبىر-ەكى جىل وقىپ، ەلىنە ورالعان دامەشتىڭ كيىم-كيىس، ءجۇرىس-تۇرىسى ومىرگە ەسكىلىك كوزقاراس تۇرعىسىنان قارايتىن اۋىل ايەلدەرىنە ەرسى. دامەشكە «ازعان»،  اتا-اناسىنا كۇيىككە بىتكەن بالا دەپ قارايدى.

دامەش كادىمگى – بۇرىنعى دامەش!

بۇرىنعى دەۋگە سيار دا ەمەس:

ءبىز وكشەلى بىردەمە كيگەن،

سىرتىندا جىلتىر امىركەن  گالوش...

قاسىن قىرقىپتى  بايتالداي كۇزەپ،

وي الداي، دەسەيشى،  ءتاپ-ءتاۋىر قىز ەد.

قاۋعاداي بىردەمە «شلاپ» دەيمە،

كيەدى وڭدەپ، وزىنشە تۇزەپ.

ۇن جاققان بەتكە، ەرىندە بوياۋ

ازعان ادامعا امال دا جوق-اۋ...

جاي عانا ديالوگقا قۇرىلعان سوڭ ءۇزىندىنىڭ وزىنەن-اق وقىماعان اۋىل ايەلدەرىنە، دۇرىسىن ايتساق، ايەل قاۋىمىنىڭ كوپشىلىگىنە ءتان مىنەز-قۇلىقتاردى وتە شەبەر تۇردە كۇلكى ەتەدى. ونداي كىسى كۇلەرلىك مىنەزدەن دامەشتىڭ ءوزى دە قۇر ەمەس. اقىننىڭ قىراعى كوزىنەن ول دا قاعا بەرىستە قالىپ قويمايدى.

دامەش:

«ۋا، داريعا، قاشان تەڭەلەر!

مادەنيەت ورناپ قاشان  كەنەلەر!»

بەتىنە ۇنىن ءبىر جاعىپ الىپ،

ءبىر بولار، –  دەدى ، – كونە بەر!»

قانداي تاماشا پوەتيكالىق كون­تراست؟! الدىڭعى ەكى جولداعى ۇلكەن ماقسات، اڭساعان ارمان، جاقسى نيەتتەردى، سوڭعى ەكى جولداعى مەششاندىق ارەكەت پەن سالقىن توزىمدىلىك ونىڭ العاشقى سوزدەرىن جوققا شىعارادى. بۇل ەپيزودتاردىڭ ەكەۋىندە دە كۇلمەي قالا المايسىڭ. اقيقاتىندا، بەيىمبەت ءمايليننىڭ پوەزياسى ۋاقىتتىڭ سۇرانىسىنا، زامان تالابىنا ساي كەلگەن، جاڭا سوۆەتتىك قوعامنىڭ ەلەڭ-الاڭىنداعى قازاق تۇرمىسىن رەاليستىك تۇرعىدا اشىق ءارى انىق كورسەتكەن بەينەلى، ەكپىندى سيپاتى باسىم تۋىندىلار ساناتىنا جاتادى. اقىن اباي تۋدىرعان ءداستۇرلى قارا سوزبەن سۋرەتتەۋ ارناسىنىڭ ءوز ءيىرىمى بار تولقىنى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. ماسەلەن، بەيىمبەت اۋىل تاقىرىبىن جىرلاۋدىڭ قايتالانباس ۇلگىلەرىن سالىپ، ءوز قولتاڭباسىن ايقىنداپ كەتكەن اقىن. بەيىمبەت مايلين – كەلەلى وي، وتكىر يۋمور مەن فيلوسوفيالىق قيالدىڭ، ليريكالىق سەزىم مەن اششى ساتيرانىڭ وكىلى.

بەيىمبەتتىڭ سىقاعى سىپايى، كۇلكىسى سىرلى كەلەدى. سالماقپەن، استارلى مىسقىلمەن جاسىرىنىپ، ۇرلانىپ، «مەن مۇندالاپ» كوزگە كورىنبەي تۇرعان يۋمورمەن جازىلادى. اقىننىڭ ساتيرالىق ستيلىندەگى ولەڭدەرىندە وتكەن كۇنىن اڭساعان باي مەن بايبىشە، مىرزا مەن بي، مولدا سوپىلاردىڭ مىنەزى سىقاق ەتىلەدى. ساتيرالىق ولەڭدەرىنىڭ سىرتقى فورماسى – ديالوگ، ىشكى مونولوگ، اڭگىمەلەسۋ تاسىلىمەن جازىلادى، اۆتور سيۋجەتتى ءوز الدىنا اشادى دا، قورىتىندى يدەيانى وقۋشىنىڭ ەركىنە قالدىرادى.

حح عاسىرداعى جاڭا ءومىردىڭ قۇ­بىلىستارىن جىرلاعان ب.مايلين پوەزياسىنىڭ ءتىلى ورالىمدى، وقۋعا جەڭىل، ۇعىمدى، وقيعاسى قاراپايىم ومىرگە جاقىن بولۋىمەن وقىرمانعا جاقىن. اقىن اسقاق سوزگە، پافوسقا ۇمتىلمايدى. ونىڭ شىعارمالارىندا حالىقتىڭ ۇلتتىق تانىمى، مىنەزى شىنايى كورى­نىس تابادى.

جاڭا مازمۇنداعى توي

   26 – 27 قىركۇيەك كۇندەرى ارالىعىندا قوستانايدا قازاق ادەبيەتىنىڭ باعى، زامان تۋدىرعان زاڭعار جازۋشى بياعانىڭ، بەيىمبەت ءمايليننىڭ 125 جىلدىق مەرەيتويى ادەتكى تويلاردان مۇلدە بولەك، جاڭا مازمۇندا ءوتتى. مىنە، توي دەگەن وسىنداي-اق بولار! بۇرىندارى توي دەگەندە الاۋلاتىپ-جالاۋلاتىپ استا-توك اس بەرىلەتىن، قيساپسىز اقشاڭقان كيىز ءۇي تىگىلەتىن. الامان بايگە ءوتىپ جاتاتىن. ول دەگەن توي وتكىزگەلى وتىرعان ەلگە، اۋىل-ايماقتاعى تۇرعىنداردىڭ قالتاسىنا سالماق سالاتىن ءىس ەدى. اقيقاتىندا، بۇل ءبىر كۇندىك قانا شارا ەدى عوي. شاپان جابىلىپ، ەت جەلىنىپ، سورپا ىشىلەتىن. بولدى. ءبىتتى. بىراق، سول ءبىر كۇندىك شارادان شىققان ءمۇيىز قايدا؟ ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العالى قانشاما توي ءوتتى. ەستە قالعانى بار ما ەدى؟ بيىلعى تويدىڭ ەرەكشەلىگى عىلىمعا كوڭىل بولگەنى. بەيىمبەتتىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى، شىعارماشىلىعى جاڭا زامان – تاۋەلسىزدىك تۇرعىسىنان تالدانىپ، جان-جاقتى ءسوز بولدى. وسكەلەڭ ۇرپاق، ستۋدەنت جاستار ۇيىپ تىڭدادى. كىتاپ بولىپ، تاسقا باسىلدى.

بۇرىنعى تويلاردا ىسىراپشىل­دىققا كوپ جول بەرىلەتىن. ءبۇ­گىن­گىدەي ۋاقىت قات بولىپ تۇرعان كەزەڭدە تويدى ۇلان-اسىر قىلىپ وتكىزگەننەن گورى، سول تويعا كەتەتىن قارجىنى حالىقتىڭ يگىلىنە جۇمساۋ كەرەك، جولداردى جوندەۋگە، اۋىل-ايماقتىڭ تۇرمىسىن جاقسارتۋعا. ولگەن كىسىگە كورسەتىلگەن زور قۇرمەت وسى عانا. قۇران وقىپ، رۋحىنا فاتيقا تىلەۋدەن باسقا شاراپاتتى ءىس بار ما؟ زامانىندا وزدەرى ارىپ-اشىپ، كوك كويلەك كيىپ جۇرمەگەن قايران اعالار ءتىرىلىپ كەلسە دە ايتاتىنى وسى ءسوز بولار ەدى.

قوستاناي وبلىسىنىڭ اكىم­شى­لى­گى بەيىمبەتتى ۇلىقتاپ، تۇعىرىنا شىعاردى. بولشەۆيك تاراننىڭ اتىن جويىپ، اۋدانعا بياعانىڭ ەسىمىن بەردى. ءجۇز جىلدان بەرى تاران اۋدانى اتالىپ كەلگەن ەلدىمەكەن ەندى – تۋعان جەردىڭ ماقتانىشى بەيىمبەتتىڭ ەسىمىمەن اتالادى. ەندى بۇل جەردە بەيىمبەتتىڭ جەكە ادەبي مۋزەيى اشىلىپ، جازۋشىنى تانىتار ورتالىققا اينالادى. قوستانايداعى وبلىستىق كىتاپحاناعا جازۋشىنىڭ ەسىمى بەرىلۋ تۋرالى ۇسىنىستىڭ دا قولداۋ تاپقانى قۋانتتى. بيىلعى تويدا تۇڭعىش رەت رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە بەيىمبەتتى جاڭاشا تانۋعا ارنالعان كونفەرەنتسيا ءوتىپ، بايانداماشى بولعان جاس زەرتتەۋشىلەر ابىلاي ماۋدانوۆ، زاڭعار كارىمحان، اينۇر تولەۋ، الىبەك بايبول، ەركىن راحمەتۋلليندەرگە وبلىس باسشىسى ارحيمەد مۇحامبەتوۆتىڭ وكىمىمەن  «بەيىمبەت مايلين اتىنداعى ستيپەنديا» تاعايىندالدى. بۇل ستيپەنديا جىل سايىن جاستاردى قولداۋ ءۇشىن، ىنتالاندىرۋ ءۇشىن بەرىلىپ تۇراتىن بولادى.

ەلدوس توقتارباي

 

سوڭعى جاڭالىقتار