3 قازان, 10:26 1109 0 ءبىلىم احمەت ومىرزاق

«عالىم دا، شاحتەر دە باس يەتىن»، بىلدىك پە ۇستازدىڭ قاسيەتىن؟...

ادام بالاسى ءۇشىن ءماڭ­گىلىك ماڭىزدى نارسە – ءبىلىم بولسا، سوعان جەتكىزەتىن مەك­تەپ پەن مۇعالىمنىڭ دە ماڭىزى دا ەشقاشان قۇنىن جويماق ەمەس. بۇگىندە قارا تانىماۋ دەگەن ۇعىمنىڭ ءوزى ارحايزم­گە اينالىپ بارا جاتقانداي. بىراق مەكتەپ پەن مۇعالىمگە قاتىستى پروبلەمالار جىل سايىن ءتۇرىن وزگەرتىپ، الدى­مىز­دان شىعا بەرەتىنى نەسى؟

 قازاقستان تاۋەلسىز مەملەكەتكە اينالعالى بەرى، ياعني، ەلى­مىز­دىڭ ءبىلىم سالاسىن باسقارۋعا 28 جىلدا 16 رەت مينيستر تاعايىندالىپ، ءار­قاي­­سى­سى ءوز جوباسىن ۇسىنىپ، مەكتەپ پەن مۇعالىمدەردى ءتۇرلى «ەسپەريمەنت-جاڭا­لىق­تارمەن» قارق قىلعان ەلدە ءبىلىم بەرۋدىڭ بەرەكەسى ءبىراز كەتىڭ­كى­رەپ قال­عانى جۇرتتىڭ كوز الدىندا.

الدىمەن وقۋلىقتار بىرنەشە رەت قاي­تا جاسالىپ، وسىدان وتىز جىل ارىدە قالىپقا تۇسكەن وقۋلىقتار جۇيەسى بۇزىلدى. تاريح، ءتىل، ادەبيەت، گەوگرافيا سەكىلدى پاندەردى تاۋەلسىز ەلدىڭ يدەو­لو­گياسىنا ساي جاساۋعا بولار، بىراق ماتەماتيكا، فيزيكا، حي­ميا، الگەبرا، گەومەتريا سەكىلدى جارا­تى­لىستانۋ ءپان­دەرىنە ارنالعان وقۋ­لىقتارعا وزگەرىس ەن­گىزۋدىڭ كەرەگى بار ما ەدى؟ ولاردىڭ قانداي جاڭا ساپاعا يە بولعانىن ءالى كۇنگە جوندەپ ءتۇسىندىرىپ بەرگەن ادام جوق.

مەكتەپتە ماتەماتيكا پاندەرىن 40 جىلداپ وقىتقان تاجىريبەلى ۇس­تاز­دار­مەن وقۋلىق ماسەلەسى جايىندا ءسوي­لەسىپ كورگەنىمىزدە، ولار وقۋشى­لارعا ەلە­مەنت­­ارلىق ۇعىمداردى ءتۇ­سىن­دىرۋدىڭ تىم كۇردەلەنىپ كەتكەنىن، سون­داي-اق، وقۋلىقتاعى بەرىلگەن كوپ­تەگەن ەسەپ­تەر­­دىڭ وقۋشىنىڭ جاس ەرەك­شەلىگىن ەس­كەرىلمەي بەرىلگەنىن ايتادى. مىسالى، بەلگىلى ماتەماتيك عالىم، اكادەميك اس­قار جۇمادىلداەۆ ورتا مەكتەپتىڭ بە­سىنشى نە التىنشى سىنىبىنا ارنالعان ماتەماتيكا وقۋ­لى­عىنداعى ءبىر ەسەپتى شى­عارا ال­ما­عانىن ايتقانى بار. سەبەبى ەسەپتىڭ بەرىلۋى قاتە. ياعني، ەسەپ­تى شىعارۋعا قويىلعان شارت تەرىس بول­عان.

 قاي سالادا بولسا دا، وزگەرتۋگە كون­بەي­تىن، ساقتالۋى ءتيىس نارسەلەر بولادى. ءويت­كە­نى ولار سول سالانىڭ ماڭىزىن ساقتاپ تۇرادى. ال ونداعان جىلدار بويى مەكتەپ ەسىگىن ەندى اشقان بالانىڭ قولىنا ۇستاپ، حات تانۋعا بىردەن-ءبىر سەپتىگىن تيگىزەتىن قۇندى وقۋلىق «الىپپەنىڭ» جويىلىپ، ونىڭ ورنىنا جۇيەسىزدەۋ «ساۋات اشۋدىڭ» ۇسىنىلۋى – باستاۋىش سىنىپ مۇعالىم­دە­رىن دە، اتا-انالاردى دا ءبىراز ابىرجىتتى. ءبىرىن­شىدەن، ۇزاق جىلدار بويى ابدەن جۇيەگە تۇسكەن «الىپپەمەن» بالا وقىتىپ كەلگەن ۇستازدار سىناقتان وتە قويماعان «ساۋات اشۋمەن» ءبىلىم بەرۋگە داعدىلانا الماي قينالسا، ءبىر كەزدە مەكتەپتە وزدەرى وقىعان «الىپپەمەن» بالانىڭ ساباعىن ۇيدە پىسىقتاۋعا ۇيرەنگەن اتا-انالار «ساۋات اشۋدىڭ» نە نارسە ەكەنىن، ونىمەن بالاعا نە ۇيرەتۋ كەرەگىن بىلمەي داعداردى. وسىنى ەسكەرگەن بولۋى كەرەك، قازاقستان ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆ مىرزا الداعى جىلداردا «الىپپەنىڭ» مەكتەپتەرگە قايتا ورالاتى­نىن ايتىپ، جۇرتتى قۋاندىرىپ قويدى.

سوسىن مەكتەپ وقۋلىقتارىنداعى دەرەك­تەردىڭ ءبىر-بىرىنە سايكەستىگى قاتاڭ قاداعالانۋى ءتيىس بولسا، ءبىزدىڭ ەلدىڭ وقۋلىقتارى بۇل جونىنەن دە اقساپ جاتقان سياقتى. ماسەلەن، ورتا مەكتەپتىڭ 7-قازاق سىنىپتارىنا ارنالعان دۇنيەجۇزى تاري­حى وقۋلىعى مەن 9-قازاق سىنىبىندا فاكۋلتاتيۆتى وقىتۋعا ارنالعان ءدىنتانۋ وقۋلىعىندا مۇحاممەد پايعامباردىڭ تۋعان جىلى ەكى ءتۇرلى بەرىلگەن. سوندا وقۋشى قايسى دەرەكتى دۇرىس دەپ تانيدى؟ ايتا بەرسەك، وقۋلىقتىڭ جىرى كوپ...

ەندى مۇعالىم مارتەبەسى ماسەلەسىنە كەلەيىك.

جالپى، وسىدان ءبىر عاسىر ارىدە قو­عامدا مۇعالىمدەر كۋلتى وتە جوعارى بول­دى. سەبەبى حالىققا ءبىلىم بەرىپ، عىلىمدى ءۇي­رەتەتىن تۇلعالار وتە از ەدى. ودان كەيىن ول سالادا، نەگىزىنەن، اسا قابىلەتتى ادامدار تەر توكتى. مۇعالىمدەر كەڭەس وكىمەتى كەزىندە ەلگە ءبىلىم بەرىپ قانا قويماي، حالىقتىڭ ساياسي ساۋاتىن اشاتىن تۇلعاعا اينالدى. سەبەبى اقپاراتتىق تاپشىلىق بار جانە ساۋاتتى ادامدار از كەزدە ونداي تۇلعالاردىڭ ەلدىڭ الدىندا ءجۇرۋى زاڭدى ەدى.

دەگەنمەن، حح عاسىردىڭ ەكىنشى جار­تى­سىنان وتكەندە گازەت-جۋرنالداردىڭ كوبەيۋى، راديو مەن تەلەديداردىڭ حالىققا قولجەتىمدى بولۋى، ءتۇرلى سالاداعى كىتاپ­تاردىڭ كوپتەپ باسىلۋى، ولاردىڭ اۋدان-اۋىلدارعا دەيىن جەتىپ، مول قورى بار كىتاپحانالاردىڭ اشىلۋى – حالىقتىڭ ساۋاتىن كوتەرىپ، ءبىلىمىن ءوز بەتىنشە تولىق­تىرۋعا مول مۇمكىندىك جاسالعان كەزدە مۇعالىمدەردىڭ ءرولى بۇرىنعىداي اسا جوعارى بولماسا دا، ولار ءبارىبىر ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا باستى تۇلعا بولىپ قالدى.

زامان وزگەرىستەرى قاي سالاعا بولسا دا اسەر ەتپەي تۇرمايدى. وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنان باستالىپ، ءبىراز جىل­دارعا سوزىلعان وتپەلى كەزەڭنىڭ كەساپاتى ءبىلىم سالاسىنا دا تيمەي قالعان جوق. سول جىلدارداعى جۇمىسسىزدىقتىڭ كەسىرىنەن، جالاقى الىپ جان باعۋدىڭ كوزىنە اي­نال­عان ءبىلىم سالاسىنا بويىندا پەداگوگتىك قاسيەتى از ادامدار لاپ قويدى. ءىلدالدالاپ ءجۇرىپ پەداگوگيكالىق وقۋ ورنىن ءبىتىر­گەن­دەر كوبەيىپ، ءبىلىم بەرۋ سالاسىن «ورتاشا» مۇعالىمدەردىڭ تاسقىنى باستى. ونىڭ ۇستىنە، بار ويى بالا-شاعا باعۋمەن بولعان اتا-انالار بالالارىنىڭ ءبىلىمىن باقى­لاۋ­عا مۇرشاسى بولمادى. شامامەن ون جىلدان اسا ۋاقىتقا سوزىلعان بۇل ۇدەرىس ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا ايتارلىقتاي «ءىز» قالدىردى. سولايشا، ەلدە مۇعالىمدەرگە دەگەن ناشار كوزقاراس قالىپتاسىپ، مەكتەپتىڭ قادىرى كەتىڭكىرەپ قالعانداي بولدى. ونىڭ ۇستىنە جىل سايىن «مەكتەپ قاجەتتىلىگى ءۇشىن جينالاتىن اقشا» مۇعا­لىمدەر ارقىلى الىناتىن بولعاندىقتان كوپتەگەن اتا-انالار ۇستازداردىڭ وسى ءبىر ارەكەتىن ۇناتپايدى. ۇناتپاعانمەن نە شارا، كوپتەگەن مەكتەپتەردە مەكتەپ دي­رەك­تورى «ءوزى بي، ءوزى قوجا». مەكتەپ ديرەك­تور­­لا­رىنىڭ وسىنداي استامشىلدىعىن اشكەرەلەيمىن دەپ، باسى داۋعا قالعان مۇ­عالىمدەر دە جوق ەمەس. سەبەبى جەمە-جەمگە كەلگەندە ۇستازداردىڭ ءوزارا اۋىزبىرلىگى بول­ماي قالادى نەمەسە مەكتەپ ديرەك­تور­لا­رىنىڭ قولداۋشىلارى كۇشتى بولىپ، ءما­سەلەنىڭ سوڭى سيىر­قۇي­ىم­شاقتانىپ بارىپ، شەشىلمەي قا­لا­دى.

بىراق بۇگىندە ءبىلىمدى ۇستازدار كوبەيىپ، ءبىلىم الۋعا بارلىق مۇمكىندىكتەر جاسال­عان زاماناۋي مەكتەپ عيماراتتارى كوپتەپ سالىنىپ جاتقان داۋىردە مەكتەپتەردەگى ءبىلىم بەرۋ جاعدايى ناشار دەۋگە بولمايدى.

بۇگىندە، جاسىراتىن نەسى بار، مەكتەپ پەن اتا-انالاردىڭ اراسىندا ءجيى-ءجيى داۋ­لى ماسەلەلەر بولىپ تۇرادى. ول ماسەلەلەر، ارينە، بالانىڭ ءتارتىبى مەن ساباققا دەگەن ۇلگەرىمىنە قاتىستى دەسەك تە، كوبىنە مۇ­عا­­لىمدەر مەن اتا-انالار اراسىنداعى سۋب­ەكتيۆتى جاعدايلاردىڭ اسەرىنەن بو­لىپ جاتادى.

اتا-انالار «مەكتەپ بالامىزعا ءجوندى ءبىلىم بەرمەيدى، مۇعالىمدەر ناشار» دەپ كى­نالاسا، مۇعالىمدەر «اتا-انالاردىڭ با­لا­لا­رىنىڭ ساباققا قاتىسۋىن، دايىن­دىعىن باقىلامايتىنىن»، سونداي-اق، ءتار­تىبىنىڭ قيىندىعى جونىندە شاعىم­دانادى.

شىنىن ايتقاندا، بۇگىنگى مۇعا­لىمدەر­دىڭ زاڭدىق تۇرعىدان قۇقىعىنىڭ قور­عا­لۋى تىم ناشار. سەبەبى، بالادان ساباقتى تا­لاپ ەتسە، دايىندالماي كەلگەنى ءۇشىن شارا قولدانسا، سوعان شىدامايتىن ءور­كو­كىرەك وقۋشىلار جىلاپ قالسا نەمەسە مەكتەپكە بارعىم كەلمەيدى دەپ اتا-انا­سىنا قيعىلىق سالسا دا مۇعالىمدى كىنالى قى­لا سالاتىن اتا-انالار كوپ. باسپاسوزدە كەيبىر وقۋشىلاردىڭ ۇستازدارىنا ادەپ­سىزدىك كورسەتكەن جاعدايلارى، ءتىپتى اتا-انالارىنا، تۋىستارىنا ساباتىپ، اۋرۋ­حا­ناعا تۇسىرگەن جايتتارى تۋرالى دا جا­زى­لىپ جاتادى. مۇنىڭ ءبارى بۇگىنگى قوعامدا مۇعالىم مارتەبەسىنىڭ تومەندەپ كەتكەنىن، ولاردى قۇقىقتىق جاقتان مەملەكەتتىڭ قورعاي بەرمەيتىنىن كورسەتسە كەرەك.

بىراق سوڭعى كەزدە مەملەكەتتە بۇل ماسەلەلەردە ىلگەرىلەۋ بار. سونىڭ ءبىرى – قا­زاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنت ءما­جى­لىسىنە ۇسىنىلعان «پەداگوگ مارتەبەسى تۋ­رالى» جانە «پەداگوگ مارتەبەسى، مۇعالىم مەن وقۋشىعا جۇكتەمەنى تومەندەتۋ ءما­سە­لەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تو­لىق­تىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭداردىڭ جوباسى. بۇل سوڭعى ون جىلدا ءجيى اڭگىمە بولىپ، كەيىنگى ءبىر جىلدا قوعامدا كەڭ تالقىلانعان ەدى. زاڭ جوباسىنا ەلدەن 18 مىڭ ۇسىنىس كەلىپ تۇسكەن. 4 باعىت بويىن­شا جاسالعان جوباداعى نورمالاردى ءىس­كە اسىرۋ ءۇشىن قوسىمشا 1 ترلن تەڭگەدەن اسا قار­جى قاجەت كورىنەدى. وتكەن ايدا ەلى­مىزدىڭ زاڭ شىعارۋ ورگانىنا ۇسىنىلىپ، ءوز­گەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار قاجەت دەپ، ءبى­رىنشى تىڭدالىمدا قابىلدانباعان زاڭ­دا نە كورسەتىلىپ ەدى؟

زاڭدا مۇعالىمنىڭ قۇقىعىن قورعاۋ، قو­سىم­شا جۇكتەمەدەن بوساتۋ، ماتەريال­دىق جانە ماتەريالدىق ەمەس قولداۋلاردى ارتتىرۋ، ءبىلىم جۇيەسىن دامىتۋعا سەرپىن بەرۋ ماسەلەلەرى كوتەرىلگەن. قر ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆتىڭ پىكىرىنشە، الدىمەن زاڭنىڭ قۇرىلىمدىق جۇيەسىن بەكىتىپ الۋ كەرەك، سودان كەيىن ونى كەرەگىنشە جەتىلدىرە بەرۋگە بولادى.

زاڭدا دەپۋتاتتار قابىلداماعان نارسە مۇعالىمدەردىڭ ەڭبەك ءوتىلىن جانە زەينەتكە شىعۋ جاسىن قىسقارتۋ ماسەلەسى ەدى. ونى پارلامەنتتىڭ جۇمىس توبى جەكە-جەكە قاراپ، شەشەتىن بولدى.

جاڭا زاڭ جوباسى بويىنشا مۇعالىم­دەر­دىڭ قۇقىعىن اياقاستى ەتىپ، باسى ارتىق ىسكە پايدالانۋ (كوشە تازارتۋعا جۇمساۋ، مەكتەپكە باراتىن بالانىڭ سانىن انىق­تاۋ ت.ب.) توقتاتىلۋى ءتيىس، ەگەر ونداي ىسكە ماجبۇرلەۋشىلەر بولسا، 303 مىڭ تەڭگەگە دەيىن ايىپپۇل تولەيتىن بولادى. دەگەنمەن مۇعالىمدەردىڭ زەينەتكە شىعۋ ماسەلەسى باسقا زاڭدارمەن رەتتەلەتىن بولعاندىقتان ول ماسەلە زاڭدا قارالماعان.

ارينە، مۇعالىم مارتەبەسىنىڭ وسكەنى ولاردىڭ جۇمىس ساپاسىنىڭ ارتۋى­نا، جالپى حالقىمىزدىڭ ساۋات­تىلىق دەڭ­گەيىنىڭ وسۋىنە جاقسى جاعىنان اسەرى كۇشتى بولارى ءسوزسىز. كوپتەگەن ەلدەردە مۇعالىم­دەر­دىڭ مارتەبەسى جوعارى بولعاندىقتان قوعامدا ولارعا دەگەن قۇرمەت تە ەرەكشە. سوندىقتان ول ەلدەردە جاس ۇرپاققا ءبىلىم بەرۋ جولىندا تەر توگىپ جۇرگەن تۇلعالار ءوز ءىسىنىڭ ناعىز مامانى، ىزدەنىمپاز، تا­لانت­تى دا تالاپشىل، ءوز سالاسىندا جو­عارى جەتىستىككە جەتكەن ادامدار بولىپ كەلەدى.

ۇلى ابايدىڭ «ۇستازدىق ەتكەن جالىق­پاس، ۇيرەتۋدەن بالاعا» دەگەن اتالى ءسوزىن قاپەرىمىزگە ۇستار بولساق، ءوز جۇمىسىنان تەك رۋحاني ءلاززات الىپ قانا قويماي، ما­تەريال­دىق تابىس تابۋ باستى ماقسات بول­عان بۇگىنگى نارىقتىق ەكونوميكا جاع­دايىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ۇستازدار قاۋى­مىن ماتەريالدىق، مورالدىق، زاڭ­دىق جا­عىنان بىردەي قورعاۋ – مەملەكەتتىڭ ءمىن­­دەتى بولۋى ءتيىس. سوندا عانا ءبىلىم سالا­سىندا ەڭبەك ەتەتىن مۇعالىمدەر قاۋىمىن «ۇستازدىق ەتۋ – جالىقتىرماي»، قازاق ەلى­­نىڭ ءبىلىمدى ەل بولۋىنا انىق پايداسى تيەر ەدى دەيمىز.

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار