26 قىركۇيەك, 10:18 376 0 ساياسات انار لەپەسوۆا

الاشتىڭ جولى – جاھانعا ۇلگى

اپتا باسىندا قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ  جۇمىس ساپارىمەن امەريكا قۇراما شتاتتارىنا بار­دى.  5 كۇنگە سوزىلاتىن ساپاردىڭ باسىندا بىرىككەن ۇلت­تار ۇيىمى باس اسسامبلەياسىنىڭ 74-سەسسياسىنا قاتى­سىپ، الەمنىڭ تۇراقتى دامۋىنا قاۋىپ كەلتىرىپ وتىرعان بىرقاتار جاھاندىق تەندەنتسيالارعا الاڭداۋشىلىق تانىتتى.

راسىندا دا، الەمدەگى قاتى­گەز­دىك پەن بەرەكەسىزدىكتىڭ تەتىگى – جويقىن قارۋدان تۇبەگەيلى باس تارتىپ، يادرولىق قارۋدان ازات ايماق قۇرعان قازاقستاننىڭ ءتا­جى­ريبەسى كوپكە ۇلگى. سوعىستا جاپ­پاي قىرىپ-جوياتىن قارۋلار – يادرولىق، حيميالىق، بيولو­گيا­لىق جانە عىلىم جەتىستىگى نە­گى­زىندە ويلاپ تابىلاتىن باسقا دا كەز كەلگەن قارۋ تۇرلەرىن قول­دا­نۋ­دان قاشىپ قۇتىلۋ مۇمكىن بولمايدى. بۇل بۇكىل ادامزاتتىڭ قىرىلۋىنا الىپ كەلەدى. جاپپاي قىرىپ-جوياتىن جاڭا قارۋ ءتۇر­لە­رىن جاساۋ ءۇشىن عىلىمي جاڭا­لىق­تاردى پاي­دا­لانۋعا تىيىم سالا­تىن حا­لىق­ارالىق قۇجات ازىرلەپ، ونى ورىنداۋدى مىندەتتەۋ ماڭىز­دى.

شىندىعىندا، الەم ەلدەرى جەكە مۇددەسى ءۇشىن جانتالاسا قارۋلانىپ، ادامزاتقا ورتاق مۇددەنى نازاردان تىس قالدىرىپ وتىرعان سەكىلدى. مۇندايدا ءبىر ەلدىڭ تاۋەكەلگە بارىپ، وزگەلەرگە ۇلگى ۇسىنۋى، جالپى ادامزاتتىق مۇددە ءۇشىن ارەكەت ەتۋى كەز كەل­گەننىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن كو­­رەگەندىك. جەرى يادرولىق قارۋ سىناۋ ءۇشىن پوليگون رەتىندە پاي­دا­لانىلعان، 500 يادرولىق سىناق­تىڭ ناتيجەسىندە ءبىر جارىم ميلليوننان استام ازاماتى مەن اۋقىمدى تەرريتورياسى راديا­تسيا­عا ۇشىراعان ەلىمىزدىڭ تاريحي تاجىريبەسى ءبىزدى قاۋىپسىزدىكتى باسقاشا تۇسىنۋگە الىپ كەلدى. قارۋ جانە يادرولىق ماتەريالدار قو­رىن جويۋ وڭىرىمىزگە قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىق اكەلدى. الايدا، ءال­دەقايدا بەرىك قاۋىپسىزدىك بار­لىق تاراپتىڭ ءوزارا قاۋىپسىزدىگىنە باعىتتالعان قۇرىلىمدار ارقىلى عانا قامتاماسىز ەتىلۋى مۇمكىن. يادرولىق قارۋ بۇدان بىلاي ور­تا­لىق ازيادا ۇلتتىق قاۋىپ­سىز­دىكتى قامتاماسىز ەتۋ فاكتورى بو­لىپ سانالمايدى.

Cوندىقتان قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بۇۇ باس اسسام­بلەيا­سى­نىڭ 74-سەسسياسىندا جاسا­عان مالىمدەمەسىنە وسى ماسەلەنى وزەك ەتۋى بەكەر ەمەس.

«يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋ – بۇل ەلىمنىڭ ۇلى باسىم باعىتى. وسى ۇمتىلىس قازاق حالقىنىڭ جال­پى­ۇلتتىق بىرەگەيلىگىنىڭ اجى­را­ماس بولىگىنە اينالدى. ول بىزگە يادرولىق قارۋدى جويۋعا قاتىستى جاھاندىق قوزعالىستىڭ العى شە­بىن­دە بولۋعا مورالدىق قۇقىق بەر­دى. ءبىز يادرولىق قارۋدىڭ يگىلىك ەمەس، جاھاندىق تۇراقتىلىق پەن بەيبىتشىلىككە تونگەن قاۋىپ ەكەن­دىگىنە نىق سەنىمدىمىز. وكى­نىش­تىسى، بىرقاتار ەلدەر بۇرىن­عى­سىنشا سترا­تەگيالىق قورعانىس كۇش­تە­رىن­دە يادرولىق ارسەنالعا ارقا ءسۇ­­ي­ە­ي­­دى، بۇل ولاردىڭ قارسىلاس­تا­رى­نا اسسيمەتريالىق جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن ونى يەمدەنۋ ماسەلەسىن قا­راۋ­عا ءماجبۇر ەتەدى. بۇل قارىم­تا جاۋاپ­تىڭ ءوزى – جاپپاي قى­رىپ-جويۋ قارۋى سەكىلدى قىرعىنعا اپا­را­تىن جول»، – دەدى قازاقستان پرە­زيدەنتى بۇۇ مىنبەرىندە ءسوي­لەگەن سوزىندە.

ول سونداي-اق، «بۇگىنگى گەوسا­يا­سي جانە گەوەكونوميكالىق ءوز­گەرىس­تەرگە الاڭداۋشىلىق تانى­تۋعا تولىق نەگىز بار. 2030 جىلعا دەيىنگى كۇن تارتىبىندەگى بىرلەسكەن مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋدا مۇن­داي جاعداي ءبىز ءۇشىن سىناق بول­ماق. جاڭا جاھاندىق تەندەن­تسيا­لاردا باستى الاڭداۋشىلىق تۋدى­رىپ وتىرعان جايتتار ول – شە­شىل­مەي جاتقان كيكىلجىڭدەردىڭ ار­تۋى مەن الەمنىڭ ءار تۇكپىرىندەگى ايماقتارداعى باسقىندىق. جا­ھان­دىق دەرجاۆالار تولىق­قاندى اسكەري قاقتىعىس الدىندا تۇر»، – دەدى.

مەملەكەت باسشىسى سونىمەن قاتار، قر تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەل­باسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وسى باعىتتاعى جەتىستىكتەرىن ەسكە سالدى. «ءبىز ۇلگى كورسەتكىمىز كەلەدى. قر تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسشى­لى­عىمەن قازاقستان سەمەي يادرو­لىق پوليگونىن جاۋىپ، ەرىكتى تۇردە الەمدەگى ءتورتىنشى ورىن­دا­عى يادرولىق ارسەنالدان باس تارتتى. بۇل شەشىم – يادرولىق قا­رۋدان باس تارتۋ جانە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ سالاسىنداعى جا­ھان­دىق كوشباسشىلىق باعىت­تا­عى ءساتتى ءارى ۇزاق جولداعى ال­عاشقى قادامىمىز بولدى. وسى اسىل مۇراتىمىزعا جەتۋ جولىندا يادرولىق قارۋدان ازات ورتالىق ازيانىڭ ايرىقشا ايماق بولىپ قۇرىلعانىن اتاپ وتكىم كەلەدى»، – دەگەن پرەزيدەنت الەم ەلدەرىن وسىنداي جاڭا ايماقتاردى قۇرۋ­عا شاقىردى.

ورتالىق ازيا ايماعىنىڭ ءرو­لى مەن الەۋەتى تۋرالى ايتقان پرە­­زي­دەنت: «ونداعان جىلدار بويى ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى ەكو­­نوميكالىق بايلانىسىنىڭ ءال­سىز بولۋى ولاردىڭ تۇراقتى ءوسۋى­نە كەدەرگى كەلتىردى. بۇگىنگى تاڭ­دا ور­تاق مۇددەلەر مەن ءما­سەلەلەر تۋىنداعان سوڭ ايماق دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنە اياق باستى. وسىعان بايلانىستى اي­ماق­تاعى بارلىق 5 ەل اراسىنداعى كونسترۋكتيۆتى سايا­سي ديالوگ ساۋ­دا-ەكونوميكالىق، ين­ۆەس­تي­تسيا­لىق قاتىناستار مەن ادامدار اراسىنداعى قارىم-قا­تىناس ءۇشىن وتە ماڭىزدى بولادى»، – دەي كەلە، قازاقستاننىڭ ورتا­لىق ازيا­داعى ەڭ ءىرى ەكونوميكا بولا وتى­رىپ، بارلىق مەملەكەت ارا­سىن­داعى ءوزارا ءتيىمدى ىنتى­ماق­تاستىقتى ودان ءارى نىعايتۋعا مۇددەلى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

بۇدان بولەك، قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 74-سەسسياسىندا الاڭداۋشىلىق تۋعىزاتىن جاھاندىق 4 ۇردىسكە توقتالدى. بىرىنشىدەن،  الەمنىڭ ءارتۇرلى ايماقتارىندا شەشىل­مەگەن قاقتىعىستار مەن شيە­لە­نىستەردىڭ كوبەيۋى، ەكىنشىدەن، جا­ھان­­دىق جانە ايماقتىق سۋبەك­تىلەر اراسىندا سەنىمنىڭ جوعالۋى، ۇشىنشىدەن،  سولتۇستىك پەن ءوڭتۇس­تىك اراسىنداعى تەڭسىزدىكتىڭ كۇ­شەيۋى، تورتىنشىدەن، قورشاعان ور­تانىڭ قۇلدىراۋى سەكىلدى ءتورت قا­تەردىڭ جاھاندى بەرەكەسىزدىك پەن تۇراقسىزدىققا اكەلىپ تىرەي­تىنىن ايتىپ، ارىپتەستەرىن جان-جاق­تى ديالوگ ورناتۋعا، بەي­بىت­شىلىك ءۇشىن كۇش بىرىكتىرۋگە ۇندەدى.

پرەزيدەنتتىڭ نيۋ-يوركقا سا­پارىنداعى ايرىقشا ماڭىزعا يە تاعى ءبىر وقيعا – بۇۇ باس حات­شىسى انتونيۋ گۋتەرريشتىڭ قا­بىلداۋى. بۇۇ-نىڭ تۇراقتى دامۋ ماق­ساتتارىن ىسكە اسىرۋداعى قازاق­ستاننىڭ بەلسەندىلىگىن اتاپ ءوت­كەن باس حاتشى ەلىمىزدىڭ جۇمى­سىنا وڭ باعا بەردى. سونداي-اق، كەزدەسۋدە مەملەكەتىمىزدىڭ ءوڭىر­لىك قاقتىعىستاردى رەتتەۋ ءىسىن­دە حالىقارالىق كۇش جۇ­مىل­دىرۋى، سونىڭ ىشىندە سيريا ماسەلەسى بويىنشا وتكەن استانا پروتسەسى اياسىنداعى قوماقتى ۇلەسى ايتىل­دى. انتونيۋ گۋتەر­ريش جاھاندىق يادرولىق قارۋعا قارسى كۇن ءتارتى­بىندە قازاق­ستان­نىڭ جەتەكشى ءرول اتقاراتىنىن ايرىقشا اتاپ ءوتتى.

P.S.

ساپار بارىسىندا مەم­لەكەت باسشىسى اقش پرەزيدەنتى  دونالد ترامپ، شۆەي­تسا­ريا كونفەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ۋلي ماۋرەر، بولگا­ريا باسشىسى رۋمەن رادەۆ، پولشا پرەزيدەنتى اند­جەي دۋدا، گرۋزيا پرەزيدەنتى سالومە زۋرابيش­ۆي­لي، يور­دا­نيا كورولى ءىى ابداللا جانە ۋكراينا پرەز­يدەنتى ۆلا­ديمير زەلەنسكيمەن كەزدەسىپ، مەملەكەت­تەر ارا­سىن­­­دا­عى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ باعىتتارىن تال­قىلادى.

بۇل قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ پرەزيدەنت رەتىندە اقش-قا جاساپ وتىرعان العاشقى ساپارى. قازاقستان­نىڭ ءىرى ينۆەستورلارىنىڭ ءبىرى سانالاتىن الپاۋىت ەل مەملەكەتىمىزدىڭ باسشىسىن زور قۇرمەتپەن قارسى الدى. ەكى ەل اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق دەڭگەيىن جوعارى باعالاعان امەريكالىق ارىپتەستەر ءوزارا ءتيىمدى سترا­تەگيا­لىق ارىپتەستىكتى ودان ءارى نىعايتۋعا مۇددەلى ەكەن­دەرىن جەتكىزدى. بۇگىنگە دەيىن امەريكالىق سەرىكتەستەر قازاقستاندىق نارىققا 45 ملرد دوللاردان استام قارجى سالعان. مەملەكەت باسشىسىنان ەلىمىزدەگى جاڭا ينۆەستي­تسيا­لىق مۇمكىندىكتەر جايلى ەستىگەن ءىرى كومپانيا وكىل­دەرى بىرقاتار جوبالار بويىنشا بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋ­گە ىنتا ءبىلدىردى. قىزىعا قۇلاق تۇرگەندەردىڭ قاتا­رىندا اقش-تىڭ «Royal Dutch Shell»، «JPMorgan Chase & Co.»، «Amazon Web Services» سەكىلدى الپاۋىت كومپا­نيالار بار

 

سوڭعى جاڭالىقتار