19 قىركۇيەك, 12:20 851 0 تۇلعا انار لەپەسوۆا

ديپلوماتيا، زيالىلىق، تەكتىلىك – قاسىم-جومارت توقاەۆ

«تúrkistan» گازەتى مەن قر سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ارنايى جوباسى جالعاسىن تابۋدا. بۇل جولعى شىعارىلىمدا كاسىبي ديپلومات  قاسىم-جومارت كەمەلۇلى جايلى ماتەريال ونىڭ پرەزيدەنت لاۋازىمىنا كىرىسكەنىنە 100 كۇن تولۋىمەن تۇسپا-تۇس كەلىپ وتىر.

ەڭبەك جولى ديپلوماتيالىق قىزمەتتەن باستالىپ، سىرتقى ىستەر ءمينيسترى، ۇكىمەت باسشىسى، سەنات سپيكەرى بۇگىندە قازاقستان رەسپۋب­­لي­كاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت كەمەلۇلى توقاەۆتىڭ سان قيلى ءومىر جولى وزگەلەردەن ەرەك ەدى. ەرتەڭى جارقىن، ەلىنىڭ تۇتقاسىن ۇستار ازامات 1953 جىلى الماتى قالاسىندا دۇنيەگە كەل­گەن. اكەسى ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى، تانىمال قازاق جازۋشىسى كەمەل توقاەۆ، اناسى تۇرار شابا­ر­باەۆا الما­تىداعى شەت ءتىل­دەر پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا قىزمەت ىستەگەن.

قاسىم-جومارت كەمەلۇلى 1970 جىلى ءماس­كەۋدەگى حالىقارالىق قاتىناستار ينس­تيتۋتىنا وقۋعا ءتۇسىپ، بەسىنشى كۋرستا كسرو-نىڭ قىتايداعى ەلشىلىگىنە ديپلومالدى پراكتيكاعا جارتى جىلعا جىبەرىلەدى. 1979 جىلى كسرو ءسىم اپپاراتىنا قايتىپ ورالادى. 1983 جىلى بەيجىڭ لينگۆيستىك ينستيتۋتىنا ون ايلىق ءىس-تاجىريبەگە اتتانادى. 1984-1985 جىلدارى كسرو ءسىم-دە قىزمەت ىستەپ، كەيىننەن 1991 جىلعا دەيىن كسرو-نىڭ بەيجىڭدەگى ەلشىلىگىندە ەكىنشى حاتشى، ءبىرىنشى حاتشى جانە كەڭەسشى لاۋازىمىن اتقارادى.

قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ەڭبەك جولىنداعى ءومىرىنىڭ كوپ بولىگى ماسكەۋدە ءوتتى. اسىرەسە كسرو سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىندە جانە كەڭەس ودا­عىنىڭ قىتاي مەن سينگاپۋرداعى ەلشىلىگىندە جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارعان كەزەڭدەرىندە. سول تۇستاعى كسرو سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءبىرى بولعان ۆياچەسلاۆ عيزاتوۆ ءوز ارىپتەسى ق.توقاەۆتىڭ اسپازدىق ونەرى تۋرالى ءوزىنىڭ ەستەلىكتەرىندە بىلاي دەپ باياندايدى: «مەن ءتىپتى ونىڭ ۇيىندە قونعان ەدىم. جالعىز بولعان ەدى. ءبىز قاس قارايعانعا دەيىن جۇمىس ىستەدىك. ول: «ال، ۆياچەسلاۆ حامەنوۆيچ، ۇيگە ءجۇ­رىڭىز، قونىڭىز. ءسىز دە، مەن دە اش قۇر­ساق­پىز. قازىر مەن ءسىز ەشۋاقىتتا جەمەگەن، ءدامى ءتىل ۇيىرەر ەت اسىپ جىبەرەيىن» دەدى. توڭا­زىت­قىشىندا جاقسى سۇرلەنگەن قازى بار ەكەن. راس نان يلەمەدىك، الايدا قازى مەن كارتوپ، پياز­دى قوسىپ جەگەن وتە ءدامدى بولدى».

بۇل ق.كەمەلۇلىنىڭ اسپازدىق ونەرىنىڭ ءبىر سىرىن اشقانداي بولسا، ديپلوماتيالىق قىزمەتى بويىنشا ارىپتەستەرىنىڭ ءبىرى بولعان قايرات يسا­عاليەۆ ق.توقاەۆتىڭ وتە بايقامپاز ادام ەكەنىن ايتادى. ق.يساعاليەۆ ق.كەمەلۇلىنىڭ ادامنىڭ قانداي ەكەنىن بىلگىڭ كەلسە، ونىمەن ءىس ساپارعا شىق دەپ ءجيى ايتاتىنىن ەسكە الادى. «ءبىز بىرگە فرانتسياعا باردىق. بۇل يۋنەسكو-عا ەنۋ بولاتىن. ءباسپاسوز كونفەرەنتسياسىن جو­عا­رى دەڭگەيدە وتكىزىپ، كەشكە قاراي ءپاريجدى ارالادىق. ءارى سول تۇستا ونىڭ باي­قام­پاز­دىعىنا تاڭ قال­دىم. ق.كە­مەلۇلى «قاي­رات يسا­عاليۇلى، بىلەسىز بە، پاريجدە ءاتىردىڭ ءيىسى بار، ريمدە تالشىننىڭ، ال سينگاپۋردە بالىقتىڭ» دەيدى. قانداي باي­قامپازدىق، مەن تاڭ قالدىم. مەن پاريجدە بىرنەشە رەت بولعان اداممىن عوي، ال بۇل ونىڭ قالاعا جاساعان العاشقى ساپارى ەدى»، – دەپ بولىسەدى ءوز ەستەلىكتەرىن بىلىكتى ديپلومات ق.يساعاليەۆ.

كەيىننەن وسى بايقامپازدىق قاسيەتى قاسىم-جومارت توقاەۆقا قازاقستاننىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى بولعاندا كوپ كومەك كورسەتتى. 1992 جىلى توقاەۆ مي­نيس­تردىڭ ورىنباسارى، ال 1994 جىلى قر سىرتقى ىستەر ءمينيسترى لاۋازىمىنا تاعايىن­دا­لادى. وسى تۇستا ونىڭ رەسەي تاراپىنان ۆەت­نام­نىڭ حايفون قالاسىنا باس كونسۋل بولۋعا ۇسىنىس تۇسكە­نىن، الايدا قاسىم-جومارت كەمەلۇلىنىڭ جاڭا­دان قۇرىلىپ جاتقان تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ سىرتقى ۆەدومستۆوسىن نىعايتۋعا شەشىم قابىل­دا­عانىن بىرەۋ بىلسە، بىرەۋ بىلمەس. قر ديپلو­ما­تيالىق قىزمەتىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قىزمەتكەرى سوۆەتقالي قارتباەۆ جوعارى ديپلوماتيالىق قىزمەتكە تاعايىنداماي تۇرىپ، ق.كەمەلۇلىنىڭ ءار ۇمىتكەرمەن جەكە-جەكە تىلدەسەتىنىن ايتادى. «ءارى وعان ادامنىڭ مادەنيەتى، وي-ءورىسى، ءبىلىم دەڭگەيىن بايقاۋعا بار-جوعى بىرنەشە مينۋتتار عانا جەتەتىن. سول جىلدارى قازاق­ستان­دا كاسىبي ديپ­لوماتتار از بولدى. سول سەبەپتەن بىزگە لايىق­تى ادامداردى جوو-داعى وقىتۋشىلار قۇرامى­نان ىزدەۋگە تۋرا كەلدى»، – دەپ ەستەلىكتەرىمەن بولىسەدى.

ق.كەمەلۇلى تۋراسىندا ارىپتەستەرى ۇستامدى، جە­كە ءومىرى تۋرالى سىر اشقاندى ۇناتپايتىن ينتەلليگەنت ساياساتكەر رەتىندە ايتادى. ن.نازارباەۆ پەن د.بۋشتىڭ وتكەن كەلىسسوزدەرى تۋرالى جازعان كىتاپتارىنىڭ بىرىندە ق.توقاەۆ «بەلگىلى ءبىر سەبەپتەرگە بايلانىستى مەن بولعان كەلىس­سوزدەر مەن پىكىرتالاستاردىڭ جاي-جاپسارىن جازا المايمىن، ونى جاريالاۋعا بولمايدى. بۇل تۇرعىدا مەنىڭ قىتايداعى ءىس ساپارىمنىڭ اياق­تا­لۋىنداعى قىزمەتتىك مىنەزدەمە ەسىمە ءتۇسىپ وتىر، ول مەنىڭ كەڭەس ەلشىلىگىنىڭ قىزمەتكەرى رە­تىندەگى ابىرويىمدى ارتتىرىپ «مەملەكەتتىك قۇپيانى ساقتاي الادى» دەپ جازىلعان ەدى. سول سە­بەپتى وسىناۋ مانگە يە ءسوزدىڭ اۆتورىنىڭ كوڭى­لىن قالدىرعىم كەلمەيدى»، – دەپ جازعان ەدى.

1999 جىلى قر پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنبا­سارى بولادى، ءدال سول جىلى قازاندا قر پرەزي­دەنتىنىڭ جارلىعىنا سايكەس جانە پارلامەنتتىڭ ماقۇلداۋىمەن پرەمەر-مينيستر لاۋازىمىنا تاعايىندالادى. دەگەنمەن 2002 جىلى ول قىزمەتىنەن كەتىپ، مەملەكەتتىك حاتشى-سىرتقى ىستەر ءمينيسترى بولادى. ق.توقاەۆ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى لاۋازىمىن 2007 جىلعا دەيىن جالپى ەسەپتە ون جىل اتقارادى، كەيىننەن قر پارلامەنتى سەناتى­نىڭ توراعاسى بولادى.

قاسىم-جومارت توقاەۆ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى لاۋازىمىندا بولعان ساتتە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ ماسەلەسى بويىنشا بەلسەندى ەڭبەك ءسىڭىر­دى. 1996 جىلى نيۋ-يوركتە يادرولىق سىناقتارعا جالپىعا بىردەي تىيىم سالۋ تۋرالى شارتقا، ال 2005 جىلى سەمەيدە ورتالىق ازياداعى يادرولىق قا­رۋدان ازات ايماق قۇرۋ تۋرالى شارتقا قول قويادى.

ق.كەمەلۇلى بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ ون سەس­سياسىنىڭ جۇمىسىنا بەلسەندى قاتىسىپ، تمد جانە شىۇ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولىپ تا سايلاندى. توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشى رانگىنە يە. انا تىلىنەن وزگە ورىس، اعىلشىن، قىتاي تىلدەرىن ەركىن مەڭگەرگەن، فرانتسۋز ءتىلىن بىلەدى.

ءوزىنىڭ ديپلوماتيالىق قىزمەتكە قۇرىلعان ءومىر جولىندا قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىق­ارا­لىق قاتىناستار بويىنشا توعىز كىتاپ پەن كوپ­تە­گەن ماقالا اۆتورى اتاندى. بۇكىلالەمدىك گۋما­ني­تارلىق جانە جاراتىلىس عىلىمدارى اكادە­ميا­سىنىڭ مۇشەسى، ميۋنحەن قاۋىپسىزدىك «دانالار» كەڭەسىنىڭ مۇشەسى، شەنچجەن ۋنيۆەرسي­تە­تىنىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى، ساياساتتانۋ عىلىم­دارى­نىڭ دوكتورى، رف ءسىم ديپ­لو­ماتيالىق اكا­دە­مياسىنىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى جانە دوكتورى، حالىقارالىق قاتىناستار جونىندەگى قازاق­ستان كەڭەسىنىڭ قۇرمەتتى پرەزيدەنتى.

2019 جىلعى 19 ناۋرىزدا قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇر­سۇل­تان نازارباەۆ ءوزىنىڭ پرەزيدەنت رەتىندەگى وكى­لەتتىگىن توقتاتاتىنىن حابارلاپ، تاريحي شەشىمىن جاريالاپ، پرەزيدەنت وكىلەتتىگى كونستيتۋتسيا بويىنشا سەنات توراعاسى ق.توقاەۆقا بەرىلدى. وسىنداي ەل ءۇشىن ماڭىزدى ساتتە ەلباسى ن.نازارباەۆ ق.كەمەلۇلىنا سەنەتىنىن ايتىپ، ونى جاۋاپكەرشىلىگى مول، ادال تۇلعا رەتىندە باعا­لاي­تىنىن مالىمدەدى. ال وسى جىلدىڭ 9 ماۋسىمىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەزەكتەن تىس سايلاۋى ءوتىپ، قاسىم-جومارت كەمەلۇلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى لاۋازىمىنا سايلاندى. كورەگەن ديپلومات ءار قىزمەتىندە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك كورسەتىپ، تابىستى دا تاباندى ەڭبەك ەتە بىلگەن قاسىم-جومارت توقاەۆقا ەڭ ماڭىزدى مىندەت قر پرەزيدەنتى لاۋازىمى بەرىلدى. وسىناۋ جۇگى اۋىر قىزمەتتى بۇگىندە ق.كەمەلۇلى جەمىستى اتقارىپ كەلەدى.

پرەزيدەنت بولسا دا، بەلسەندى ءومىر ءسۇرۋ سالتىن قالىپتاستىرعان. ءوزىنىڭ Twitter-دەگى پاراق­شاسىن 2011 جىلدان ءۇش تىلدە جۇرگىزىپ كەلەدى. سالاۋاتتى ءومىر سالتىن ۇستانىپ، 13 جىل قا­تارىنان قازاقستاننىڭ ۇستەل تەننيسى بويىنشا فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى. كوركەم، ساياسي ادەبيەتتەردى وقىعاندى ۇناتادى.

بىلىكتى ديپلومات، ءوز سالاسىنىڭ مامانى، ءبۇ­گىن­دە ەل باسشىسى اتانعان قاسىم-جومارت كە­مەل­ۇلىنىڭ جارقىن ءومىر بەلەستەرى بارشاعا ۇلگى.

 

ولجاس بەركىنباەۆ،

ساياسي عىلىمدار ماگيسترى

سوڭعى جاڭالىقتار