12 قىركۇيەك, 11:56 222 0 بىلگەنگە مارجان "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

ءىلياس جولىمەن ماسكەۋگە

ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ ادەبي-عىلىمي مۇراسىن تۇگەندەۋ، بەيمالىم شىعار­ما­لا­رىن جيناستىرۋ، عۇمىرناماسىن جاڭا كوزقاراسپەن جازۋ ماق­ساتىندا جۇزەگە اسقان «ءىلياس ىزىمەن» حالىقارالىق عى­لى­مي-تانىم­دىق ەكسپەديتسيا رەسەي باعى­تىن­داعى ءوز جۇمىسىن باستاپ كەتتى.

داۋىلپاز اقىننىڭ 125 جىل­دىق مەرەيتويى اياسىندا ماسكەۋ، پەتەربور قا­لا­لارىنا جولعا شىققان  فيلولوگيا عى­لىم­دا­رى­نىڭ دوك­تورى، ءى.جان­سۇ­گىروۆ اتىنداعى جمۋ-ءنىڭ پرو­فەسسورى، ءىلياستانۋشى مۇ­رات­بەك يمان­عازينوۆ، جۋر­نا­ليست-جازۋ­شى گۇل­جان تۇرسىن، تال­دى­قور­عان قالا­سىن­داعى ءى. جان­سۇ­گى­روۆتىڭ ادەبي مۋزەيىنىڭ عىلىمي قىز­مەتكەرى سالتانات ءتو­لە­گەنوۆا، «دوستىق ءۇيى» مەكەمەسىنىڭ دي­­رەكتورى، بەلگىلى قوعام قاي­رات­كەرى ءتاڭىر­بەرگەن قاسىم­بەر­كەباەۆ جانە تاعى باسقا ازاماتتار باس قوسقان عىلىمي كەرۋەندى  اقىن، ولكە­تا­نۋشى، قحا الماتى وبلى­سىن­داعى وكىلدىگى  توراعاسىنىڭ ورىنباسارى عابيت تۇرسىنباي باستاپ كەلەدى.

قۇلاگەر اقىن 1925 – 1928 جىل­دارى ءماس­كەۋدەگى مەملەكەتتىك جۋرناليستيكا ينستيتۋتىندا ءبىلىم العان تۇڭعىش قازاق. ىلەكەڭ وسى ينستيتۋتتان «جۋرناليست» ما­مان­دىعى ديپلومىن الىپ، تۇركى حا­لىق­تارى اراسىنان كاسىبي جۋرناليست اتانعان ءبى­رەگەي. جۋر­نا­ليس­تيكا ينس­تي­تۋتىنىڭ تاريحى سوناۋ 1918-1919 جىلداردان باس­تا­لادى. العاشقى جىلدارىندا قى­زىل جۋر­ناليستيكا ينستيتۋتى رە­تىندە اشىل­عان وقۋ ورنىنىڭ اتاۋى ءار جىل­دارى ءماس­كەۋ جۋرناليستيكا ينس­­تيتۋتى، سوسىن كوم­مۋنيستىك جۋر­ناليستيكا ينستيتۋتى، كەيىننەن حالىقتىق جۋر­نا­ليس­تيكا ينستيتۋتى سياقتى بولىپ ءوز­­گە­رىپ تۇر­عان. ىلەكەڭ وقىعان جىل­دارى گيج (گوسۋ­دارست­ۆەن­نىي ينستيتۋت جۋرناليستيكي) اتان­عان ەدى. جەتىسۋ توپى­را­عىندا دۇنيەگە كەل­گەن سىرباز تالانت ءبىرىنشى اكەسى جانسۇگىر بەر­سۇگىرۇلىنىڭ تاربيە­سىنەن ءبىلىم العان. 1910 -1911 جىلدارى مامان­ۇلى تۇرىسبەك قاجى اشقان ءسۇت­تى­گەن­دەگى قاسەن مولدادان ساۋات­تىلىعىن جەتىلدىرەدى. وسى جىل­داردىڭ بىرنەشە ايىن قاراعاشتاعى «مامانيا» مەكتەبىندە وتكىزگەن. بۇل مەكتەپتە سول جىلدارى مۇس­تا­قىم مالدىبايۇلى، ءانشى مايرا ۋاليقىزى، ۇلكەن وقى­مىستى عابدولعازيز مۇساعاليەۆ سىن­دى مۇعا­لىم­دەر ءدارىس بەرەتىن. قازاق ساحاراسىنىڭ ءار قيىرىنان جەتىسۋعا ءبىلىم دانەگىن سەبۋ ءۇشىن كەلگەن، جەتى جۇرتتىڭ ءتىلىن مەڭ­گەر­گەن، عيبراتى مول ساۋاتتى وقى­عان­دار­دىڭ تا­عى­لىمدى ءدارىسى ءىلياستاي وقۋعا ىنتىق با­لانىڭ قيالىنا قانات بىتىرەدى. بىراق تۇرمىس تاۋقى­مە­تى ءىلياستىڭ ارى قاراي جۇيەلى ءبىلىم الۋىنا توس­قاۋىل بولدى. وسى مەكتەپتە وقىپ ءجۇر­گەنىندە بولا­شاق ەپيك اقىن زاڭ­گەر بارلىبەك سىرت­­تانۇلىن، وتىنشى ءال­جان­ۇلىن، كولباي توعىسۇلىن كورگەن، اڭگىمەلەرىن ەستىگەن. مامان قاجى اۋىلىنا اتاقتى اسەت  (اسەت نايمانباەۆ) كەلگەندە، ءوز زامانىنىڭ سال-سەرىسى بولعان اقىن ءارى ءانشىنىڭ تىزەسىندە وتىرىپ، ولەڭىن تىڭداپ، ايتىسىنا قۇنىققان ەدى.

دۇنيەنىڭ استاڭ-كەستەڭى شى­عىپ، پاتشا تاقتان قۇلاعان سوڭ، ءىليا­س­تىڭ جولى اشىلدى. اۋەلى الماتى، سودان كەيىن تاشكەنت قالا­لا­رىندا ءبىلىم الىپ، اراسىندا ەلىنە بارىپ، بەل­تو­عانداعى مەكتەپتە مۇعالىم بولىپ، قىزمەتكە ارالاستى. اباي­دىڭ تۇڭعىش كىتابىن تاۋىپ، ونى جاتا-جاستانا وقىعان سوڭ، اقىندىق شابىتى ويانىپ، شىن ولەڭنىڭ قۇدىرەتىن سەزىنىپ، شى­عار­ماشىلىق ىسىنە دەن قويادى. جۇيەلى الماعان بىلىمىنە قاناعات­تان­باعان اقىن ماسكەۋگە كەلەدى. ءماس­كەۋ­دىڭ ساياسي ءھام رۋحاني-مادەني ەليتاسىمەن قويان-قولتىق ارالاسىپ، تىعىز شىعارماشىلىق قارىم-قاتىناس ور­نا­تا باستايدى. ءىلياس­تىڭ ورىس دوستارى وتە كوپ ەدى. ماسكەۋدىڭ ءتۇرلى كاباكتارىندا سىرا ءىشىپ، ولەڭ وقي­تىن سول زا­ماننان اتى شىققان اقىن­دارى­نىڭ جىر كەش­تەرىنە، پوەتيكالىق دۋەلدەرىنە بارىپ جۇرگەن. ماسەلەن، ۆ. موياكوۆسكي، م. سۆەتلوۆ، ۆ. لۋگانسكي،               د. بەدنىي، ە. باگ­ريتس­كي­لار­مەن جا­قىن تانىس-ءبىلىس بول­عانىن اقىن تۋ­رالى جازىل­عان كوز­كورگەن زا­مان­­داس­تارىنىڭ ەستەلىگىنەن كەز­دەستىرۋگە بولادى.

ماسكەۋگە ءىلياستاي مول مۇرا قال­دىر­عان سان قىرلى تالانتتىڭ شى­عار­ما­لارىن تۇگەندەۋ قامىمەن كەل­گەن سوڭ، ونىڭ ءومىر جولىنا، قوعام­دىق-ساياسي، ادەبي-مادەني قىز­مەتىنە قاتىستى تاريحي نى­سانداردى ارالاۋدى مىندەت دەپ سانا­دىق. ساپار بارىسىندا اقىن­نىڭ ءوزى جاقسى كورىپ، ءجيى-ءجيى سايا­حاتتاعان كرەمل كەشەنىنە، موس­كۆا وزەنىنىڭ جاعالاۋىنا، ونىڭ سۇيىكتى اعاسى، قامقور دوسى بولعان جازۋشى ماكسيم گور­كيدىڭ مۋ­زەي-ۇيىنە باردىق. باياعىداعى گيج ءبۇ­گىندە م. لومونوسوۆ اتىنداعى ءماس­كەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەر­سي­تەتىنىڭ قۇ­رامىنداعى جۋرناليستيكا فاكۋلتەتى رەتىندە ءوز جۇمىسىن جالعاس­تى­رىپ وتىر ەكەن. 1930 جىلى ممۋ-ءنىڭ قۇرامىنا ەنگەن. ءبىز سول تاريحي عيماراتقا بارىپ، بۇگىنگى احۋالىمەن تانىستىق. بىراق، ءبىز 7 قىركۇيەك ءارى سەنبى، ءارى قالا كۇنى كەلگەن سوڭ، نىساننىڭ ىشىنە كىرىپ، اۋديتوريالارىن كورە الما­دىق.

8 قىركۇيەك كۇنى نوۆودەۆيچە زي­راتىنا باردىق. بۇل زيراتتا 36 مىڭ­نان استام مارقۇم جەرلەنگەن ەكەن. نەبىر ىعاي مەن سىعاي ءماڭ­گىلىك تىنىس تاپقان جەردە قازاق رۋحا­نيا­تى­نىڭ جاناشىرى بولعان، ۇلى دالا حال­قىنىڭ مۋزىكالىق مۇراسىن زەرت­تە­گەن، ءان مەن كۇيىن نوتاعا تۇسىرگەن كومپوزيتور، قازاق سسر-ءنىڭ حالىق ءارتىسى الەكساندر زاتاەۆيچ تە جەرلەنگەن. ا. زاتا­ەۆيچ­تىڭ قازاق دالاسىنا كە­لىپ، ءان-كۇيدى حاتقا تۇسىرۋىنە سەبەپكەر بولعان ساكەن سەيفۋللين مەن ءىلياس جانسۇگىروۆ بولاتىن. مىڭ­نان استام سان عاسىرلىق مۋزى­كا­لىق مۇ­را­نى حاتقا ءتۇسىرىپ، ساقتاپ قال­عان ونەرتانۋشىنىڭ رۋحىنا تاع­زىم ەتىپ، قا­بىرىنە باردىق. قا­بىر باسىن ارام­شوپ باسىپ، قاراۋ­سىز-اق قالعان ەكەن. بيىل بۇل تۇلعانىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويى ەدى. ونىڭ تويى قازاق­ستان­نىڭ كوپتەگەن كىتاپ­حانالارىندا اتا­لىپ تا ءوتتى. ونىڭ مەرەيتويى ءما­دە­نيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ اتاۋلى وقيعالار جىلناماسىنا ەنگەن-ءدى. بىراق، رەسەي بۇل كىسىنى ۇمىتسا كەرەك. ۇلتى باسقا بولسا دا بوتەن حالىقتىڭ ومىرىنە ءوزىنىڭ سانالى عۇمىرىن ارناپ، سول حالىقتىڭ يگىلىگى ءۇشىن قىزمەت ەتەتىن ادامدار بولادى. زاتاەۆيچ سول ساناتقا جاتاتىن ازامات. ءىلياس ا. زاتاەۆيچپەن تانىسقاندا وعان جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ حالىقتىق ءداستۇرلى مۋزىكاسى تۋرالى مالىمەت ايتىپ، ەسكى زاماننان جەتكەن مۋزى­كا­لىق مۇرالاردى دومبىرادا ويناپ تا كورسەتكەن. يندۋستريا، نانوتەحنولوگيا دامى­ما­عان زاماندا تابانىنان توزىپ، ات تەرلەتىپ، سايىن دالانى ارالا­عان ونەر زەرتتەۋشىسى ەڭبەگىنە اقى-پۇل سۇراماي، قازاقتىڭ كەلەشەگى ءۇشىن قاجىر-قايراتىن جۇمساعان. ونىڭ سونداي كول-كوسىر ەڭبەگىن ەسكەرىپ، رۋحانياتىمىزعا قوسقان مول مۇرانى باعالاپ قاراۋسىز قال­عان بەيىتىنىڭ ءشوبىن جۇلىپ، جان-جا­عىن تازالادىق. گۇل شوقتارىن قويىپ، ەل اتىنان باسىمىزدى ءيىپ، قۇرمەت كور­سەت­تىك. سۇلتانماحمۇت تورايعىر «ءبىر حا­لىقتىڭ ءانى ولسە، ادەبيەتى جەتىم قالادى» دەگەن ەكەن. عاسىردان عاسىرعا اۋەن بوپ جەتكەن سىرلى سازدى حاتقا ءتۇسىرىپ، بولاشاق ءۇشىن نوتاسىن جازۋ­عا يدەيا بەرىپ، جول كورسەتكەن ساكەن ەدى.  ول كەزدە ساكەن اعامىز قازاق ۇكىمەتىن باسقارعان 28 جاستاعى جىگىت ەكەن. ءبىز قازىر سول ساكەننىڭ جاسىنا كەلدىك. ال، مەنىڭ زامانداس­تارىم ەلى ءۇشىن نە ىستەدى دەپ ويلانىپ قالاسىڭ. ساكەن، ءىلياس سياقتى قازاقتىڭ ءورىم­دەي جىگىتتەرى ەلى ءۇشىن، ۇلت مادەنيەتى ءۇشىن وراسان زور ەڭبەك ەتتى، وزدەرى ءىس­تەي المايتىن سالاعا سونىڭ قىر-سى­رىن بىلەتىن وزگە ۇلت وكىلدەرىن شا­قىرىپ، ىستەتتى. فولك­لور­لىق مۇراعا جاناشىر بولا ءبىلدى.

ن. حرۋششەۆ باستاعان كىل سوۆەتتىك بيلىكتىڭ باسشىلارى، ساياسي ينتەلليگەنتسيا جەرلەنگەن جەردە قازاقتىڭ زەينەپتەي قىزىنىڭ بەيىتى دە بار. زەينەپ دەگەن – الاش قوزعالىسىنىڭ كوسەمى ءاليحان بوكەيحاننىڭ قىزى، الاش قاي­رات­كەرى سماعۇل سادۋاقا­سوۆ­تىڭ جارى بولعان اتاق­تى سوۆەت عالىمى، مەديتسينا عىلىم­دا­رىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور. سوناۋ 1935 – 1939 جىلدار ارالىعىندا تۇسىك تاس­تاۋ­دىڭ (ابورت) پروبلەماسىن تۇبە­گەيلى زەرتتەپ، دەموگرافياعا، تۋ كورسەتكىشىنە قاۋپىنىڭ زور ەكەنىن اي­تىپ، الاپات جاڭا­لىق اشقان جاڭا­شىل عالىم ەدى. بىراق سول كە­زەڭدەرى رەسمي باعالانباي، اشقان تەوريالىق جاڭالىعى مويىندالماي قال­عان-دى. ەندى، مىنە ارادا سەكسەن جىلدان استام ۋاقىت ءوت­كەن­دە، رەسەي عالىم­دا­رى ونىڭ مونو­گرا­فيالىق ەڭبەگىن باعا­لاپ، №1 وقۋلىق رەتىندە ستۋدەنتتەرگە وقى­تىپ جاتىر. ماسكەۋدەگى جوعارى مەديتسينا اكادەمياسىندا تۇلعا­نىڭ اتىنداعى اۋديتوريا، لابوراتوريا اشىلىپتى. ەليزاۆە­تا­نىڭ قادىرىن ەندى عانا تۇسىنگەن ەكەن. وكى­نىشتى-اق! ءتىرى كۇنىندە «حالىق جاۋى­نىڭ ۇر­پاعى»، «حالىق جاۋى­نىڭ ايەلى» رەتىندە ازاپ شەكتى. جالعىز ۇلى ەسكەندىر سوعىس باس­تال­عان ساتتە-اق مايدانعا كەتىپ، 17 جاسىندا قازا تاپقان. اكە­سىنەن، جولداسىنان، ۇلىنان تىرىدەي ايىرىلىپ، ومىردەن وكسىپ ءوتتى. سوۆەتتىك شوۆينيستىك بيلىكتىڭ كەسىرىنەن.  ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى قايراتكەر اپا­مىزدىڭ رۋحىنا باس ءيىپ، قۇران وقىپ، دۇعا ەتتىك.

تۇتاس قازاقستان حالقىنىڭ سانىنداي تۇرعىنى بار ماسكەۋ (18 ميل­ليوننان استام) بۇگىندە تۋريس­تەر­­دىڭ ورداسىنا اينالعان. ەسكى زا­ماننىڭ سارقىتىنداي ساقتالعان قا­لانىڭ كوركى ءتۇرلى تاريحي كەزەڭ­نىڭ كۋاگەرى رەتىندە ىستىق. سوناۋ پات­شا­لىق داۋىردەن بەرگى ەكى-ءۇش عاسىرلىق عيماراتتاردىڭ قاي-قايسىسى دا سول رەڭىن بۇزباي، سول ەسكى قالپىندا تۇر ەكەن. تۋريست بىتكەن سول ەسكى عيمارات­تار­دى ارالاپ، تامسانىپ ءجۇر. نەگىزىندە، الەم حال­قىنا جارقىراعان الا-قۇلا عيما­رات­تار ەمەس، ەسكىلىكتى كور­سە­تەتىن عي­ما­راتتار، تاري­حي ورىندار قىزىق ەكەن. ماسكەۋدىڭ ءار بۇرىشى، ءار كوشەسى، ءار بۋلۆارى ادەبيەت پەن ونەر، تاريح دەرسىڭ تەگى. مۋزەي، كىتاپحانا، تەاتر، شىركەۋ دەگەندەر قادام باسقان سايىن الدىڭنان شىعادى. وركەنيەت وشاعى، مادە­نيەت قالاسى.

قازىرگى كەزدە ەكسپەديتسيانىڭ عىلىمي قۇرامى رەسەي مەملەكەتتىك كىتاپ­حا­نا­سى­نىڭ سيرەك قول­جاز­بالار مەن كىتاپتار قورى بولىمىندە بەلسەندى جۇمىس ىستەپ جاتىر. ءىلياس جانسۇگىرۇلىنىڭ بىرقاتار جاريا­لان­باعان، عىلىمي اينالىمعا ءتۇس­پە­گەن مۇرالارىن تاۋىپ تا وتىر. بۇل – ارينە زەرتتەۋدى، تالداۋدى، ساراپتاۋدى قاجەت­سى­نەتىن ۇزاق عىلىمي جۇمىس پروتسەسى. دەسەك تە وراسان زور جاڭالىق دەپ تە سۇيىنشىلەۋگە بولادى. الدى­مىز­داعى بەكەت – پەتەربور قالاسى. ىلە­كەڭنىڭ وتباسىمەن ءجيى-ءجيى ساياحاتتاپ كەلگەن سۇيىكتى قالاسى بولاتىن. ءبىز بۇل قالاداعى ورتالىق مەملەكەتتىك تاريح ءارحيۆىنىڭ، رەسەي ۇلتتىق كىتاپحاناسىنىڭ جانە ۆسەۆولود روجدەنت­ۆەن­سيكيدىڭ مۋزەي قورىمەن جۇمىس ىستەيمىز دەپ جوس­پارلاپ وتىرمىز. بالكىم، ول جاقتان دا جاڭا دەرەكتەر تابىلىپ قالار.

ەلدوس توقتارباي،

ادەبيەتتانۋشى،

«ءىلياس ىزىمەن» ەكسپەديتسياسىنىڭ مۇشەسى

ماسكەۋ قالاسى

سوڭعى جاڭالىقتار