12 قىركۇيەك, 11:51 917 0 پوەزيا ءTúrkىstan International Political Weekly

قالامگەرلەردەن قانداي ءسوز كۇتىپ ەدىك؟

الەمدە مەملەكەتتەر اراسىندا كۇن سايىن باس­قوسۋلار بولىپ جا­تادى. ولاردىڭ كوبى، ارينە، ساياسي-ەكونوميكالىق ماندە. سول سياق­تى مادەني شارالار دا از ەمەس. ال بىراق ادەبي باسقوسۋلار، ءتۇرلى ەلدەردىڭ قالام­گەر­لەرى جيى­لىپ، ءبىر ەلدە كوركەم ءسوز تۋ­رالى كەلەلى كەڭەس وتكىزۋى – ءجيى بولمايتىن نارسە.

نەسىن جاسىرامىز، ادەبيەت تە قاشاننان قۇرلىققا بولىنەدى. ءبىر كەزدە شىعىستىڭ ايگىلى جەتى جۇلدىزىن ء(جامي، ساعدي، فير­دوۋسي، نيزامي، رۋداكي، في­زۋلي، ناۋاي) ءپىر تۇتقان ەۋروپالىق ادەبيەت بۇگىندە سول شى­عىس­تىق قالام­گەر­لەرگە مۇرنىن شۇيىرە قارايدى. سوندىقتان بولار، دۇنيەجۇزىلىك ادەبيەتتىڭ ەڭ بەدەلدى سىيلىعى – نوبەل سىيلىعىن العان­داردىڭ تۇگەلگە جۋىعى ەۋ­رو­پالىق ەلدەر­دىڭ قالام­گەرلەرى. دەمەك، ەۋ­روپالىق ءتىل­دەر­دە جا­زىلعان ادەبي شى­عار­مالاردىڭ الەمگە تا­نىلىپ، لايىقتى با­عاسىن الۋى – وزگە قۇر­لىقتاعىلارعا قا­راعاندا جولى بولعىش، جاعدايى جاقسى.

بىراق جاعداي سولاي ەكەن دەپ اۋزىن قۋ شوپپەن ءسۇرتىپ وتىرعان ازيالىقتار مەن افريكالىقتار جوق، ولار دا الەم نازارىن وزدەرىنە بۇرۋ ءۇشىن، وزدەرى جاساعان ادە­بيەت­تىڭ وزىق ۇلگىلەرىن ناسيحاتتاۋدىڭ جول­دا­رىن ىزدەستىرىپ، ءتۇرلى ۇيىمدار قۇردى. سونىڭ بىرەگەيى – ازيا جانە افري­كا ەلدەرى جازۋ­شىلارىنىڭ كونفەرەن­تسيا­لارى. ەكى قۇرلىق ەلدەرى جازۋشىلارىنىڭ باسىن قوساتىن بۇل حالىقارالىق ادەبي جيىن 1956 جىلى 23-28 جەلتوقساندا دەليدە وتكەن ءۇندىستان جازۋ­شى­لارى مەن ازيا ەلدەرى جازۋشى­لارىنىڭ كونفەرەن­تسيا­سىنان باستالعان ەدى.

سول جيىندا قاتىسقان كەڭەس وداعى دەلەگاتسياسى ازيا جانە افريكا ەلدەرى جازۋشىلارىنىڭ كون­فە­رەن­تسياسىن وتكىزىپ تۇرۋدى ۇسىنىپ، سودان كەيىن ول ازيا مەن افريكا ەلدەرى جازۋشىلارىنىڭ كونفەرەنتسياسى دەگەن اتپەن وزبەكستاندا (تاشكەنت، 1958 ج) ەگيپەتتە (كاير، 1962 ج), ليۆاندا (بەيرۋت، 1967 ج), ءۇندىستاندا (دەلي، 1970 ج), قازاق­ستاندا (الماتى،1973 ج), انگولادا (لۋاندا، 1974 ج), تاعى دا وزبەكستاندا (تاشكەنت، 1983 ج), تۋنيستە (1988) ءوتتى. مىنە وسىدان كەيىن اتالعان كونفە­رەن­تسيانى وتكىزۋ توقتاپ قالدى.  ال بۇل، ياعني، ءبىر كەزدە ورنىققان بايلا­نىس­تاردىڭ ءۇزىلۋى – قوس قۇرلىق ادەبيەتى ءۇشىن دە، قا­لامگەرلەرى ءۇشىن دە ۇلكەن جوعالتۋ ەدى. سون­دىقتان ونى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن قازاقستان مەملەكەتى ءبى­رىن­شى بولىپ باس­تاما كوتەرىپ، ازيا ەلدەرى قا­لامگەرلەرىنىڭ ءى فورۋمىن وتكىزۋگە شەشىم قابىلدادى.

قازاقستان جازۋشىلار وداعى  قر پرەزيدەنتى اكىمشىلىگىنىڭ جانە قر مادە­نيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ قول­داۋى­مەن 2019  جىلدىڭ 4-6 قىركۇيەك  كۇندەرى نۇر-سۇلتان قالاسىندا وتكىزگەن جيىندا ازيا قۇرلىعىندا ورنالاسقان ەلدەردىڭ ءوزارا ادەبي-مادەني بايلانىستارىن نى­عايتۋ، سونداي-اق، ازيالىق ادەبيەتتىڭ ءۇز­دىك ۇلگىلەرىن ناسيحاتتاۋ، الەمدىك ادەبي ۇدەرىس دامۋىنداعى ازيا ەلدەرى ادە­بيە­تىنىڭ ورنىن كورسەتۋ سەكىلدى باعىتتا جۇ­مىس جۇرگىزۋ كوزدەلدى. فورۋمدا ءتۇرلى تا­قى­رىپتا باياندامالار جاسالىپ، ديس­كۋس­سيالار بولدى.

شىنى كەرەك، مۇنداي حالىقارالىق ءما­نى بار جيىنعا كەلگەندەر وزدەرىنىڭ ين­تەل­لەكتۋالدىق دارەجەسىن، ەلىنىڭ ادە­بيە­تىنىڭ قۋاتى قانداي ەكەنىن تانى­تۋعا كۇش سالادى. سوعان ساي سوزدەرىنىڭ دە ءمان-ماعىناسىن ەكشەپ، ارزان ءسوي­لە­مەۋگە تى­رى­سادى. ونى جيىن بارىسىندا سويلەگەن قالامگەرلەردىڭ سوزدەرىنەن بايقاپ وتىر­مىز. بۇل جاعىنان العاندا وزگە ەلدەردەن كەل­گەن جازۋشىلاردىڭ ايت­قاندارىندا وي سالاتىن پىكىرلەر بار. قاراپ كورەيىك:

كو ىن، اقىن، (وڭتۇستىك كورەيا):

– ەڭ العاش ازيا وركەنيەتى سكيف­تەر­دەن باستاۋ الدى. كەيىن ول قارا تەڭىز ار­قى­لى بۇكىل الەمگە تارادى. ازيا قاي­تادان تۇلەپ، باستامالارىن جاڭا نۇكتەدەن باس­تاۋ كەرەك دەگەن ويلار دا ايتىلادى. مە­نىڭ­شە، ءار­قاي­سىمىز ەركىن  بولۋىمىز كەرەك. باتىسقا باعدار رەتىندە قاراۋدان باس تار­تۋىمىز قا­جەت. ءتىپتى، كەي جاعدايدا ازيا ادەبيەتى ەۋروپا ادەبيەتىن جا­سار­ت­تى، تىڭ لەپ قوستى.

يۋسەف ءال-موحايميد، جازۋشى, (ساۋد ارابياسى):

– ءدىن مەن ادەبيەتتى ءبىر-بىرىنە قارسى قويۋ – كونەدەن كەلە جاتقان قاسىرەت... ادە­بيەت – دىننەن ازات، تولەرانتتى قۇندىلىق.  بەيبىتشىلىكتىڭ جالعىز كىلتى – ادەبيەتتە.

مۇحاممەد حادجي ساللەح، جازۋشى، (مالايزيا):

– ءبىز ءومىر ءسۇرىپ جاتقان الەمدە قاق­تىعىستار مەن سوعىستار جيىلەدى. ءدال وسىنداي جاعدايدا جازۋشىلاردىڭ نەگىزگى ءرولى – حالىقتى تىنىشتاندىرۋ، جۇبا­تۋ. بۇل شىعارماشىلىق تۇرعىدا وتە كۇردەلى پروتسەسس. ءبىز، جازۋشىلار، ادەبيەت­تىڭ ماڭىزدى ەكەنىن الەمگە ءتۇسىندىرۋىمىز كەرەك. بىراق، وكىنىشكە قاراي، قازىر ادەبي ءتىلدى عىلىم ءتىلى ىعىستىرىپ بارادى...

اناتولي كيم، جازۋشى، دراماتۋرگ (رەسەي):

– ...ازيالىق جازۋشىلار دا ەۋروپالىق قالامگەرلەر سياقتى ورتاق قۇندى­لىق­تار نەگىزىندە جاڭا ساتىلارعا كوتە­رى­لەدى، كوتەرىلۋى كەرەك. ايتپەسە، ەۋروپالىق ادە­بيەتكە ازيا قالامگەرلەرى قاتتى كىرىگىپ بارادى...

ازيا جازۋشىلارىنىڭ ءى فورۋمىنىڭ مىنبەرىنەن سويلەگەن قالامگەرلەردىڭ ىقشامدالىپ الىنعان بۇل سوزدەرىنەن ولاردىڭ قۇرلىق ادەبيەتى تۋرالى قانداي جوعارى پىكىردە ەكەنىن جانە بۇل ايماق­تاعى ادەبيەتتە قانداي پروبلەمالاردىڭ بار ەكەنىن بىلەتىنىن بايقاۋعا بولادى. ال ءبىزدىڭ قالامگەرلەر نە دەدى، قازاق ادەبيەتى تۋرالى نە ايتتى، قانداي جەتىستىگىمىزدى پاش ەتتى؟

فورۋم باستالعاننان-اق وعان قاتىس­قان كوپتەگەن قالامگەرلەر ءبىزدىڭ ادەبيە­تى­مىزدىڭ اقساقالدارى سانالاتىن تۇلعا­لار­دىڭ سويلەگەن سوزدەرىن الەۋمەتتىك جەلىدەن تاراتىپ وتىردى. وكىنىشتىسى سول، فورۋمدا قازاق جازۋشىلارى وزدەرىنىڭ ابىروي-اتاعىنا ساي سويلەمەگەن سەكىلدى. ماسەلەن، ءسوز اراسىندا ءبىزدىڭ اتى شەتەلگە تانىمال، كورنەكتى دە اقساقال اقىندا­رى­مىزدىڭ ءبىرى ولجاس سۇلەيمەنوۆ بىلاي دەپتى:

– كەيىنگى 20-30 جىلدىڭ شەگىندە ءون­دىرىپ جازىپ ءجۇر­­گەن جازۋشى – ءسابيت دوسانوۆ. ءبىر كۇنى ءسابيت ماعان كەلىپ، اقشا الىپ كەتتى. ءسويتىپ، كىتاپ­تا­رىن باس­تىر­دى. سول ءسابيت ەلباسىمەن قۇ­داندالى بولىپ، جازۋ­شى­مىزدىڭ جولى بۇرىنعىدان دا كەڭ اشىلدى. كۇندە جازاتىن جا­زۋشى ۇزبەي كى­تا­بىن شىعارۋعا قۇلشىنا كىرىسىپ كەتتى. بىراق... قالعان 799 جازۋشى قايتەدى. قايتىپ كۇن كورىپ، جازۋدان جان راحاتىن تانىپ، جايلى تۇرمىس كەشپەك؟ ولاردىڭ بارىندە ونداي مۇمكىندىك جوق قوي...

ارينە، ولجەكەڭنىڭ بۇل ءسوزىن بىزدەگى ادەبي سالاداعى پىسىقايلىقتىڭ قانداي ەكەنىن كورسەتۋ ءۇشىن، قالامگەرلەردىڭ شىعارماشىلىق عۇمىرىنىڭ قيىندىعىن كورسەتۋ ءۇشىن ايتقان شىعار. بىراق حا­لىق­ارالىق ۇلكەن جيىندا ءوز ىشىمىزدە ايتىلۋعا ءتيىستى ۇساق-تۇيەكتەردى مارتەبەلى مىنبەدەن ايتۋدىڭ نە قاجەتى بولدى ەكەن دەگەن ويعا قالدىق.

مۇنداي ۇلكەن جيىندا سويلەگەن ءاربىر ادامنىڭ ءسوزىنىڭ ەسەبى بار، سەبەبى سەنىڭ ءسوي­لەگەن سوزىڭە قاراپ، سىرتتان كەلگەندەر سەن تۋرالى، ەلىڭ تۋرالى جاعىمدى نە جا­عىم­سىز اسەر الادى. ءوز قۇلاعىمەن ەستىگەن سوزگە قاراپ باعا بەرەدى. سوندىقتان حا­لىق­ارالىق داۋ تۋدىرۋى ىقتيمال پىكىر­لەرگە كەلگەندە اسا ساق بولۋ كەرەك. ال ءبىزد­ىڭ كورنەكتى جازۋشىمىزدىڭ ءبىرى قابدەش جۇما­دىل­وۆ نە دەدى؟

مەن ادەبيەت پەن تاريحتى ءبول­مەي­مىن. بىزدە جالعان كونتسەپتسيا بار. وعان تاريحشىلار، ساياساتتانۋشىلار كى­­نالى. وعان يمپەريالىق ساياساتتىڭ قا­تىسى بار. ءبىز سوعان قارسى كۇ­رەس­پەدىك. ول وتىرىك نە؟ شىڭعىس حان تۇرىك پە، موڭعول ما؟ وسى ماسەلە ءالى كۇنگە اي­تى­لىپ كەلەدى. موڭ­عول­دارعا راق­مەت. ءويت­كە­نى شىڭ­عىس حان جاۋ­ىز دەگەندە ءبىز ودان بەزىپ شىقتىق. ولار ۇزاق جىلدار ونى يەلەندى.

ءبىر وتىرىك مىڭ وتىرىكتى تۋعىزادى. ءوتى­رىكتى ارقالاپ ءجۇرىپ، قالاي شى­داي­مىز. قالا­مىمىزدى شىڭدايتىن كۇش – شىن­دىق. بۇل بارىمىزگە ورتاق نارسە. ءبا­رىڭىز شىن­دىقتى ايتۋ ءۇشىن قالام ۇستاپ ءجۇر­سىزدەر. بۇكىل ازيانى جاي­لاعان، ەۋ­روپانى بيلەگەن شىڭعىس حاندى موڭعول دە­مەيىك. كەيىنگى ۇر­پاققا تا­ريح­تى تا­زا كۇيىندە ءوت­كىزەيىك. بۇ­رىن­عى يم­پەريالىق سايا­سات­­تىڭ كەم­شى­لىگىن ءتۇ­زەيىك. وسى شىن­دىقتى قالىپ­تاس­تىرۋعا كومەك­تە­سەيىك. ءبىزدىڭ قازاق­تىڭ ءسوزىن ءبى­رەۋ تىڭداسا، بىرەۋ تىڭ­دا­مايدى. قا­زىر تۇرىكتەردەن قاۋىپ­تە­نەتىن ەشتەڭە جوق. قازىر ءبىز ءوز بابا­مىزدى قاي­تارىپ الۋى­مىز كەرەك. ونىڭ ۇرپاق­تارى، ءتو­رەلەر ءبارى قازاق­ستاندا. وسى كۇن­گە دەيىن شىڭعىس حاندى يەمدەنىپ كەلگەن موڭ­عولدارعا راقمەت، – دەپتى قابدەش اعامىز.

جاسىراتىن نەسى بار، شىڭعىس حاندى قازاق دەپ ساناۋ، ونى قازاققا قايتارىپ الۋ كەرەك دەگەن پىكىرلەر بىزدە جوق ەمەس. بىراق ول ءالى تاريحي شىندىق رەتىندە مويىن­دالماعان، كوبىنە-كوپ الەۋمەتتىك جەلىلەردە پىكىرتالاستارعا تيەك بولىپ جۇرگەن. ال ەندى سونى حالىقارالىق فو­رۋم­دا اڭگىمە ەتۋگە بولا ما؟ ارنايى ءاڭ­گىمە ەتپەك تۇگىلى، پىكىر ءبىلدىرۋدىڭ ءوزى ار­تىق تاقىرىپ ەمەس پە؟ ال بىزدە قالام­گەر­دىڭ سول ءبىر ورىنسىز قىلىعىن باتىرلىق ساناپ جۇرگەندەر بار ارامىزدا. ناتيجەسى نە بولدى، وسى ءسوزدى ەستىپ وتىرعان مونعول قالامگەرى گۋن ايۋرزانا ۇلكەن كىسىگە رەنجىپ، زالدان شىعىپ كەتتى. سول ما ەدى كەرەگى؟ كەيىن ايۋرزانا ول جايىندا «ول كارى ادام. تاريحتى دۇرىس وقىماعان. بىلمەيدى. مەن نە دەيمىن وعان؟! شىڭعىس حان تۋرالى ايتقانى اشۋىما تيگەنى راس. بىراق وعان قازىر مەن پىكىر بىلدىرسەم، ونىڭ بىلمەستىكتەن ايتقان ءسوزىن جۇرەگىمە جا­قىن العان بوپ قالامىن. ونىڭ ماعان كەرەگى جوق»، – دەپتى...

سول سەكىلدى بەلگىلى جازۋشى دۋلات يسا­بەكوۆتىڭ: «بۇگىنگى فورۋم بىزگە ەشتەڭە بەر­مەيدى. وسى فورۋمدا كەشەلى بەرى تىڭداپ وتىرمىن. الەمدىك ماسەلە كوتەرىلمەدى. مەنىڭ قالاي جازاتىنىم كىمگە قىزىق؟ سي­ريادا نە بوپ جاتىر؟ سولاردى نەگە ايتپايمىز؟ باتىستا جارىلىس بولسا، ءبارىمىز قايعىرامىز. مۇسىلماندار قى­رى­لىپ جاتقاندا نەگە ۇندەمەيمىز؟ ودانشا مەن سونى  ايتايىن» – دەپ ادەبي جيىندا سايا­سات سوعىپ كەتۋى، كورنەكتى اقىنىمىز مۇحتار شاحا­نوۆ­تىڭ بۇرىندا تا­لاي جەر­دە وقىعان «ىر­بيگۇل مەن جىر­­­بيباي» دە­گەن ولەڭى­ن وقىپ، «وكى­نىشكە قا­راي، بۇلار ءبىزدىڭ قوعام­دا قاپ­تاپ كەت­­تى. وعان ءوزىمىز كىنالىمىز. ءار كەزەڭ باسىمىزدان ءوتتى. وسىدان وتىز جىل بۇرىن قازاق ءتىلىن مەم­لەكەتتىك ءتىل جاساعان مەن ەدىم»، – دەپ ادەبيەت­كە قاتىسى از اڭگىمەگە دەن قويىپ كەتۋى جيىن­عا قاتىسقان وزگە ەلدىك قالامگەرلەرگە قولايسىز اسەر ەتكەنى انىق. ءتىپتى، جاپو­نيا­دان كەلگەن حاياساكا تاكاشي ءبىزدىڭ اقسا­قالداردىڭ سوزىنەن سوڭ، بايان­دا­ما جاساۋدان باس تارتىپتى...

شىنىنا كەلگەندە، جيىندى وتكىزىپ وتىرعان مەملەكەت بىرنەشە ەلدىڭ قالام­گەر­لەرىنىڭ باسىن قوسىپ، سول ارقىلى قا­زاق قالامگەرلەرىن، قازاق ادەبيەتىن تانى­تۋدى كوزدەگەنى انىق. ال سول ادەبيەتتىڭ تۋى دەپ جۇرگەن كىسىلەرىمىزدىڭ مارتەبەلى مىنبەدەن ايتقانى ادەبيەتىمىزدىڭ ۇلى­لى­عىن تانىتاتىن مالىمەتتەر ەمەس، الگىندەي بالا-شاعانىڭ اڭگىمەسى بولسا، كىمگە وك­پەلەيمىز؟ بىزدە مىقتى ادەبيەت، تۇلعالى قالام­گەرلەر بار دەپ كىمدى سەندىرەمىز وسىدان كەيىن؟

ارينە، قازاق ادەبيەتىنە ەڭبەگى سىڭگەن قالامگەرلەردىڭ تالانتىنا كۇمان كەلتىرۋ ويىمىزدا جوق، بىراق كەرەك جەرىندە كەرەك ءسوزدى ايتپاعان اقساقالدارىمىزدى كوپ كوڭىلىن قالدىرعانى كۇمانسىز. ء(بىز بۇل ءپى­كىردى وزگەلەر مەن وزىمىزدىكىلەردىڭ فو­رۋم­دا ايتقان سوزدەرىن سالىستىرىپ قا­راپ، سالماعىن باعامداپ وتىرىپ ايتىپ وتىرمىز).

ەندى ءبىر ماسەلە، فورۋمدى وتكىزۋ جايى تۋرالى.

ارينە، مۇنداي حالىقارالىق جيىن وتكىزۋ وزىنەن-ءوزى بولا قويمايدى عوي، وعان وتە قوماقتى قاراجات كەرەك ەكەنى بەلگىلى. قازىردە ازيانىڭ 35 ەلىنەن 80 قالامگەر كەلىپ قاتىسقان اتالمىش فورۋمدى ءوت­كىزۋگە 281 ميلليون تەڭگە قارجى بولىنگەنى بەلگىلى بولىپ جاتىر. ەندى سول قاراجات قايدا جۇمسالدى، جۇمسالعان قاراجات ءوزىن-ءوزى اقتاي ما دەگەن سەكىلدى اڭگىمەلەر، اسىرەسە، facebook سەكىلدى الەۋمەتتىك جەلى­لەر­دە قىزۋ تالقىلانۋدا. بەلگىلى ءبىر جايت: قاي مەملەكەت بولسا دا ەلدىڭ ءيميدجى ءۇشىن اقشا شىعىنداماي تۇرمايدى. ال ەلدىڭ ادەبيەتىن تانىتۋ ءۇشىن جۇمسالعان قارا­جات كوكتەمدە ەگىپ، كۇزدە ءونىم الى­نا­تىن تۇقىم ەمەس. دەسەك تە، ءبىر نارسە بار، بەلگىلى ءبىر ماقساتتا جۇمسالعان اقشانىڭ قايتا­رى­مى بولۋى ءۇشىن جاسالعان جوبا با­رىنشا ادىلەتتى بولۋى ءتيىس. ماسەلەن، ازيا جازۋشىلارىنىڭ ءبىرىنشى فورۋمىن وتكى­زىپ وتىرعان ەل ءوزىنىڭ ادەبيەتىن جەتكىلىكتى نا­سيحاتتاي الدى ما؟ قازاقستان جازۋ­شى­لار وداعىنىڭ فورۋمعا دايىندىعى وي­دا­عىداي بولدى ما؟ ادەبيەتىمىزدىڭ دامۋ پرو­­تسەسىندە ورنى بار شىعارمالارىن جار­قىراتىپ كورسەتىپ، لايىقتى تانىتتى ما؟ فو­رۋمعا كەلگەن ازيالىق قالام­گەر­لەرگە قا­زاق ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى تۇلعا­لا­رى جاقسى جاعىنان اسەر ەتىپ، ۇلتتىق ادەبيە­تى­مىزدىڭ مىقتىلىعىن مويىنداتا الدى ما؟

بىزدىڭشە، وسى سۇراقتارعا جاۋاپ تابۋ قيىن-اۋ...

سوڭعى جاڭالىقتار